6. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤ ਤੁਚਰ੍ਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਵੋ ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਯੋ ਹੇਮਨ੍ਤਾਨ੍ਤਾਃ ਸਟ੍, ਵਰ੍ਸਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਵਡਨ੍ਤਾ ਵਾ; ਤੇਸੁ ਚਰ੍ਯਾ ਚਰਣਂ ਵਰ੍ਤਨਂ; ਤਦਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯਃ ਤੁਚਰ੍ਯਃ, ਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਤੁਚਰ੍ਯਮਿਤਿ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਚਰਧਾਤੋਰ੍ਗਤਿਭਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਚਰ੍ਯਮਿਤਿ ਰੂਪਂ, ਤੇਨ, ਆਹਾਰੋ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਚਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਥਾਤ ਤੁਚਰ੍ਯਾਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਚਰ੍ਯਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਯਮਿਤ ਆਚਾਰਃ, ਤੁਸੁ ਤੂਨਾਂ ਵਾ ਚਰ੍ਯਾ ਤੁਚਰ੍ਯਾ, ਤੁਚਰ੍ਯਾਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ ਤੁਚਰ੍ਯਾ; ਯਥਾ ਪ੍ਰਦੀਪਾਰ੍ਥਾ ਮਲ੍ਲਿਕਾ ਪ੍ਰਦੀਪ ਇਤਿ; ਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਮ੍| ਤੁਚਰ੍ਯਾਂ ਨਾਮ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਕਾਲੋ ਹਿ ਨਾਮ (ਭਗਵਾਨ੍ ) ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਰਨਾਦਿਮਧ੍ਯਨਿਧਨਃ | ਅਤ੍ਰ ਰਸਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੀ ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ ਚ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮਾਯਤ੍ਤੇ | ਸ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮਪਿ ਕਲਾਂ ਨ ਲੀਯਤ ਇਤਿ ਕਾਲਃ, ਸਙ੍ਕਲਯਤਿ ਕਾਲਯਤਿ ਵਾ ਭੂਤਾਨੀਤਿ ਕਾਲਃ ||੩||

ਤਤ੍ਰ ਯਦਙ੍ਗਭੂਤਾ ਤਵਸ੍ਤਮੇਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਵਗੁਣਕਰ੍ਮਨਿਰੁਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਾਲੋ ਹਿ ਨਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ ਉਪਦਰ੍ਸ਼ਨੇ, ਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੌ, ਕਾਲ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਉਪਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰਿਤਿ ਨ ਕੇਨਾਪ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ| ਅਨਾਦਿਮਧ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ- ਆਦਿਃ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰਨ੍ਤਰਾ ਮਧ੍ਯਂ, ਨਿਧਨਂ ਵਿਨਾਸ਼ਃ, ਏਤੈਰ੍ਵਰ੍ਜਿਤਃ| ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇਣ ਕਾਲਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਤਾਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ੍ਰ ਰਸਵ੍ਯਾਪਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਅਤ੍ਰ ਕਾਲੇ| ਰਸਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾਦੇਃ, ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਰਸਵਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇਭੇਦੋਪਚਾਰਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਵ੍ਯਾਪਦ੍ ਵਿਪਨ੍ਨਤਾ, ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਤਾ, ਆਯਤ੍ਤੇ ਅਧੀਨੇ| ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਮਿਹਾਨੁਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਤੇਨ ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ ਅਤ੍ਰ ਕਾਲੇ ਆਯਤ੍ਤੇ; ਜੀਵਿਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਧੀਨਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਪਿ ਕਾਲਾਧੀਨੈਵ| ਕਥਮੇਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤੀ ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧੇ ਸ੍ਯਾਤਾਂ? ਨ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨੇਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੌ, ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਦੀਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਮਸੀ, ਇਤਿ| ਸਤ੍ਯਂ, ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਕਾਲਤ੍ਵੋਪਾਧਿਃ ਸ਼ੀਤਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਰਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਰਪਿ ਕਾਰ੍ਯਯੋਃ ਸਮ੍ਭਵ ਇਤ੍ਯਦੋਸਃ| ਕਾਲਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸਃ ਕਾਲਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮਪਿ ਸ੍ਤੋਕਾਮਪਿ, ਕਲਾਂ ਭਾਗਂ, ਨ ਲੀਯਤੇ ਗਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੋ ਨ ਭਵਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਨ ਲੀਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕਲੀਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਕਲੀਯਤੇ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਤੇ ਇਤਿ ਕਾਲਃ| ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਸਙ੍ਕਲਯਤੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸਙ੍ਕਲਯਤਿ ਸਂਹਰਣਾਦੇਕਰਾਸ਼ੀਕਰੋਤਿ ਭੂਤਾਨੀਤਿ ਵਾ ਕਾਲਃ, ਸਙ੍ਕਲਯਤਿ ਸੁਖਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਂ ਭੂਤਾਨਿ ਯੋਜਯਤੀਤਿ ਵਾ ਕਾਲਃ, ਕਾਲਯਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪਤੀਤਿ ਵਾ ਕਾਲਃ, ਅਥਵਾ ਕਾਲਯਤਿ ਮਤ੍ਯੁਸਮੀਪਂ ਨਯਤੀਤਿ ਵਾ ਕਾਲਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਕਾਲਯਤਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕਲਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਕਲਯਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੀਤਿ ਵਾ ਕਾਲ’ ਇਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਤਸ੍ਯ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਨੋ ਭਗਵਾਨਾਦਿਤ੍ਯੋ ਗਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਕ੍ਸਿਨਿਮੇਸਕਾਸ੍ਠਾਕਲਾਮੁਹੂਰ੍ਤਾਹੋਰਾਤ੍ਰਪਕ੍ਸਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਸਂਵਤ੍ਸਰਯੁਗਪ੍ਰਵਿਭਾਗਂ ਕਰੋਤਿ ||੪||

ਤਸ੍ਯ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯ? ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਨਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ; ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਨਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਭਗਵਾਨਾਦਿਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ; ਤੇਨ ਚਨ੍ਦ੍ਰੋਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਨਿਸ਼ਾਕਰਣਤ੍ਵਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਰਵਿਰੇਵ ਭਗਵਾਨ੍ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਃ ਕੁਰੁਤੇ, ਕਾਲਵਿਭਾਗਂ ਚ ਗਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤ੍ਮੀਯੇਨੋਦਯਾਸ੍ਤਗਮਨਲਕ੍ਸਣੇਨ| ਨਨੁ, ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਨ ਇਤਿ ਕਿਮੁਕ੍ਤਂ? ਯੇਨ, ਤ੍ਵਾਵਤ੍ਤਿਰ੍ਦਿਵਸਾਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਕਾਲਃ, ਤੇਨ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਦਿਨਾਤ੍ਮਨੋ ਵੇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਨੈਤਦਸ੍ਤਿ, ਨ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਮਿਨਤੌ ਦਿਨੇ ਵਾ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਦਿਨਾਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਧਰ੍ਮਾਵਰੋਧਃ ਕੁਤਃ? ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਸ੍ਟਿਭੇਦੇਨ ਤੇਸਾਮਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਸਂਵਤ੍ਸਰੇ ਪੁਨਰੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਭੂਤਭਵਦ੍ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਂ ਦਿਵਸਾਨਾਮਤੂਨਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਚ ਧਰ੍ਮੋਵਰੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਮੇਵ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮ੍||੪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ਤਤ੍ਰ ਲਘ੍ਵਕ੍ਸਰੋਚ੍ਚਾਰਣਮਾਤ੍ਰੋਕ੍ਸਿਨਿਮੇਸਃ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਕ੍ਸਿਨਿਮੇਸਾਃ ਕਾਸ੍ਠਾ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਾਸ੍ਠਾਃ ਕਲਾ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਲੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਃ ਕਲਾਦਸ਼ਭਾਗਸ਼੍ਚ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪਕ੍ਸਃ, ਸ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਚ, ਤੌ ਮਾਸਃ ||੫||

ਇਦਾਨੀਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਂਸ਼ਾਨ੍ ਨਿਮੇਸਾਦੀਨ੍ ਵਿਵਰਿਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਲਘ੍ਵਕ੍ਸਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਲਘ੍ਵਕ੍ਸਰਮਕਾਰਾਦਿ, ਤਸ੍ਯੋਚ੍ਚਾਰਣਂ ਕਣ੍ਠਤਾਲ੍ਵਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰੇਣੋਦੀਰਣਂ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੋ ਨਿਮੇਸਃ| ਨਨੁ, ਲਘ੍ਵਕ੍ਸਰੋਚ੍ਚਾਰਣਾਦਿਨਾ ਨਿਮੇਸਾਦਯੋ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਭਗਵਾਨਾਦਿਤ੍ਯੋ ਗਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਮੇਸਾਦੀਨਾਂ ਵਿਭਾਗਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ? ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਯਤੋ ਜ੍ਯੌਤਿਸਿਕਾ ਨਿਮੇਸਾਦਿਪ੍ਰਵਿਭਾਗੇਨ ਸ਼ਙ੍ਕੁਚ੍ਛਾਯਾਮਾਗਮੋਕ੍ਤਾਮਰ੍ਕਗਤ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਯਨ੍ਤਿ; ਸਾ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਜਨਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਤਿ ਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ| ਕਲਾਦਸ਼ਭਾਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਲਾਯਾ ਦਸ਼ਮੋ ਭਾਗਸ੍ਤ੍ਰਿਸ੍ਰਃਕਾਸ੍ਠਾਃ| ‘ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠੋ ਨਿਬਨ੍ਧੈਰ੍ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਦੂਸਿਤਃ| ‘ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਕ੍ਸਕ੍ਰਮੋਮਾਵਾਸ੍ਯਾਵਧਿਂ ਮਾਸਂ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਕਸ੍ਣਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ਤਤ੍ਰ ਮਾਘਾਦਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮਾਸਾਃ, ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕਮਤੁਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਡਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ | ਤੇਸਾਂ ਤਪਸ੍ਤਪਸ੍ਯੌ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਃ, ਮਧੁਮਾਧਵੌ ਵਸਨ੍ਤਃ, ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਕ੍ਰੌ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਃ, ਨਭੋਨਭਸ੍ਯੌ ਵਰ੍ਸਾਃ, ਇਸੋਰ੍ਜੌ ਸ਼ਰਤ੍, ਸਹਃਸਹਸ੍ਯੌ ਹੇਮਨ੍ਤ ਇਤਿ ||੬||

ਤਤ੍ਰ ਮਾਘਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸਾਮਤੂਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ| ਤਪਾਃ ਮਾਘਃ, ਤਪਸ੍ਯਃ ਫਾਲ੍ਗੁਨਃ| ਮਧੁਃ ਚੈਤ੍ਰਃ, ਮਾਧਵਃ ਵੈਸ਼ਾਖਃ| ਸ਼ੁਚਿਃ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਃ ਆਸਾਢਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਃ, ਸ਼ੁਚਿਰਾਸਾਢ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਭਾਃ ਸ਼੍ਰਾਵਣਃ, ਨਭਸ੍ਯਃ ਭਾਦ੍ਰਪਦਃ| ਇਸਃ ਆਸ਼੍ਵਿਨਃ, ਊਰ੍ਜਃ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਸਹਾਃ ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸਃ, ਸਹਸ੍ਯਃ ਪੌਸਃ| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਰਯਮਤੁਵਿਭਾਗੋ ਰਸਬਲਮਧਿਕਤ੍ਯੋਕ੍ਤਃ| ਚਰਕੇਪਿ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤੀਯੇ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੬) ਰਸਬਲਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਵਿਭਾਗੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਉਤ੍ਤਰੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦ੍ਯਤੁਵਿਭਾਗੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ ਇਤਿ; ਅਯਮਰ੍ਥੋ ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਬਹੁਧਾ ਦੂਸਿਤਃ||੬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ਤ ਏਤੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਵਿਭਾਗਕਰਤ੍ਵਾਦਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਭਵਤੋ ਦਕ੍ਸਿਣਮੁਤ੍ਤਰਂ ਚ | ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ; ਤੇਸੁ ਭਗਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੋਮਃ, ਅਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਤੇ | ਉਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਃ, ਤੇਸੁ ਭਗਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਤੇਰ੍ਕਃ, ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕਟੁਕਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਮੁਪਹੀਯਤੇ ||੭||

ਤ ਏਤੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ ਏਤੇ ਸਡਤਵਃ, ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਲਕ੍ਸਿਤਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾਤਕਤਮ੍, ਔਸ੍ਣ੍ਯਮਾਦਿਤ੍ਯਕਤਂ, ਵਰ੍ਸਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਤਃ; ਸ਼ੀਤਵਰ੍ਸੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਤਾਵਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਏਤੈਸ਼੍ਚ ਸਡਤੁਭਿਰ੍ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਭਵਤਃ| ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਵਿਭਾਗਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੇ ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਇਤਿ ਪਸ੍ਟ ਆਹ- ਦਕ੍ਸਿਣਮੁਤ੍ਤਰਂ ਚ| ਅਤ੍ਰ ਦਕ੍ਸਿਣਮਯਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਲਂ ਵਿਭਾਗਯਤਿ, ਉਤ੍ਤਰਮਯਨਮਾਦਿਤ੍ਯਕਾਲਮਿਤਿ| ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣੋਤ੍ਤਰਾਯਣਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਂ; ਤੇਸੁ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੂਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਸੋਮ ਆਪ੍ਯਾਯਤੇ ਅਧਿਕਬਲੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਸੋਮ ਏਵ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ ਰਸਾਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਾਦਯੋ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ, ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਤ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾ ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਂ, ਤੇਸੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੂਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਭਗਵਾਨਰ੍ਕ ਆਪ੍ਯਾਯਤੇ ਅਧਿਕਬਲੋ ਭਵਤਿ; ਤਿਕ੍ਤਾਦਯੋ ਰਸਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਬਲਮਪਹੀਯਤੇ ਬਲਹਾਨਿਰ੍ਭਵਤਿ| ‘ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ’ ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਤਰਾਯਣਂ ਪਠਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਭਾਸ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਤਦੁਤ੍ਤਰਾਯਣਤੋਪਿ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਸ੍ਯ ਵੈਸ਼ਿਸ੍ਟ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ; ਕੁਤਃ? ਵਿਸਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ||੭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ੁਃ ਕ੍ਲੇਦਯਤ੍ਯੁਰ੍ਵੀਂ ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ ਸ਼ੋਸਯਤ੍ਯਪਿ | ਤਾਵੁਭਾਵਪਿ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਪਾਲਯਤਿ ਪ੍ਰਜਾਃ ||੮||

ਅਮੁਮੇਵਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ੁਃ ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਕ੍ਲੇਦਯਤਿ ਆਰ੍ਦ੍ਰੀਕਰੋਤਿ| ਉਰ੍ਵੀਂ ਭੂਮਿਮ੍| ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸ਼ੋਸਯਤਿ| ਤਾਵੁਭਾਵਾਪੀਤਿ ਤੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ| ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪਾਲਯਤਿ ਰਕ੍ਸਤਿ| ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਨਂ ਜਗਤਃ ਕਰੋਤਿ, ਸੂਰ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼ੋਸਣਂ; ਤਤੋ ਯਥਾਕਾਲਂ ਰਸਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਜਾ ਵਰ੍ਧਯਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ||੮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ਅਥ ਖਲ੍ਵਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਯੁਗਪਤ੍ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਭਵਤਿ | ਤੇ ਤੁ ਪਞ੍ਚ ਯੁਗਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਨ੍ਤੇ | ਸ ਏਸ ਨਿਮੇਸਾਦਿਰ੍ਯੁਗਪਰ੍ਯਨ੍ਤਃ ਕਾਲਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਕਾਲਚਕ੍ਰਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ||੯||

ਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪੂਰ੍ਵਸੂਤ੍ਰਾਦ੍ਵ੍ਯਖ੍ਯਾਤੁਮਾਹ- ਅਥ ਖਲ੍ਵਯਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਗਪਦੇਕਕਾਲਮਯਨਦ੍ਵਯਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ, ਨ ਪਥਗ੍ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਮੁਤ੍ਤਰਾਯਣਂ ਵਾ| ਨਨੁ, ‘ਮਾਘਾਦਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਸਾਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨੇਨ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਪੂਰ੍ਵੋਦਿਤੇ ਹਿ ਮਾਘਾਦਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਸਾ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾ ਅਕ੍ਰਮਪਠਿਤਾਸ਼੍ਚ ਸਂਵਤ੍ਸਰ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ‘ਅਥਖਲ੍ਵਯਨੇ ਦ੍ਵੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਯੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਡਤੁਵਿਭਾਗੇਯਨਦ੍ਵਯਮੁਕ੍ਤਂ ਤੇਨੈਵ ਚੇਦਯਨਦ੍ਵਯਂ ਯੁਗਪਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸਂਵਤ੍ਸਰ ਇਤਿ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮਕ੍ਰਮਪਠਿਤਾਨਾਂ ਚ ਮਾਘਾਦੀਨਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਤ੍ਵਂ ਨਿਰਸ੍ਤਮਿਤਿ| ਇਦਾਨੀਂ ਯੁਗਪ੍ਰਵਿਭਾਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਪੁਨਃ ਪਞ੍ਚ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਃ ਯੁਗਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ| ਇਯਂ ਚ ਯੁਗਸ੍ਯ ਪਾਰਿਭਾਸਿਕੀ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਸ੍ਤੁ ਕਤਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਯੁਗਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਸ ਏਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ ਏਸਃ ਕਾਲਃ||੯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ਇਹ ਤੁ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਪ੍ਰਾਵਸਃ ਸਡਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਤੇ ਤੁ ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਦ੍ਯੇਨ ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਸ਼੍ਵਯੁਜੌ ਵਰ੍ਸਾਃ, ਕਾਰ੍ਤਿਕਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸੌ ਸ਼ਰਤ੍, ਪੌਸਮਾਘੌ ਹੇਮਨ੍ਤਃ, ਫਾਲ੍ਗੁਨਚੈਤ੍ਰੌ ਵਸਨ੍ਤਃ, ਵੈਸ਼ਾਖਜ੍ਯੇਸ੍ਠੌ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਃ; ਆਸਾਢਸ਼੍ਰਾਵਣੌ ਪ੍ਰਾਵਡਿਤਿ ||੧੦||

ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਸ਼੍ਰਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ, ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਪੁਨਃ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਰ੍ਸਾਦਯਃ ਤਵ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸੋਪਚਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਨਨੁ, ਇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਵਾਤਾਦਿਸਞ੍ਚਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਨੈਵਂ, ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਿਹੇਤੂਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੇਸ੍ਤਦੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਤਂ, ਅਥਵਾ ‘ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚੈਵ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚਾਪਿ ਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍’- (ਸੂ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦੀਨਾਮਾਦੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਾਵਡ੍ਵਰ੍ਸਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਵਸ੍ਟੇਃ ਕਾਲਃ ਪ੍ਰਾਵਡ੍, ਤਸ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਰ੍ਸਾਃ| ਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਬਲਵਾਨ੍, ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਦਯੋ ਤਵ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾ ਚਰਕੇਪਿ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੇ ਵਿਮਾਨੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਦਯੋਭਿਹਿਤਾਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਸਾਦਯਃ ਕਥਿਤਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਸਞ੍ਚਯਾਦਿਸੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ; ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਯਸ੍ਤੁ ਰਸਂ ਬਲਂ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯੋਕ੍ਤਾਃ, ਵਰ੍ਸਾਦਯਸ੍ਤੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਸਞ੍ਚਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਦਕ੍ਸਿਣੇ ਦੇਸ਼ੇ ਵਰ੍ਸਾਦ੍ਯਤੁਵਿਭਾਗੋ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯ ਇਤਿ; ਅਯਮਪਿ ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਦੂਸਿਤਃ||੧੦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ਤਤ੍ਰ, ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵੋਸਧਯਸ੍ਤਰੁਣ੍ਯੋਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾ ਆਪਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਪ੍ਰਾਯਾਃ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਨਭਸਿ ਮੇਘਾਵਤਤੇ ਜਲਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਵਿਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਿਦਾਹਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਵਿਰਲਮੇਘੇ ਵਿਯਤ੍ਯੁਪਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਪਙ੍ਕੇਰ੍ਕਕਿਰਣਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ | ਤਾ ਏਵੌਸਧਯਃ ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਾ ਬਲਵਤ੍ਯੋ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਮਨ੍ਦਕਿਰਣਤ੍ਵਾਦ੍ਭਾਨੋਃ ਸਤੁਸਾਰਪਵਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਮਵਿਦਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਾਦ੍ਗੌਰਵਾਦੁਪਲੇਪਾਚ੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯੋ ਵਸਨ੍ਤੇਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤ ਈਸਤ੍ਸ੍ਤਬ੍ਧਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ | ਤਾ ਏਵੌਸਧਯੋ ਨਿਦਾਘੇ ਨਿਃਸਾਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਲਘ੍ਵ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਤਾਪੋਪਸ਼ੋਸਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਃ ਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜਲੋਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਰ੍ਸੇਰਿਤੋ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ | ਏਵਮੇਸ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ ||੧੧||

ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਯਥਾ ਸਹੇਤੁਕੌ ਭਵਤਸ੍ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਤੁਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਓਸਧਯੋ ਗੋਧੂਮਚਣਕਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਃ, ਤਰੁਣ੍ਯਃ ਅਭਿਨਵਾਃ, ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾ ਅਲ੍ਪਸ਼ਕ੍ਤਯਃ, ‘ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵੀਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਖ੍ਯਵੀਰ੍ਯਵਾਚਿਨਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਨੁ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਗੋਧੂਮਾਦਯਃ ਪੁਰਾਤਨਾ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਕਥਮਭਿਨਵਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਗੋਧੂਮਚਣਕਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯੋਨ੍ਤਃਸੂਕ੍ਸ੍ਮਜਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਨ੍ਮ੍ਰਦਿਮਾਨਮੁਪਗਤਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਿਰਸ੍ਕਤਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ਪ੍ਰਰੋਹਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਛੂਨਤਾਮੁਪਗਤਾ ਅਨਵਾ ਅਪਿ ਤਰੁਣ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸ਼ਾਕਾਦਯਸ੍ਤੁ ਨੂਤਨਾ ਏਵ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਆਪਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਅਪਰਿਣਤਾਃ, ਨਵਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਃ ਕਲੁਸਾ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਪ੍ਰਾਯਾਃ ਪਥਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤਣਪਰ੍ਣੋਤ੍ਕਰਸ਼ਵਕੋਥਾਦਿਮਲਬਹੁਲਾਃ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ‘ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਅਮ੍ਲਪਾਕਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ| ਕਾਸ੍ਤਾਃ? ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਓਸਧਯ ਆਪਸ਼੍ਚ| ਕਿਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਃ? ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ| ਕੇਸਾਮਮ੍ਲਪਾਕਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ? ਦੇਹਿਨਾਂ; ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਾਂ? ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ; ਸ਼ੀਤੇਨ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਤਃ ਸ਼ੀਤਵਾਤਃ (ਸ਼ਾਰੀਰਃ ), ਤੇਨ ਮਨ੍ਦਵੇਗੀਕਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ; ਨ ਪੁਨਰ੍ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਸ਼ੀਤਵਾਤੇਨ; ਯਤਸ੍ਤੇਨ ਬਹਿਰ੍ਲੋਮਕੂਪਰੋਧੇਨੋਸ੍ਮਣੋਨਿਰ੍ਗਮਾਦਨ੍ਤਰਗ੍ਨੇਰ੍ਬਲਮੇਧਤੇ| ਪੁਨਃ ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ? ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਆਰ੍ਦ੍ਰੀਭੂਤਸ਼ਰੀਰਾਣਾਮ੍| ਕਸ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ? ਭੂਮੌ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਯਾਂ? ਜਲਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ; ਪਾਨੀਯੇਨ ਸੁਸ੍ਠੁ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਯਾਮ੍| ਕ੍ਵ ਸਤਿ? ਨਭਸਿ, ਆਕਾਸ਼ੇ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ? ਮੇਘਾਵਤਤੇ, ਮੇਘਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ| ਵਿਦਾਹਾਤ੍ ਅਮ੍ਲਪਾਕਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਚਯਮਿਤਿ ਸਂਹਤਿਰੂਪਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਞ੍ਚਯਃ; ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਸਞ੍ਚੀਯਮਾਨਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਮਤੁਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਨ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਸ ਸਞ੍ਚਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਏਵ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲੋਪਚਿਤਃ ਸਞ੍ਚਯਃ, ਸ਼ਰਦ੍ਯਲ੍ਪਮੇਘੇ ਆਕਾਸ਼ੇ ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤਃ ਸਨ੍ ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਤਾ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਾ ਏਵੌਸਧਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ| ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਕਾਲਪਰਿਪਾਕਾਤ੍| ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਾਃ ਸਞ੍ਜਾਤਸ਼ਕ੍ਤਿਕਾਃ| ਬਲਵਤ੍ਯੋ ਦੇਹੋਪਚਯਹੇਤਵਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਬਲਵਤੋਰੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਆਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਾਃ; ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਾਪਗਮਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਾ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਓਸਧਯ ਆਪਸ਼੍ਚ| ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਖਾਦ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪੀਯਮਾਨਾਸ਼੍ਚ| ਸਤੁਸਾਰਪਵਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਦੇਹਾਨਾਮਿਤਿ ਸਤੁਸਾਰਪਵਨੇਨ ਹਿਮਾਰ੍ਦ੍ਰਵਾਤੇਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਾਨ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾਨਿ ਦੇਹਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਤਾ ਓਸਧਯ ਆਪਸ਼੍ਚ ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਃ? ਅਵਿਦਗ੍ਧਾਃ, ਮਧੁਰਪਾਕਮੁਪਗਤਾਃ| ਤ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਕਫਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚੀਯਮਾਨਸ੍ਯ ਹਿਮਾਨੀਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦਾਨੀਂ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤੈਵ ਭਵਤਿ ਨ ਪ੍ਰਕੋਪਃ| ਸ ਸਞ੍ਚਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤ ਇਤਿ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਘਤਵਦ੍ਵਿਲਯਨਮਾਤ੍ਰਂ ਵਸਨ੍ਤੇ ਭਵਤਿ, ਨ ਤੂਪਸ਼ੋਸਣਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਅਰ੍ਕਸ੍ਯ ਨਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਾਚੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਅਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਾਦੀਨ੍| ਤਾ ਏਵੌਸਧਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦਾਘੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ| ਨਿਃਸਾਰਾਃ ਨਿਰ੍ਗਤਸਾਰਾਃ , ਸਾਰੋਤ੍ਰ ਗੌਰਵਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਾਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੋਸਧਯ ਏਵਂਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਆਪਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਾ ਅਨਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਔਸਧਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਘੁਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਹੇਤੁਭ੍ਯਾਂ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਤਾਪੋਪਸ਼ੋਸਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਨਣਾਂ ਵਾਤਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰੁਸ੍ਣੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਞ੍ਚਯੋ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ , ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਗੁਣੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤੇਨੌਸਧੀਨਾਮਤ੍ਯਰ੍ਥਰੌਕ੍ਸ੍ਯੇਣ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਞ੍ਚਯਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਦੋਸਃ | ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਪ੍ਰਾਵਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਵਾਤਸਞ੍ਚਯਃ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਰ੍ਸੇਰਿਤੋ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਕੋਸ੍ਠਤੋਦਸਞ੍ਚਰਣਾਦੀਨ੍ ਜਨਯਤਿ| ਕ੍ਵ ਕਾਲੇ? ਪ੍ਰਾਵਸਿ; ਕੇਸਾਂ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਜਨਯਤਿ? ਦੇਹਿਨਾਂ; ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਾਂ? ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ; ਕਸ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ? ਭੂਮਾਵਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜਲੋਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਮ੍| ਏਵਮੇਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਏਸ ਇਤਿ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਕਤੌਸਧਿਤਾਰੁਣ੍ਯਾਦਿਰ੍ਯਾਵਚ੍ਛੀਤਵਾਤਵਰ੍ਸੇਰਿਤੋ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤੀਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਯੌ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਤਯੋਰਯਂ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ| ਨਨੁ, ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਚਯਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਸਂਹਾਰਃ? ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ; ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਯਥਾਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਸਹਿਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ ਤਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਨ੍ਤਰਿਤਃ ਪ੍ਰਕੋਪੋਪਕ੍ਰਮਵਿਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਾਵੇਵ ਤਾਵਤ੍ ਪਥਗਾਖ੍ਯਾਤਿ||੧੧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਹੇਮਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਸੁ ਸਞ੍ਚਿਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸੁ ਚ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ||੧੨||

ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਯਥਾਵਸਰਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਵਿਧੇਰਾਸਞ੍ਜਨਾਰ੍ਥਂ ਤਮੇਵ ਵਿਧਿਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਯੇ ਸਞ੍ਚਿਤਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤ ਏਵ ਯਦਾ ਸ਼ਰਦਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਨਿਰ੍ਹਰਣਮਾਕਰ੍ਸਣਂ ਵਮਨਾਦਿਨਾ| ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਬਹੁਦੋਸਾਣਾਮੇਵ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਮਧ੍ਯਦੋਸੇਸੁ ਪਾਚਨਾਦਿ, ਅਲ੍ਪਦੋਸੇਸੁ ਪੁਨਰ੍ਲਙ੍ਘਨਪਿਪਾਸਾਨਿਗ੍ਰਹਾਦਿ ਯਥਰ੍ਤੁਵਿਧਿਸਮਾਚਾਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਨੁ, ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਸ਼ਰਦਾਦਿਸੁ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਯੋਰਨਨ੍ਤਰਮੇਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥਮਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਹੇਮਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਃ? ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਤ੍ਯਂ, ਸ਼ਰਦਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਾਭੂਦਿਤਿ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ਰਦਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ; ਯਦਿ ਪੁਨਃ ਸ਼ਰਦਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯੇਤ, ਤਦਾ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਹੇਤੁਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਵਮਨਾਦਯੋ ਵਿਧੀਯੇਰਨ੍; ਨ ਚੈਤਦਿਸ੍ਯਤੇ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਹਿ ਵਮਨਾਦਯੋ ਵਿਧੀਯਮਾਨਾ ਵ੍ਯਾਪਦਂ ਮਰਣਂ ਵੋਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸੁ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਤਿਪਾਤਿਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਸਞ੍ਚਯਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਰ੍ਸਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਯਥਾਸ੍ਵਮਤੁਵਿਹਿਤ ਆਹਾਰਾਚਾਰਾਖ੍ਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੋਦਿਤੋ ਵਿਧਿਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਸ਼ਰਦਾਦੀਨਾਮਤੂਨਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਾਸੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍; ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸੇ, ਕਫਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਚੈਤ੍ਰੇ, ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ, ਏਵਂ ਹਿ ਸਾਧਾਰਣਃ ਕਾਲਃ, ਤ੍ਰਿਮਾਸਾਨ੍ਤਰਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚਾਹ- “ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸਞ੍ਚਿਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਤ੍ਰਿਮਾਸਾਨ੍ਤਰਿਤਾਨ੍ ਹਰੇਤ੍”- ਇਤਿ||੧੨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ਤਤ੍ਰ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮੋ ਹੇਮਨ੍ਤੇ, ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਨਿਦਾਘੇ, ਵਾਤਿਕਾਨਾਂ ਸ਼ਰਦਿ , ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ; ਤ ਏਤੇ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੧੩||

ਉਪਸ਼ਮਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਕਾਮ ਆਹ- ਤਤ੍ਰ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਤਃ, ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਪੁਨਰੇਸਾਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਦਿ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਦੋਸਾਣਾਮੁਪਸ਼ਮਸ੍ਤਰ੍ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਨ ਚ ਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਦੁਕ੍ਤਵਿਧਾਨਾਦਪ੍ਯੁਪਸ਼ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਸਤ੍ਯਮੇਤਤ੍, ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵੇਪਿ ਚਯਾਦਿਵਿਸਦਸ਼ਸਨ੍ਤਾਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਹੇਤੁਤਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਨਾਨਰ੍ਥਕਂ; ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰਣਾਭਾਵੇਪਿ ਹਿ ਘਟਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਦਸ਼ਕਪਾਲਲਕ੍ਸਣੋਤ੍ਪਾਦੇ ਮੁਦ੍ਗਰਾਦਿਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਸਾਫਲ੍ਯਮਸ੍ਤਿ||੧੩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ਤਤ੍ਰ, ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਸ੍ਯ, ਅਪਰਾਹ੍ਣੇ ਪ੍ਰਾਵਸਃ , ਪ੍ਰਦੋਸੇ ਵਾਰ੍ਸਿਕਂ, ਸ਼ਾਰਦਮਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਸਸਿ ਹੈਮਨ੍ਤਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍; ਏਵਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਪਿ ਵਰ੍ਸਮਿਵ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਂ ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮੈਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ||੧੪||

