Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō rasaviśēṣavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi| rasaviśēṣō madhurādiḥ, tasya vijñānaṁ viśiṣṭaṁ jñānam||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ākāśapavanadahanatōyabhūmiṣu yathāsaṅkhyamēkōttaraparivr̥ddhāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, tasmādāpyō rasaḥ | parasparasaṁsargāt parasparānugrahāt parasparānupravēśācca sarvēṣu sarvēṣāṁ sānnidhyamasti, utkarṣāpakarṣāttu grahaṇam | sa khalvāpyō rasaḥ śēṣabhūtasaṁsargādvidagdhaḥ ṣōḍhā vibhajyatē; tadyathā- madhurō'mlō lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti | tē ca bhūyaḥ parasparasaṁsargāttriṣaṣṭidhā bhidyantē | tatra, bhūmyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ, bhūmyagniguṇabāhulyādamlaḥ, tōyāgniguṇabāhulyāllavaṇaḥ , vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukaḥ, vāyvākāśaguṇabāhulyāttiktaḥ, pr̥thivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāya iti ||3||
आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः, तस्मादाप्यो रसः | परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्ति, उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम् | स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते; तद्यथा- मधुरोऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति | ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते | तत्र, भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः, भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः, तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः , वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः, वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात्तिक्तः, पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषाय इति ||३||
🔊 Audio coming soon
rasasāmānyasya prathamaṁ kāraṇasambhavaṁ darśayannāha- ākāśētyādi| ākāśapavanadahanatōyabhūmiṣu yathāsaṅkhyaṁ śabdasparśarūparasagandhā ‘jāyantē’ iti śēṣaḥ| kiṁviśiṣṭāstē? ēkōttaraparivr̥ddhā iti; tathāhi- śabdaguṇamākāśaṁ, śabdasparśaguṇō vāyuḥ, śabdasparśarūpaguṇaṁ tējaḥ, śabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ, śabdasparśarūparasagandhaguṇā pr̥thvī; parasparaṁ bhūtānupravēśāditthamēkōttarā vr̥ddhirjñēyā| āpyō jalasambhavaḥ| tatra sarvēṣvēva bhūtēṣu sarvabhūtānāṁ sānnidhyamastīti darśayannāha- parasparasaṁsargādityādi| parasparasaṁsargāt anyōnyasaṁyōgāt, parasparānugrahāt anyōnyōpakārāt, parasparānupravēśāt anupravēśādēkātmībhāvāt, sarvēṣu bhūtēṣu, sarvēṣāmākāśādīnāṁ, sarvēṣu dravyēṣvityanyē| sarvēṣu bhūtēṣu sarvabhūtānāṁ sānnidhyamastīti sarva ēva guṇāḥ sarvēṣāṁ bhūtānāṁ prāpnuvantītyāha- utkarṣāpakarṣādityādi|- utkarṣō vr̥ddhiḥ, apakarṣō hrāsaḥ; ākāśādhikē dravyē śabdō'dhikaḥ, vātādhikē dravyē sparśō'dhikaḥ, ēvaṁ śēṣēṣu bhūtēṣu śēṣaguṇāḥ; tēna sarvēṣāmēva bhūtānāṁ sarvātmakatvē'pyutkarṣēṇābhidhānādāpya ēva rasaḥ| yadi punarasau rasa āpya ēva nānyabhūtajaḥ, sa ēvamapāṁ svabhāvēnāvyaktarasatvāttēnāpyavyaktarasēna bhavitavyamityāha- śēṣētyādi| pānīyādanyāni bhūtāni śēṣabhūtāni, tēṣāṁ saṁsargō milanaṁ, tatō hētōrāpyō rasō'vyaktō'pi kālasahāyabhūmiviyadanilānalasaṁsargēṇa paripākāntaraṁ gataḥ, ṣōḍhā vibhajyatē ṣaṭ prakārō bhavati| tatra yasya