ਸਾਂਵਤ੍ਸਰਿਕਂ ਵਿਧਿਂ ਦਿਨੇਪ੍ਯਤਿਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ| ਸ਼ਾਰਦਮਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰ ਇਤਿ ਭੂਗੋਲਾਧਃਸ੍ਥਿਤਸੂਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਸ਼ਾਰਦਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਤਪਾਭਾਵੇਪਿ ਗੋਲਕਗਣਿਤਵਿਦੋ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਿਦੋ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਭਿਸਜਸ੍ਤੁ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਦਾਹਾਰਵਸ਼ਾਚ੍ਚੇਤਿ| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਮਪਿ ਵਰ੍ਸਮਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸੈਰ੍ਯੇ ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਾਸ੍ਤੈਰਹੋਰਾਤ੍ਰਮਪਿ ਵਰ੍ਸਮਿਵ ਜਾਨੀਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਤੇਨਾਹੋਰਾਤ੍ਰਿਕੇ ਸਞ੍ਚਯਾਦਾਵਨਾਗਤਾਬਾਧੋਕ੍ਤਦਨ੍ਤਧਾਵਨਾਦਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰੈਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਕਥਮਾਰ੍ਤਵਾਃ ਸਞ੍ਚਯਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦਿਵਸੈਰੇਵਰ੍ਤੂਨਾਮਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍, ਆਹ੍ਨਿਕਚਯਕੋਪਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਮੇਵ ਪ੍ਰਤੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਤ੍ਯਮ੍, ਆਹ੍ਨਿਕੌ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਾਵਹੋਰਾਤ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸੋਮਸੂਰ੍ਯਾਨਿਲਾਨਾਮੁਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਮਾਤ੍ਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਕਾਰਣੌ, ਅਲ੍ਪੇਨੈਵਾਨਾਗਤਾਬਾਧਵਿਧਾਨੇਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮੁਪਯਾਤਃ; ਤੁਭਵੌ ਤੁ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਗਤਸੋਮਸੂਰ੍ਯਾਨਿਲਕਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵੈਰ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰੋਪਚਿਤਤ੍ਵਾਦਹੋਰਾਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਰ੍ਕਾਦਿਗੁਣਾਦਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨੈਰਾਰਭ੍ਯਮਾਣੌ ਮਹਾਕਾਰਣਕੌ ਮਹਤੈਵ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦਿਵਿਧਿਨਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਗਚ੍ਛਤਃ||੧੪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ਤਤ੍ਰ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਸੁ ਤੁਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾ ਓਸਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ; ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯੁਰ੍ਬਲਵੀਰ੍ਯੌਜਸ੍ਕਰ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੧੫||

ਸੋਯਂ ਦੋਸਚਯਾਦਿਰਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਸੁ ਤੁਸੁ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਗ੍ਨੀਸੋਮਾਦਯਃ, ਆਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਮਨਸਾਂ ਸਂਯੋਗਃ, ਬਲਮੁਤ੍ਸਾਹੋਪਚਯਲਕ੍ਸਣਂ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਓਜਃ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਃ||੧੫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ਤੇਸਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਪਦੋਦਸ੍ਟਕਾਰਿਤਾਃ, ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਣਿ ਖਲੁ ਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ਯੋਸਧੀਰ੍ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯਪਸ਼੍ਚ ||੧੬||

ਕੁਤਃ ਪੁਨਃ ਤੂਨਾਂ ਵ੍ਯਾਪਦ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤੇਸਾਂ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਤੂਨਾਮ੍| ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਣਾਮੇਵ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮ੍| ਅਦਸ੍ਟੇਨ ਸਰ੍ਵਜਨਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਧਰ੍ਮੇਣ, ਕਾਰਿਤਾਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਾਃ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਓਸਧੀਰਪਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਕਤ੍ਵਾਪਾਤਨਿਕਾਪੂਰ੍ਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਧਰ੍ਮਸ੍ਤਾਵਦ੍ ਵ੍ਯਾਪਦਾਂ ਸਮ੍ਭਵੇ ਪ੍ਰਯੋਜਕਃ ਕਰ੍ਤਾ; ਕਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਕਰ੍ਤਾ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਣਾਂ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮੋਸਧੀਰ੍ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਤ੍ਯਪਸ਼੍ਚ||੧੬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ਤਾਸਾਮੁਪਯੋਗਾਦ੍ਵਿਵਿਧਰੋਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਮਰਕੋ ਵਾ ਭਵੇਦਿਤਿ ||੧੭||

ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਮਪਾਂ ਚੋਪਯੋਗਾਦ੍ਦੋਸਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਾਸਾਮੁਪਯੋਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ਤਤ੍ਰ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਮਪਾਂ ਚੋਪਯੋਗਃ ||੧੮||

ਤੁਵ੍ਯਾਪਦਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦ ਉਭਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ ਪੁਰਾਣਾ ਓਸਧਯਃ, ਆਪਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ ਕ੍ਵਥਿਤਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਮਪਾਂ ਚੋਪਯੋਗ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤਤ੍ਰ ਪੁਰਾਣਾਭਿਰੋਸਧਿਭਿਰਨੁਪਹਤਵੀਰ੍ਯਾਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਇਤਿ ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੧੮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

ਕਦਾਚਿਦਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁਸੁ ਕਤ੍ਯਾਭਿਸ਼ਾਪਰਕ੍ਸਃਕ੍ਰੋਧਾਧਰ੍ਮੈਰੁਪਧ੍ਵਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨਪਦਾਃ, ਵਿਸੌਸਧਿਪੁਸ੍ਪਗਨ੍ਧੇਨ ਵਾ ਵਾਯੁਨੋਪਨੀਤੇਨਾਕ੍ਰਮ੍ਯਤੇ ਯੋ ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਪ੍ਰਕਤ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਵਮਥੁਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰੈਰੁਪਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸਤ੍ਰਚਰਿਤੈਰ੍ਵਾ, ਗਹਦਾਰਸ਼ਯਨਾਸਨਯਾਨਵਾਹਨਮਣਿਰਤ੍ਨੋਪਕਰਣਗਰ੍ਹਿਤਲਕ੍ਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਵਾ ||੧੯||

ਤੁਵ੍ਯਾਪਦ੍ਭ੍ਯੋਨ੍ਯੈਰਪਿ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਦਾਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮ੍| ਕਤ੍ਯਾ ਕੁਪਿਤਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣੋਭਿਚਾਰਕਰ੍ਮਜਨਿਤੋ ਰਾਕ੍ਸਸੀਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਰਾਸ੍ਟ੍ਰਚ੍ਛੇਦ੍ਯਭਿਚਾਰਃ, ਅਭਿਚਾਰਸ੍ਤ੍ਵੇਕਪੁਰੁਸਵ੍ਯਾਪਾਦਕ ਏਵ; ਅਭਿਸ਼ਾਪੋ ਗੁਰੁਸਿਦ੍ਧਾਦੀਨਾਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ਃ; ਰਕ੍ਸਾਂਸਿ ਹਿਂਸਾਵਿਹਾਰਾਣਿ ਹੇਤਿਪ੍ਰਹੇਤਿਕੁਲਜਾਤਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਰਧੋ ਰਕ੍ਸਃਕ੍ਰੋਧਃ; ਅਧਰ੍ਮਃ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਸਾਂ ਦੁਸ਼੍ਚਰਿਤਮ੍| ਉਪਧ੍ਵਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਉਪਦੂਯਨ੍ਤੇ| ਜਨਪਦਾ ਲੋਕਾਃ| ਵਿਸੌਸਧਿਪੁਸ੍ਪਗਨ੍ਧੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ | ਵਿਸਾਣਾਮੋਸਧੀਨਾਂ ਚ ਯਾਨਿ ਪੁਸ੍ਪਾਣਿ ਤੇਸਾਂ ਗਨ੍ਧੇਨ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨ? ਵਾਯੁਨੋਪਨੀਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੀਪਮਾਨੀਤੇਨ; ਤੇਨ ਯੇ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਦਯਸ੍ਤੈਰੁਪਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨਪਦਾਃ| ਓਸਧਯਃ ਸੁਵਿਲਿਨ੍ਦਵਕ੍ਸਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ- ‘ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਭ੍ਰਮਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਮਸੂਰਿਕਾਦਿਭਿਰੁਪਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਤਤ੍ਰ ਨਾਸਾਰਨ੍ਧ੍ਰਾਨੁਗਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਭ੍ਰਮਸ਼ਿਰੋਰੁਜਃ, ਤ੍ਵਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਤੇਨ ਜ੍ਵਰਮਸੂਰਿਕਾਦਯਃ| ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸਤ੍ਰਚਰਿਤੈਰ੍ਵੇਤਿ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਾਦੀਨਾਂ ਗਰ੍ਹਿਤਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰੋ ਗ੍ਰਹਚਰਿਤਂ; ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਣਿ ਅਸ਼੍ਵਿਨ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਚਰਿਤਮੁਲ੍ਕਾਪਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਜਨ੍ਮਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਭਿਹਨਨਮ੍| ਗਹਦਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਗਹਾਦੀਨਾਂ ਯਾਨਿ ਗਰ੍ਹਿਤਾਨਿ ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਚਿਹ੍ਨਾਨਿ ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤੈਰ੍ਵਾ ਉਪਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨਪਦਾਃ, ਦਾਰਾ ਭਾਰ੍ਯਾਃ, ਸ਼ਯਨਂ ਖਟ੍ਵਾ, ਆਸਨਂ ਪੀਠਂ, ਯਾਨਂ ਦੋਲਾਰਥਾਦਿ, ਵਾਹਨਂ ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਾਦਿ, ਮਣਿਃ ਸ੍ਫਟਿਕਾਦਿਃ; ਗਹਾਦਯੋ ਮਣਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਸ੍ਤ ਏਵ ਰਤ੍ਨਾਨੀਤਿ ਸਮਾਸਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਮਣਿਰਤ੍ਨਯੋਰੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਣਯਃ ਸਰ੍ਪਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾਃ, ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਮਾਣਿਕ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਉਪਕਰਣਾਨਿ ਘਟਪਿਠਰਸ਼ੂਰ੍ਪਾਦੀਨਿ; ਅਥਵਾ ਗਹਾਦੀਨ੍ਯੇਵੋਪਕਰਣਾਨਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗਹਦਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿਗਦ੍ਯੇ ਗਹਦਾਰਸ਼ਬ੍ਦੌ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ‘ਸ਼ਯਨਾਸਨਯਾਨਵਾਹਨਮਣਿਰਤ੍ਨੋਪਕਰਣਗਰ੍ਹਿਤਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ਤਤ੍ਰ, ਸ੍ਥਾਨਪਰਿਤ੍ਯਾਗਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਙ੍ਗਲਜਪਹੋਮੋਪਹਾਰੇਜ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਨਮਸ੍ਕਾਰਤਪੋਨਿਯਮ- ਦਯਾਦਾਨਦੀਕ੍ਸਾਭ੍ਯੁਪਗਮਦੇਵਤਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗੁਰੁਪਰੈਰ੍ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍, ਏਵਂ ਸਾਧੁ ਭਵਤਿ ||੨੦||

ਇਦਾਨੀਮਤੁਵ੍ਯਾਪਦਾਦਿਕਤਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਕੋਪਸ੍ਯਾਧਰ੍ਮਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਭੇਸਜਮ੍| ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਜਯਃ, ਅਥਵਾ ਵੇਦੋਕ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਯਜਨਾਦਿਕਂ; ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਵਚਨੇਨ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਾਦਿ, ਅਥਵਾ “ਪ੍ਰਾਯੋ ਨਾਮ ਤਪਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤਪੋਨਿਸ਼੍ਚਿਯਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍”- ਇਤਿ; ਮਙ੍ਗਲਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੌਸਧਮਣਿਧਾਰਣਾਦਿ; ਜਪ ਓਙ੍ਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕਮਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਾਵਰ੍ਤਨਂ; ਹੋਮੋ ਲਕ੍ਸਕੋਟਿਪ੍ਰਯੁਤੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ; ਉਪਹਾਰਃ ਦੇਵਾਦਿਸੁ ਗਵਾਸ਼੍ਵਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮੁਪਾ(ਨ)ਯਨਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਉਪਹਾਰੋ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਸਪਸ਼ੁਰ੍ਬਲਿਃ; ਇਜ੍ਯਾ ਯਾਗਃ; ਅਞ੍ਜਲਿਃ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕਰਸਮ੍ਪੁਟਵਿਧਾਨਂ; ਨਮਸ੍ਕਾਰੋ ਦੇਵਦ੍ਵਿਜਗੁਰੁਭ੍ਯਃ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਾਨਸਃ ਪ੍ਰਣਾਮਃ; ਤਪਃ ਤਾਪਨਾਲਕ੍ਸਣਮੁਪਵਾਸਾਦਿ; ਨਿਯਮਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਦਿਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਮੌਨਾਦਿਃ, ਦਯਾ ਪ੍ਰਾਣਿਸੁ ਕਪਾ; ਦਾਨਂ ਯਥਾਵਿਭਵਂ ਵਿਤ੍ਤਵਿਸਰ੍ਗਃ; ਦੀਕ੍ਸਾ ਗੁਰੁਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ; ਅਭ੍ਯੁਪਗਮਃ ਗੁਰੁਵਾਕ੍ਯਾਦੀਨਾਮਙ੍ਗੀਕਾਰਃ; ਪਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਥਾਨਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਸਾਧੁ ਭਵਤਿ ਏਵਂ ਕੁਸ਼ਲਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮਤੂਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੨੧||

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਃ||੨੧||

Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23

ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਃ ਸ਼ੀਤੋ ਰਜੋਧੂਮਾਕੁਲਾ ਦਿਸ਼ਃ | ਛਨ੍ਨਸ੍ਤੁਸਾਰੈਃ ਸਵਿਤਾ ਹਿਮਾਨਦ੍ਧਾ ਜਲਾਸ਼ਯਾਃ ||੨੨|| ਦਰ੍ਪਿਤਾ ਧ੍ਵਾਙ੍ਕ੍ਸਖਙ੍ਗਾਹ੍ਵਮਹਿਸੋਰਭ੍ਰਕੁਞ੍ਜਰਾਃ | ਰੋਧ੍ਰਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਪੁਨ੍ਨਾਗਾਃ ਪੁਸ੍ਪਿਤਾ ਹਿਮਸਾਹ੍ਵਯੇ ||੨੩||

ਤੁਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਧੁਨਾ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਰ੍ਤੁਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਡਤੁਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਉਤ੍ਤਰਦਿਸ਼ੋ ਜਾਤਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਤਰੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤਿ ਵਹਤਿ| ਰਜਃ ਧੂਲਿਃ; ਆਕੁਲਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਃ| ਹਿਮਾਨਦ੍ਧਾ ਹਿਮਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਃ| ਦਰ੍ਪਿਤਾ ਹਰ੍ਸਿਤਾਃ| ਧ੍ਵਾਙ੍ਕ੍ਸਃ ਕਾਕਃ, ਖਙ੍ਗਃ ਗਣ੍ਡਕਃ, ਉਰਭ੍ਰੋ ਮੇਸਃ| ਪੁਨ੍ਨਾਗ ਇਤਿ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰਮ੍ | ਹਿਮਸਾਹ੍ਵਯੇ ਹੇਮਨ੍ਤੇ||੨੨-੨੩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਸ਼ੀਤਮਧਿਕਂ ਵਾਤਵਸ੍ਟ੍ਯਾਕੁਲਾ ਦਿਸ਼ਃ | ਸ਼ੇਸਂ ਹੇਮਨ੍ਤਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਬੁਧੈਃ ||੨੪||

ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ਼ਿਸ਼ਿਰਰ੍ਤੁਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਵਸ੍ਟ੍ਯੇਤਿ ਵਾਤੇਨ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾ ਵਸ੍ਟਿਰ੍ਵਾਤਵਸ੍ਟਿਃ||੨੪||