yasya śēṣabhūtasya saṁsargādyō yō rasa utpadyatē taṁ taṁ rasaṁ darśayannāha- tatrētyādi| nanu ca, śēṣabhūtasaṁsargaḥ pratipādanīyaḥ, tat kathamudakōpādanam? ucyatē- niṣpattāvēva tōyaprādhānyamuktaṁ; viśēṣē tu na prāpnōtīti viśēṣē'pi tōyasya prādhānyapratipādanāya pr̥thivyambuguṇabāhulyādityuktaṁ, ‘tōyāgniguṇabāhulyādamla’ ityēkē paṭhanti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatra, madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ, madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ, kaṭutiktakaṣāyāḥ ślēṣmaghnāḥ ||4||
तत्र, मधुराम्ललवणा वातघ्नाः, मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः, कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः ||४||
🔊 Audio coming soon
ṣaṇṇāṁ rasānāṁ kriyāviśēṣaṁ darśayannāha- tatrētyādi||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra vāyōrātmaivātmā, pittamāgnēyaṁ, ślēṣmā saumya iti ||5||
तत्र वायोरात्मैवात्मा, पित्तमाग्नेयं, श्लेष्मा सौम्य इति ||५||
🔊 Audio coming soon
dōṣāṇāmutpattikāraṇamāha- tatrētyādi| ātmaivātmēti ātmaiva yōniḥ, vāyutō vātōtpattirityarthaḥ; pittamāgnēyamiti analaḥ pittasya yōnirityarthaḥ; ślēṣmā saumya iti sōmādutpadyata ityarthaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ta ētē rasāḥ svayōnivardhanā, anyayōnipraśamanāśca ||6||
त एते रसाः स्वयोनिवर्धना, अन्ययोनिप्रशमनाश्च ||६||
🔊 Audio coming soon
ta ētē ityādi| svayōnivardhanā iti yēbhyaḥ kāraṇēbhyō madhurādayō rasā utpadyantē tāni vardhayantītyarthaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
kēcidāhuḥ- agnīṣōmīyatvājjagatō rasā dvividhāḥ- saumyā āgnēyāśca | madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ; kaṭvamlalavaṇā āgnēyāḥ | tatra madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaśca, kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaśca; saumyāḥ śītāḥ, āgnēyā uṣṇāḥ ||7||
केचिदाहुः- अग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाः- सौम्या आग्नेयाश्च | मधुरतिक्तकषायाः सौम्याः; कट्वम्ललवणा आग्नेयाः | तत्र मधुराम्ललवणाः स्निग्धा गुरवश्च, कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च; सौम्याः शीताः, आग्नेया उष्णाः ||७||
🔊 Audio coming soon
kēcidityādi| agnīṣōmīyatvāditi agniśca sōmaśca yōnirjagata ityarthaḥ|saumyāścāgnēyāścēti cakāradvayāt snēharūkṣagurutvalaghutvairapi dvaividhyaṁ sūcayati||7||
Adhikarana 7 (8(1)) · Śloka 8
tatra śaityaraukṣyalāghavavaiśadyavaiṣṭambhyaguṇalakṣaṇō vāyuḥ, tasya samānayōniḥ kaṣāyō rasaḥ; sō'sya śaityācchaityaṁ vardhayati, raukṣyādraukṣyaṁ, lāghavāllāghavaṁ, vaiśadyādvaiśadyaṁ, vaiṣṭambhyādvaiṣṭambhyamiti; (1) |8|
तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः, तस्य समानयोनिः कषायो रसः; सोऽस्य शैत्याच्छैत्यं वर्धयति, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यं, वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति; (१) |८|
🔊 Audio coming soon
madhurētyādi| samānayōniḥ tulyayōnirityarthaḥ||8(1)||
Adhikarana 8 (8(2)) · Śloka 8
auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṁ pittaṁ, tasya samānayōniḥ kaṭukō rasaḥ; sō'sya auṣṇyādauṣṇyaṁ vardhayati, taikṣṇyāttaikṣṇyaṁ, raukṣyādraukṣyaṁ, lāghavāllāghavaṁ, vaiśadyādvaiśadyamiti(2) |8|
औष्ण्यतैक्ष्ण्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं, तस्य समानयोनिः कटुको रसः; सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति, तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं, रौक्ष्याद्रौक्ष्यं, लाघवाल्लाघवं, वैशद्याद्वैशद्यमिति(२) |८|
🔊 Audio coming soon
auṣṇyētyādi||8(2)||
Adhikarana 9 (8(3-4)) · Śloka 8
mādhuryasnēhagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ ślēṣmā; tasya samānayōnirmadhurō rasaḥ, sō'sya mādhuryānmādhuryaṁ vardhayati, snēhāt snēhaṁ, gauravādgauravaṁ, śaityācchaityaṁ, paicchilyātpaicchilyamiti (3) ||8|| tasya punaranyayōniḥ kaṭukō rasaḥ; sa ślēṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt kaṭukatvānmādhuryamabhibhavati, raukṣyāt snēhaṁ, lāghavādgauravam, auṣṇyācchaityaṁ, vaiśadyāt paicchilyamiti | tadētannidarśanamātramuktaṁ bhavati (4) ||8||
माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा; तस्य समानयोनिर्मधुरो रसः, सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति, स्नेहात् स्नेहं, गौरवाद्गौरवं, शैत्याच्छैत्यं, पैच्छिल्यात्पैच्छिल्यमिति (३) ||८|| तस्य पुनरन्ययोनिः कटुको रसः; स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्माधुर्यमभिभवति, रौक्ष्यात् स्नेहं, लाघवाद्गौरवम्, औष्ण्याच्छैत्यं, वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति | तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति (४) ||८||
🔊 Audio coming soon
mādhuryētyādi| tasya ślēṣmaṇaḥ| pratyanīkatvāt viruddhatvāt| nidarśanamātramuktamiti dr̥ṣṭāntamātramuktam||8(3-4)||
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
rasalakṣaṇamata ūrdhvaṁ vakṣyāmaḥ- tatra, yaḥ paritōṣamutpādayati prahlādayati tarpayati jīvayati mukhōpalēpaṁ janayati ślēṣmāṇaṁ cābhivardhayati sa madhuraḥ; yō dantaharṣamutpādayati mukhāsrāvaṁ janayati śraddhāṁ cōtpādayati sō'mlaḥ; yō bhaktarucimutpādayati kaphaprasēkaṁ janayati mārdavaṁ cāpādayati sa lavaṇaḥ; yō jihvāgraṁ bādhatē udvēgaṁ janayati śirō gr̥hṇītē nāsikāṁ srāvayati sa kaṭukaḥ; yō galē cōṣamutpādayati mukhavaiśadyaṁ janayati bhaktaruciṁ cāpādayati harṣaṁ ca sa tiktaḥ; yō vaktraṁ pariśōṣayati jihvāṁ stambhayati kaṇṭhaṁ badhnāti hr̥dayaṁ karṣati pīḍayati ca sa kaṣāya iti ||9||
रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः; यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः; यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः; यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां स्रावयति स कटुकः; यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः; यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति ||९||
🔊 Audio coming soon
rasalakṣaṇamityādi| paritōṣaḥ parituṣṭiḥ| prahlādayati sukhamutpādayati| tarpayati tr̥ptiṁ karōti| jīvayati prāṇān dhārayati| upalēpō malavr̥ddhiḥ| dantaharṣō dantakuṇṭhatā| kaphaprasēkaḥ ślēṣmāsrāvaḥ| śirō gr̥hṇītē udvējakatvēna, na tu kaphavātavēdanābhiḥ| cōṣa ākarṣaṇam| harṣō rōmaharṣaḥ||9||
Adhikarana 11 (10(1)) · Śloka 10
rasaguṇānata ūrdhvaṁ vakṣyāmaḥ- tatra, madhurō rasō rasaraktamāṁsamēdō'sthimajjaujaḥśukrastanyavardhanaścakṣuṣyaḥ kēśyō varṇyō balakr̥tsandhānaḥ śōṇitarasaprasādanō bālavr̥ddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamastr̥ṣṇāmūrcchādāhapraśamanaḥ ṣaḍindriyaprasādanaḥ kr̥mikaphakaraścēti; sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamāsēvyamānaḥ kāsaśvāsālasakavamathuvadanamādhuryasvarōpaghātakr̥migalagaṇḍānāpādayati tathā'rbudaślīpadabastigudōpalēpābhiṣyandaprabhr̥tīñjanayati(1) |10|
रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र, मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाहप्रशमनः षडिन्द्रियप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापादयति तथाऽर्बुदश्लीपदबस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति(१) |१०|
🔊 Audio coming soon
rasaguṇānityādi| ṣaṣṭhamindriyaṁ manaḥ| tasyēdānīmatisēvyamānasyātisēvāṁ dōṣakarīṁ nidarśayannāha- sa ēvaṅguṇa ityādi||10(1)||
Adhikarana 12 (10(2)) · Śloka 10
amlō jaraṇaḥ pācanō dīpanaḥ pavananigrahaṇō'nulōmanaḥ kōṣṭhavidāhī bahiḥśītaḥ klēdanaḥ prāyaśō hyadyaścēti; sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupasēvyamānō dantaharṣanayanasammīlanarōmasaṁvējanakaphavilayanaśarīraśaithilyānyāpādayati, tathā kṣatābhihatadagdhadaṣṭabhagnarugṇaśūnapracyutāvamūtritavisarpitacchinnabhinnaviddhōtpiṣṭādīni pācayatyāgnēyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamurō hr̥dayaṁ cēti(2) |10|
अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिःशीतः क्लेदनः प्रायशो ह्यद्यश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो दन्तहर्षनयनसम्मीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति, तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति(२) |१०|
🔊 Audio coming soon
amlasya sēvitasya guṇān darśayannāha- amla ityādi| jaraṇa āhārasya| pācanō dōṣāmayōḥ śōthasya vā| anulōmanō vātamūtrapurīṣāṇām| tasyaikasyātisēvitasya dōṣaṁ nirdiśannāha- sa ēvaṅguṇa ityādi| rōmasaṁvējanaṁ rōmāñcaḥ| abhihatamabhighātaḥ, daṣṭaṁ vyāḍādibhiḥ, bhagnaṁ kāṇḍabhagnādyanēkadhā, rugṇaṁ vakrībhūtaṁ, pracyutaṁ bhraṣṭaṁ svasthānāt, avamūtritaṁ mūtraviṣāṇāṁ jantūnāṁ mūtrasaṅgaḥ, visarpitaṁ sparśaviṣāṇāṁ jantūnāṁ visarpitasaṅgaḥ, chinnaṁ niḥśēṣataḥ, bhinnaṁ kōṣṭhādi, viddhaṁ sirādi, utpiṣṭaṁ prahāracūrṇitādi||10(2)||
Adhikarana 13 (10(3)) · Śloka 10
lavaṇaḥ saṁśōdhanaḥ pācanō viślēṣaṇaḥ klēdanaḥ śaithilyakr̥duṣṇaḥ sarvarasapratyanīkō mārgaviśōdhanaḥ sarvaśarīrāvayavamārdavakaraścēti; sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamāsēvyamānō gātrakaṇḍūkōṭhaśōphavaivarṇyapuṁstvōpaghātēndriyōpatāpamukhākṣipākaraktapittavātaśōṇitāmlīkāprabhr̥tīnāpādayati(3) |10|
लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्रत्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रियोपतापमुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति(३) |१०|
🔊 Audio coming soon
lavaṇarasaguṇakarmāṇi darśayannāha- lavaṇa ityādi| saṁśōdhanō vamanavirēcanābhyāṁ, vraṇasya ca duṣṭasya| viślēṣaṇa iti pr̥thakkaraṇaḥ pratyavayavānāṁ, chēditvāt| klēdanō vraṇasya| sarvarasānāṁ pratyanīkō vipakṣa ucchēdaka ityarthaḥ| mārgaviśōdhanō mūtranāḍīvraṇādimārgaviśōdhanaḥ| tasyātisēvyamānasya dōṣaṁ darśayannāha- sa ēvaṅguṇa ityādi| kōṭhaḥ pīḍakāḥ, puṁstvōpaghātaḥ śukrakṣayaḥ, indriyōpatāpaḥ cakṣurādīnāṁ svakarmaguṇahāniḥ, amlīkēti amlōdgāraḥ| āpādayati karōti||10(3)||
Adhikarana 14 (10(4)) · Śloka 10