Adhikarana 23 (25-28) · Śloka 28

ਸਿਦ੍ਧਵਿਦ੍ਯਾਧਰਵਧੂਚਰਣਾਲਕ੍ਤਕਾਙ੍ਕਿਤੇ | ਮਲਯੇ ਚਨ੍ਦਨਲਤਾਪਰਿਸ੍ਵਙ੍ਗਾਧਿਵਾਸਿਤੇ ||੨੫|| ਵਾਤਿ ਕਾਮਿਜਨਾਨਨ੍ਦਜਨਨੋਨਙ੍ਗਦੀਪਨਃ | ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਰ੍ਮਾਨਭਿਦੁਰੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਦਕ੍ਸਿਣੋਨਿਲਃ ||੨੬|| ਦਿਸ਼ੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਿਮਲਾਃ ਕਾਨਨੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਾਃ | ਕਿਂਸ਼ੁਕਾਮ੍ਭੋਜਬਕੁਲਚੂਤਾਸ਼ੋਕਾਦਿਪੁਸ੍ਪਿਤੈਃ ||੨੭|| ਕੋਕਿਲਾਸਟ੍ਪਦਗਣੈਰੁਪਗੀਤਾ ਮਨੋਹਰਾਃ | ਦਕ੍ਸਿਣਾਨਿਲਸਂਵੀਤਾਃ ਸੁਮੁਖਾਃ ਪਲ੍ਲਵੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾਃ ||੨੮||

ਅਧੁਨਾ ਵਸਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਿਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਦਕ੍ਸਿਣਦਿਸ਼ੋ ਜਾਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਲਯਪਰ੍ਵਤਸ੍ਥਿਤਚਨ੍ਦਨਸੁਰਭਿਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤਿ| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਵਸਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਦਿਸ਼ੋ ਵਸਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਦਿਸ਼ੋ ਵਿਮਲਾ ਰਜੋਧੂਮਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦਿਸ਼ ਏਵ ਚ ਕਿਂਸ਼ੁਕਾਦਿਵਕ੍ਸਪੁਸ੍ਪਿਤੈਃ ਕਾਨਨੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਾ ਭੂਸਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਾ ਏਵ ਦਿਸ਼ਃ ਕੋਕਿਲਾਸਟ੍ਪਦਗਣੌਰੁਪਗੀਤਾ ਮਧੁਰਧ੍ਵਨਿਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦਕ੍ਸਿਣਾਨਿਲਸਂਵੀਤਾ ਦਕ੍ਸਿਣਵਾਤੇਨਾਵਤਾ ਦਿਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਮੁਖਾਃ ਸ਼ੋਭਨਾਵਕਾਸ਼ਾਃ| ਪਲ੍ਲਵੋਜ੍ਜਵਲਾਃ ਪਲ੍ਲਵੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਙ੍ਗਾਰਿਤਾਃ||੨੫-੨੮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਂਸ਼ੁਰਾਦਿਤ੍ਯੋ ਮਾਰੁਤੋ ਨੈਰਤੋਸੁਖਃ | ਭੂਸ੍ਤਪ੍ਤਾ ਸਰਿਤਸ੍ਤਨ੍ਵ੍ਯੋ ਦਿਸ਼ਃ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤਾ ਇਵ ||੨੯|| ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਕ੍ਰਾਹ੍ਵਯੁਗਲਾਃ ਪਯਃਪਾਨਾਕੁਲਾ ਮਗਾਃ | ਧ੍ਵਸ੍ਤਵੀਰੁਤ੍ਤਣਲਤਾ ਵਿਪਰ੍ਣਾਙ੍ਕਿਤਪਾਦਪਾਃ ||੩੦||

ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਗ੍ਰੀਸ੍ਮਰ੍ਤੁਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਗ੍ਰੀਸ੍ਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸੁਖ ਇਤਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਹਿ ਨੈਰਤੋ ਵਾਯੁਰਸੁਖਪ੍ਰਦੋ ਭਵਤਿ| ਤਨ੍ਵ੍ਯਃ ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਵਾਹਾਃ| ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਕ੍ਰਾਹ੍ਵਯੁਗਲਾ ਇਤਿ ਜਲਾਸ਼ਯਾਨ੍ਵੇਸਿਤਯਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਕ੍ਰਵਾਕਯੁਗਲਾ ਦਿਸ਼ੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪਯਃਪਾਨਾਕੁਲਾ ਇਤਿ ਉਦਕਪਾਨਾਯ ਵ੍ਯਗ੍ਰਾ ਮਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਧ੍ਵਸ੍ਤਵੀਰੁਤ੍ਤਣਲਤਾ ਇਤਿ ਵੀਰੁਧਃ ਵਿਟਪਾਃ, ਤਣਾਨਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਿ, ਲਤਾ ਵਲ੍ਲੀ, ਏਤੇ ਵੀਰੁਦਾਦਯੋ ਧ੍ਵਸ੍ਤਾ ਅਧਃਪਤਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵਿਪਰ੍ਣਾਙ੍ਕਿਤਪਾਦਪਾ ਇਤਿ ਵਿਪਰ੍ਣੈਰ੍ਵਿਗਲਿਤਪਤ੍ਰੈਃ, ਅਙ੍ਕਿਤਾਸ਼੍ਚਿਹ੍ਨਿਤਾਃ, ਪਾਦਪਾ ਵਕ੍ਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੨੯-੩੦||

Adhikarana 25 (31-32) · Śloka 32

ਪ੍ਰਾਵਸ੍ਯਮ੍ਬਰਮਾਨਦ੍ਧਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਨਿਲਕਰ੍ਸਿਤੈਃ | ਅਮ੍ਬੁਦੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯੁਦੁਦ੍ਦ੍ਯੋਤਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤੈਸ੍ਤੁਮੁਲਸ੍ਵਨੈਃ ||੩੧|| ਕੋਮਲਸ਼੍ਯਾਮਸ਼ਸ੍ਪਾਢ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਰਗੋਪੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾ ਮਹੀ | ਕਦਮ੍ਬਨੀਪਕੁਟਜਸਰ੍ਜਕੇਤਕਭੂਸਿਤਾ ||੩੨||

ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਪ੍ਰਾਵਡਤੁਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਵਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਨਿਲਕਰ੍ਸਿਤੈਰਮ੍ਬੁਦੈਰਮ੍ਬਰਮਾਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਆਨਦ੍ਧਮਾਚ੍ਛਾਦਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਕਥਮ੍ਭੂਤੈਰਮ੍ਬੁਦੈਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਦ੍ਯੁਦੁਦ੍ਦ੍ਯੋਤੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵਿਦ੍ਯੁਦੁਦ੍ਦ੍ਯੋਤੇਨ ਸਹ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤੈਃ ਕ੍ਸਰਿਤੈਃ, ਤੁਮੁਲਸ੍ਵਨੈਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਗਰ੍ਜਿਤੈਃ| ਮਹੀ ਚ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਕਥਮ੍ਭੂਤਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਕੋਮਲੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ਼ਸ੍ਪਂ ਬਾਲਤਣਮ੍, ਆਢ੍ਯਾ ਸਮਦ੍ਧਾ| ਸ਼ਕ੍ਰਗੋਪਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਧੂਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਜ੍ਯੋਤਿਰਿਙ੍ਗਣਮਾਹੁਃ| ਨੀਪੋ ਧੂਲੀਕਦਮ੍ਬਃ||੩੧-੩੨||

Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34

ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਨਦ੍ਯੋਮ੍ਭਸ਼੍ਛਨ੍ਨੋਖਾਤਤਟਦ੍ਰੁਮਾਃ | ਵਾਪ੍ਯਃ ਪ੍ਰੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਕੁਮੁਦਨੀਲੋਤ੍ਪਲਵਿਰਾਜਿਤਾਃ ||੩੩|| ਭੂਰਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਥਲਸ਼੍ਵਭ੍ਰਾ ਬਹੁਸ਼ਸ੍ਯੋਪਸ਼ੋਭਿਤਾ | ਨਾਤਿਗਰ੍ਜਤ੍ਸ੍ਰਵਨ੍ਮੇਘਨਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਕਗ੍ਰਹਂ ਨਭਃ ||੩੪||

ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਵਰ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਅਮ੍ਭਸਾ ਪਾਨੀਯੇਨ ਛਨ੍ਨਾ ਉਤ੍ਖਾਤਤਟਦ੍ਰੁਮਾਸ਼੍ਚ ਨਦ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸੋਪਾਨਸਹਿਤਾਃ ਕੂਪਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਵਾਪ੍ਯਃ| ਭੂਰਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਥਲਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇਤਿ ਭੂਮਿਸ਼੍ਚ ਅਦਸ਼੍ਯਸ੍ਥਲਗਰ੍ਤਾ ਭਵਤਿ| ਨਾਤਿਗਰ੍ਜਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਤਿਗਰ੍ਜਿਤਵਰ੍ਜਿਤਂ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਯੋਸੌ ਮੇਘਸ੍ਤੇਨ ਨਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਕਗ੍ਰਹਂ ਨਭੋ ਭਵਤਿ||੩੩-੩੪||

Adhikarana 27 (35-36) · Śloka 36

ਬਭ੍ਰੁਰੁਸ੍ਣਃ ਸ਼ਰਦ੍ਯਰ੍ਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਵਿਮਲਂ ਨਭਃ | ਤਥਾ ਸਰਾਂਸ੍ਯਮ੍ਬੁਰੁਹੈਰ੍ਭਾਨ੍ਤਿ ਹਂਸਾਂਸਘਟ੍ਟਿਤੈਃ ||੩੫|| ਪਙ੍ਕਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰੁਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਸਮੇਸੁ ਭੂਃ | ਬਾਣਸਪ੍ਤਾਹ੍ਵਬਨ੍ਧੂਕਕਾਸ਼ਾਸਨਵਿਰਾਜਿਤਾ ||੩੬||

ਸ਼ਰਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਬਭ੍ਰੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਬਭ੍ਰੁਃ ਕਪਿਲਪਿਙ੍ਗਲਃ| ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਵਿਮਲਂ ਨਭ ਇਤਿ ਨਭ ਆਕਾਸ਼ਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਂ ਵਿਮਲਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਹਂਸਾਂਸਘਟ੍ਟਿਤੈਰਿਤਿ ਹਂਸਸ੍ਕਨ੍ਧਚਾਲਿਤੈਃ| ਪਙ੍ਕਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰੁਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਸਮੇਸੁ ਭੂਰਿਤਿ ਨਿਮ੍ਨਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਪਙ੍ਕਾਦਿਕੀਰ੍ਣਾ ਭਵਤਿ; ਦ੍ਰੁਮਾਸ਼੍ਚ ਵਲ੍ਮੀਕਕਾਰਿਣ੍ਯਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਃ| ਬਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬਾਣਃ ਸਹਚਰਃ, ਸਪ੍ਤਾਹ੍ਵਃ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਃ, ਬਨ੍ਧੂਕਃ ਬਨ੍ਧੁਜੀਵਕਃ, ‘ਵਾਦੁਲੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| “ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਲਭੋਜਿਨਃ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਾਨੂਪਸੇਵਿਨਃ| ਸ਼੍ਲੀਪਦਂ ਗਲਗਣ੍ਡਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੇਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ|| ਨਿਮ੍ਨਤੋਯਗਤਾਨ੍ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤਿ ਸਮੁਦ੍ਰਜਾਨ੍| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕੁਸ੍ਠਿਨਸ੍ਤੇਨ ਮਨੁਸ੍ਯਾ ਦਕ੍ਸਿਣਾਪਥੇ|| ਤੈਲਾਮ੍ਲਭੋਜਿਨੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਗੋਧੂਮਵਿਦਲਾਸ਼ਿਨਃ| ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਰ੍ਸ਼ਸਾਸ੍ਤੇਨ ਖਞ੍ਜਾਸ਼੍ਚਾਵਨ੍ਤਿਜਾ ਨਰਾਃ|| ਮਾਂਸਕਾਮਾਃ ਸੁਰਾਕਾਮਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਕਾਮਾਃ ਸਾਹਸੇ ਰਤਾਃ| ਮਾਗਧਾਸ੍ਤੇਨ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ|| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ਯਨ੍ਨਾਨਿ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਬਾਹ੍ਲੀਕਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਨਿ ਮਾਂਸਾਨਿ ਤਥਾ ਧਾਨ੍ਯੋਦਕਾਨਿ ਚ|| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਚਾਪ੍ਯਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣਾਃ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਮਾਨਵਾਃ ਸਦਾ| ਤੇਨ ਬਾਹ੍ਲੀਕਦੇਸ਼ੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਲਾਸਕਃ|| ਨਾਨਾਦੇਸ਼ਸ੍ਵਭਾਵਾ ਯੇ ਨਾਨਾਹਾਰਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ| ਨਾਨਾਚਾਰਾ ਨੈਕਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਿਣੋਧਰ੍ਮਿਣਸ੍ਤਥਾ| ਤੇਸਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਤੁਕਾਲਂ ਚ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਤੁ ਤਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਦੇਹਿਨਾਮ੍|| ਯਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਯਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਚਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍| ਤੇਨ ਭੇਸਜਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍|| ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਤੇਨ ਵਰ੍ਣੌਜੋ ਬਲਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਜਾਯਤੇ| ਵਰ੍ਜਨਾਦਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਕਸ਼ੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਦੁਰ੍ਬਲਃ|| ਨਿਤ੍ਯਂ ਰੋਗਾਭਿਭੂਤਸ਼੍ਚ ਪੁਮਾਨ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਵਰ੍ਜਨਾਤ੍|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਿਸੇਵੇਤ ਹ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸੇਵੀ ਜਿਤਕ੍ਰੋਧੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਾਪਿ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ|| ਜੀਰ੍ਣਭੋਜੀ ਮਿਤਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸੁਖਂ ਜੀਵਤ੍ਯਨਾਮਯਃ|| ਤਵਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਬਲਯੋਗਸ੍ਵਭਾਵਤਃ| ਤੇਸੁ ਗਰ੍ਭਾ ਨਿਸਿਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਥਾਰੂਪਾਸ੍ਤਥਾਯੁਸਃ| ਤਾਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਤਤੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਨਪਿ|| ਤਤੋਸ੍ਯਾਹਾਰਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਭੇਸਜਂ ਚਾਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਤਤੋਸ੍ਯਾਰੋਗਤਾ ਦੇਹੇ ਬਲਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ” ਇਤਿ||੩੫-੩੬||

Adhikarana 28 (37) · Śloka 37

ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਵਿਪਰੀਤੇਸੁ ਵਾ ਪੁਨਃ | ਵਿਸਮੇਸ੍ਵਪਿ ਵਾ ਦੋਸਾਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਤੁਸੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ||੩੭||

ਇਦਾਨੀਮਧ੍ਯਾਯਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸ੍ਵਗੁਣਾ ਤੂਨਾਮਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਃ, ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਅਤਿਸ਼ਯਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਤੁਸੁ, ਦੋਸਾ ਦੇਹਿਨਾਂ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍; ਅਥਵਾ ਤੂਨਾਂ ਸ੍ਵਗੁਣਾਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਣਿ, ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ| ਵਿਪਰੀਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਮਨ੍ਦਸ਼ੀਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤੇ ਉਸ੍ਣਮ੍, ਉਸ੍ਣੇ ਸ਼ੀਤਂ, ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਵਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਤੁਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਵਿਸਮੇਸ੍ਵਪੀਤਿ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਪੁਨਃ ਤੂਨਾਂ ਵਰ੍ਸਾਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼ਰਦਿ, ਸ਼ਰਲਿਙ੍ਗਂ ਹੇਮਨ੍ਤੇ, ਅਨ੍ਯਰ੍ਤੁਲਿਙ੍ਗਮਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍; ਏਵਮਨੁਲੋਮਵਿਲੋਮਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੇਸਮਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮੁਦਾਹਾਰ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਤੂਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤੌ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਭਾਵੋਭਾਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਏਤੇਨ ਸ੍ਵਗੁਣਾਤਿਯੋਗਾਦਤੂਨਾਂ ਸਡ੍ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਯਃ, ਵਿਪਰੀਤੇਸੁ ਸਡ੍, ਵਿਸਮੇਸੁ ਚ ਸਡੇਵ; ਇਤਿ ਤੂਨਾਮਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਯ ਉਕ੍ਤਾਃ||੩੭||

Adhikarana 29 (38) · Śloka 38

ਹਰੇਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦਿ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ | ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਕਾਰਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ ||੩੮||

ਹਰੇਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਗਮਮ੍||੩੮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤੁਚਰ੍ਯਾ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੬||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤੁਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਃ ਸਸ੍ਠਃ||੬||