kaṭukō dīpanaḥ pācanō rōcanaḥ śōdhanaḥ sthaulyālasyakaphakr̥miviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ sandhibandhavicchēdanō'vasādanaḥ stanyaśukramēdasāmupahantā cēti; sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupasēvyamānō bhramamadagalatālvōṣṭhaśōṣadāhasantāpabalavighātakampatōdabhēdakr̥t karacaraṇapārśvapr̥ṣṭhaprabhr̥tiṣu ca vātaśūlānāpādayati(4) |10|
कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठकण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापबलविघातकम्पतोदभेदकृत् करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति(४) |१०|
🔊 Audio coming soon
kaṭukasya prakr̥tikarma nirdiśannāha- kaṭuka ityādi| avasādana anutsāhakr̥t| tasyaivātisēvitasya dōṣaṁ nirdiśannāha- sa ēvaṅguṇa ityādi| bhramaścakrārūḍhasyēva; mada unmādapūrvarūpaṁ, harṣakṣayō vā||10(4)||
Adhikarana 15 (10(5)) · Śloka 10
tiktaśchēdanō rōcanō dīpanaḥ śōdhanaḥ kaṇḍūkōṭhatr̥ṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ stanyaśōdhanō viṇmūtraklēdamēdōvasāpūyōpaśōṣaṇaścēti; sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupasēvyamānō gātramanyāstambhākṣēpakārditaśiraḥśūlabhramatōdabhēdacchēdāsyavairasyānyāpādayati(5) |10|
तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो गात्रमन्यास्तम्भाक्षेपकार्दितशिरःशूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति(५) |१०|
🔊 Audio coming soon
tiktasya prakr̥tikarma nirdiśannāha- tikta ityādi| rōcana iti itarabhakṣyavastūnāṁ, na punaḥ svayamēva| tasyāpyatisēvitasya dōṣaṁ nirdiśannāha- manyāstambhētyādi| manyē dvē, tayōḥ stambha iti||10(5)||
Adhikarana 16 (10) · Śloka 10
kaṣāyaḥ saṅgrāhakō rōpaṇaḥ stambhanaḥ śōdhanō lēkhanaḥ śōṣaṇaḥ pīḍanaḥ klēdōpaśōṣaṇaścēti; sa ēvaṅguṇō'pyēka ēvātyarthamupasēvyamānō hr̥tpīḍāsyaśōṣōdarādhmānavākyagrahamanyāstambha- gātrasphuraṇacumucumāyanākuñcanākṣēpaṇaprabhr̥tīñjanayati ||10||
कषायः सङ्ग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनो लेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोपशोषणश्चेति; स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदराध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भ- गात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति ||१०||
🔊 Audio coming soon
kaṣāyasya prakr̥tikarma nirdiśannāha- kaṣāya ityādi| rōpaṇō vraṇasya| stambhanō gātrāṇāṁ, mr̥dūnāṁ vā dr̥ḍhīkaraṇaḥ| śōdhanō vraṇasya| lēkhanō vraṇādyutsannamāṁsasya| śōṣaṇō dravadhātōḥ, vraṇamēhādīnāṁ vā| pīḍanō vraṇasya hr̥dayasya vā, vātakāritvāt| tasyāpyatisēvayā dōṣamāha- sa ēvaṅguṇa ityādi| cumacumāyanaṁ rājikāliptasyēva tvakpīḍā, ākṣēpaṇamatiśayēna kampanam| prabhr̥tigrahaṇādanyānapi vātavikārānarditādīn karōti||10||
Adhikarana 17 (11) · Śloka 11
ataḥ sarvēṣāmēva dravyāṇyupadēkṣyāmaḥ | tadyathā- kākōlyādiḥ kṣīraghr̥tavasāmajjaśāliṣaṣṭikayavagōdhūmamāṣaśr̥ṅgāṭakakasērukatrapusairvārukarkārukālābūkālindakataka- gilōḍyapriyālapuṣkarabījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādanatālanālikērēkṣuvikārabalātibalātmaguptā- vidārīpayasyāgōkṣurakakṣīramōraṭamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhr̥tīni samāsēna madhurō vargaḥ; dāḍimāmalakamātuluṅgāmrātakakapitthakaramardabadarakōlaprācīnāmalakatintiḍīkakōśāmrakabhavyapārāvata- vētraphalalakucāmlavētasadantaśaṭhadadhitakrasurāśuktasauvīrakatuṣōdakadhānyāmlaprabhr̥tīni samāsēnāmlō vargaḥ; saindhavasauvarcalaviḍapākyarōmakasāmudrakapaktrimayavakṣārōṣaraprasūtasuvarcikāprabhr̥tīni samāsēna lavaṇō vargaḥ; pippalyādiḥ surasādiḥ śigrumadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadēvadāruharēṇukāvālgujaphala- caṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsāpīluprabhr̥tīni sālasārādiśca prāyaśaḥ kaṭukō vargaḥ; āragvadhādirguḍūcyādirmaṇḍūkaparṇīvētrakarīraharidrādvayēndrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabr̥hatīdvayaśaṅkhinīdravantī- trivr̥tkr̥tavēdhanakarkōṭakakāravēllavārtākakarīrakaravīrasumanaḥśaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśōkarōhiṇīvaijayantī- suvarcalāpunarnavāvr̥ścikālījyōtiṣmatīprabhr̥tīni samāsēna tiktō vargaḥ; nyagrōdhādirambaṣṭhādiḥ priyaṅgvādī rōdhrādistriphalāśallakījambvāmrabakulatindukaphalāni katakaśākaphalapāṣāṇabhēdakavanaspatiphalāni sālasārādiśca prāyaśaḥ kuruvakakōvidārakajīvantīcillīpālaṅkyāsuniṣaṇṇakaprabhr̥tīni varakādayō mudgādayaśca samāsēna kaṣāyō vargaḥ ||11||
अतः सर्वेषामेव द्रव्याण्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- काकोल्यादिः क्षीरघृतवसामज्जशालिषष्टिकयवगोधूममाषशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकालाबूकालिन्दकतक- गिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाश्मर्यमधूकद्राक्षाखर्जूरराजादनतालनालिकेरेक्षुविकारबलातिबलात्मगुप्ता- विदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीरमोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः; दाडिमामलकमातुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकतिन्तिडीककोशाम्रकभव्यपारावत- वेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसुराशुक्तसौवीरकतुषोदकधान्याम्लप्रभृतीनि समासेनाम्लो वर्गः; सैन्धवसौवर्चलविडपाक्यरोमकसामुद्रकपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः; पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिवकुष्ठदेवदारुहरेणुकावाल्गुजफल- चण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलुप्रभृतीनि सालसारादिश्च प्रायशः कटुको वर्गः; आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्राद्वयेन्द्रयववरुणस्वादुकण्टकसप्तपर्णबृहतीद्वयशङ्खिनीद्रवन्ती- त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवार्ताककरीरकरवीरसुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती- सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः; न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादी रोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुलतिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः ||११||
🔊 Audio coming soon
ata ityādi| atō'nantaraṁ, sarvēṣāṁ rasānāṁ dravyāṇyupadēkṣyāmaḥ| kṣīrētyādi| śr̥ṅagāṭakaṁ dvividhaṁ sthūlālpabhēdēna; trapusaṁ ‘tirasī ’ iti lōkē; ērvāruḥ rōmaśā karkaṭī; gilōḍyaḥ kālaṅkatakaḥ śitōḍyakandaḥ prāvr̥ḍjātaḥ śaṇapatrikākāravallīyuktō ‘gillōṭhī ’ iti lōkē; ‘aṅga(ṅka)lōḍya’ ityanyē paṭhanti, ciccō(ñcō)ṭakamiti ca vyākhyānayanti; priyālaścāraḥ; puṣkarabījaṁ padmabījaṁ; rājādanaḥ kṣīrikaḥ; payasyā vidārībhēdaḥ; kṣīramōraṭaḥ kilāṭamastu, ‘pīluparṇī’ ityēkē; madhulikā markaṭakaḥ| dāḍimētyādi prācīnāmalakaḥ ‘pānīyāmalaka’ iti lōkē; bhavyaphalaṁ ‘karmaraṅga’ ityēkē, ‘tālaphalasadr̥śamahāvalkalaṁ kaṣāyāmlamadhuraṁ’ ityanyē; pārāvataḥ kāmarūpē madhurāmlarasaphalaṁ; dantaśaṭhō jambīraḥ; śuktaṁ sandhānakaviśēṣaścukramiti lōkē; sauvīrakatuṣōdakē nistuṣasatuṣayavakr̥tē trivr̥tkaṣāyasahitē sandhānē; dhānyāmlaṁ kāñjikaṁ; prabhr̥tigrahaṇācchāṇḍākyādīnāmavabōdhaḥ| saindhavētyādi pākyamudbhidaṁ; rōmakaṁ śākambharīdēśōtthaṁ, śvētalavaṇamityanyē; sāmudraṁ samudrasamīpabhavaṁ gurjararāṣṭrē pracuraṁ bhavati; pakrimaṁ pākābhinirvr̥ttaṁ, ‘phullālavaṇam’ ityucyatē; ūṣaraprasūtamūṣaralavaṇaṁ; prabhr̥tigrahaṇāṭṭaṅkaṇakṣārādīnāmavabōdhaḥ| pippalyādirityādi| śītaśivaṁ karpūram, avalgujaphalaṁ bākucībījaṁ, caṇḍā ajamōdākārā sugandhidravyaṁ, lāṅgalakī kalikārikā, śukanāsā syōnākaḥ| āragvadhādirityādi maṇḍūkaparṇī brāhmī, vētrakarīrō vētrāṅkuraḥ, svādukaṇṭakō vikaṅkataḥ ‘vr̥kṣakaṇṭakārikā’ iti prasiddhaḥ, śaṅkhinī yavatiktābhēdaḥ, kr̥tavēdhanaḥ kōśātakī, sumanā jātī, aśōkarōhiṇī kaṭukā, vaijayantī tarkārī, suvarcalā sūryāvartaḥ, vr̥ścikālī vr̥ścikapatrī, jyōtiṣmatī kākamardanikā| nyagrōdhādirityādi| katakaḥ tōyaprasādanaphalaḥ, śākaḥ kharamasr̥ṇapatrapr̥ṣṭhōdaraḥ, tayōḥ phalam; vanaspatayō nyagrōdhādayaḥ, tēṣāṁ phalāni| sālasārādēstiktānusaratvāt kathaṁ kaṣāyavargē'sya pāṭha ityāha- prāyaśaḥ; ‘kaṣāya’ iti śēṣaḥ| kuruvakaḥ kaṇṭasēlayākaḥ, kōvidāraḥ kāñcanārakaḥ (‘kōvidāramapi kāñcanārakaṁ mallikāṁ vicakilaṁ vidurbudhāḥ’- iti halāyudhaḥ |), jīvantī ḍōḍī, cillī kṣētravāstukaḥ, pālaṅkyā śākaviśēṣaḥ ‘pālaṅka’ iti lōkē, suniṣaṇṇakaḥ sirivālikā, ‘catuṣparṇī’ ityaparē, varakādayaḥ kudhānyāni, mudgādayō vaidalāḥ||11||
Adhikarana 18 (12) · Śloka 12
tatraitēṣāṁ rasānāṁ saṁyōgāstriṣaṣṭirbhavanti | tadyathā- pañcadaśa dvikāḥ, viṁśatistrikāḥ, pañcadaśa catuṣkāḥ, ṣaṭ pañcakāḥ, ēkaśaḥ ṣaḍrasāḥ, ēkaḥ ṣaṭka iti | tēṣāmanyatra prayōjanāni vakṣyāmaḥ ||12||
तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति | तद्यथा- पञ्चदश द्विकाः, विंशतिस्त्रिकाः, पञ्चदश चतुष्काः, षट् पञ्चकाः, एकशः षड्रसाः, एकः षट्क इति | तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः ||१२||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi| ēṣāṁ tu vivaraṇamuttaramantrē svayamēvācāryaḥ kariṣyati, asmābhistu granthabāhulyabhayādvivaraṇaṁ na kr̥tam| dviṣaṣṭidōṣabhēdēṣu dviṣaṣṭī rasabhēdā yōjyāḥ, svasthē tu ṣaḍēva samuditāḥ||12||
Adhikarana 19 (13) · Śloka 13
bhavati cātra- jagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balinō vaśyatāṁ rasāḥ | yathā prakupitā dōṣā vaśaṁ yānti balīyasaḥ ||13||
भवति चात्र- जग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः | यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ rasānāmēkaikānāmanabhyāsapratipāditabahutaradōṣāṇāṁ viśiṣṭaviṣayē dōṣā na bhavantīti nirdiśannāha- bhavati cātra jagdhā ityādi| jagdhāḥ bhakṣitāḥ, ṣaḍrasā ēkaikaśaḥ kr̥tvā abhyastā api balinaḥ śaktyupacayabalayuktasya puruṣasya, vaśyatāṁ vaśabhāvaṁ, yānti gacchanti, dōṣakāriṇō na bhavantītyarthaḥ; yathā dōṣā ēva balīyasō balayuktasya puruṣasya kāryakaraṇakṣamā na bhavanti ēvaṁ rasā apītyarthaḥ| ‘balinō rasasya’ iti kēcit||13||
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē rasaviśēṣavijñānīyō nāma dvicatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||42||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयो नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē rasaviśēṣavijñānīyō nāma dvicatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||42||