Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤ ਤੁਚਰ੍ਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथात ऋतुचर्यमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
6. r̥tucaryādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਕਾਲੋ ਹਿ ਨਾਮ (ਭਗਵਾਨ੍ ) ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਰਨਾਦਿਮਧ੍ਯਨਿਧਨਃ | ਅਤ੍ਰ ਰਸਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੀ ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ ਚ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮਾਯਤ੍ਤੇ | ਸ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮਪਿ ਕਲਾਂ ਨ ਲੀਯਤ ਇਤਿ ਕਾਲਃ, ਸਙ੍ਕਲਯਤਿ ਕਾਲਯਤਿ ਵਾ ਭੂਤਾਨੀਤਿ ਕਾਲਃ ||੩||
View original
कालो हि नाम (भगवान् ) स्वयम्भुरनादिमध्यनिधनः | अत्र रसव्यापत्सम्पत्ती जीवितमरणे च मनुष्याणामायत्ते | स सूक्ष्मामपि कलां न लीयत इति कालः, सङ्कलयति कालयति वा भूतानीति कालः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਸ੍ਯ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਨੋ ਭਗਵਾਨਾਦਿਤ੍ਯੋ ਗਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਕ੍ਸਿਨਿਮੇਸਕਾਸ੍ਠਾਕਲਾਮੁਹੂਰ੍ਤਾਹੋਰਾਤ੍ਰਪਕ੍ਸਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਸਂਵਤ੍ਸਰਯੁਗਪ੍ਰਵਿਭਾਗਂ ਕਰੋਤਿ ||੪||
View original
तस्य संवत्सरात्मनो भगवानादित्यो गतिविशेषेणाक्षिनिमेषकाष्ठाकलामुहूर्ताहोरात्रपक्षमासर्त्वयनसंवत्सरयुगप्रविभागं करोति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਲਘ੍ਵਕ੍ਸਰੋਚ੍ਚਾਰਣਮਾਤ੍ਰੋਕ੍ਸਿਨਿਮੇਸਃ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਕ੍ਸਿਨਿਮੇਸਾਃ ਕਾਸ੍ਠਾ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਾਸ੍ਠਾਃ ਕਲਾ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਲੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਃ ਕਲਾਦਸ਼ਭਾਗਸ਼੍ਚ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪਕ੍ਸਃ, ਸ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਚ, ਤੌ ਮਾਸਃ ||੫||
View original
तत्र लघ्वक्षरोच्चारणमात्रोऽक्षिनिमेषः, पञ्चदशाऽक्षिनिमेषाः काष्ठा, त्रिंशत्काष्ठाः कला, विंशतिकलो मुहूर्तः कलादशभागश्च, त्रिंशन्मुहूर्तमहोरात्रं, पञ्चदशाहोरात्राणि पक्षः, स च द्विविधः- शुक्लः कृष्णश्च, तौ मासः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਮਾਘਾਦਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮਾਸਾਃ, ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕਮਤੁਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਡਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ | ਤੇਸਾਂ ਤਪਸ੍ਤਪਸ੍ਯੌ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਃ, ਮਧੁਮਾਧਵੌ ਵਸਨ੍ਤਃ, ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਕ੍ਰੌ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਃ, ਨਭੋਨਭਸ੍ਯੌ ਵਰ੍ਸਾਃ, ਇਸੋਰ੍ਜੌ ਸ਼ਰਤ੍, ਸਹਃਸਹਸ੍ਯੌ ਹੇਮਨ੍ਤ ਇਤਿ ||੬||
View original
तत्र माघादयो द्वादश मासाः, द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति; ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः | तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः, मधुमाधवौ वसन्तः, शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः, नभोनभस्यौ वर्षाः, इषोर्जौ शरत्, सहःसहस्यौ हेमन्त इति ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਤ ਏਤੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਵਿਭਾਗਕਰਤ੍ਵਾਦਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਭਵਤੋ ਦਕ੍ਸਿਣਮੁਤ੍ਤਰਂ ਚ | ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ; ਤੇਸੁ ਭਗਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੋਮਃ, ਅਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਤੇ | ਉਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਃ, ਤੇਸੁ ਭਗਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਤੇਰ੍ਕਃ, ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕਟੁਕਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਮੁਪਹੀਯਤੇ ||੭||
View original
त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च | तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते | उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ੁਃ ਕ੍ਲੇਦਯਤ੍ਯੁਰ੍ਵੀਂ ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ ਸ਼ੋਸਯਤ੍ਯਪਿ | ਤਾਵੁਭਾਵਪਿ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਪਾਲਯਤਿ ਪ੍ਰਜਾਃ ||੮||
View original
भवति चात्र- शीतांशुः क्लेदयत्युर्वीं विवस्वान् शोषयत्यपि | तावुभावपि संश्रित्य वायुः पालयति प्रजाः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਅਥ ਖਲ੍ਵਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਯੁਗਪਤ੍ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਭਵਤਿ | ਤੇ ਤੁ ਪਞ੍ਚ ਯੁਗਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਨ੍ਤੇ | ਸ ਏਸ ਨਿਮੇਸਾਦਿਰ੍ਯੁਗਪਰ੍ਯਨ੍ਤਃ ਕਾਲਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਕਾਲਚਕ੍ਰਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ||੯||
View original
अथ खल्वयने द्वे युगपत् संवत्सरो भवति | ते तु पञ्च युगमिति सञ्ज्ञां लभन्ते | स एष निमेषादिर्युगपर्यन्तः कालश्चक्रवत् परिवर्तमानः कालचक्रमित्युच्यत इत्येके ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਇਹ ਤੁ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਪ੍ਰਾਵਸਃ ਸਡਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਤੇ ਤੁ ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਦ੍ਯੇਨ ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਸ਼੍ਵਯੁਜੌ ਵਰ੍ਸਾਃ, ਕਾਰ੍ਤਿਕਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸੌ ਸ਼ਰਤ੍, ਪੌਸਮਾਘੌ ਹੇਮਨ੍ਤਃ, ਫਾਲ੍ਗੁਨਚੈਤ੍ਰੌ ਵਸਨ੍ਤਃ, ਵੈਸ਼ਾਖਜ੍ਯੇਸ੍ਠੌ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਃ; ਆਸਾਢਸ਼੍ਰਾਵਣੌ ਪ੍ਰਾਵਡਿਤਿ ||੧੦||
View original
इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਤਤ੍ਰ, ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵੋਸਧਯਸ੍ਤਰੁਣ੍ਯੋਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾ ਆਪਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਪ੍ਰਾਯਾਃ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਨਭਸਿ ਮੇਘਾਵਤਤੇ ਜਲਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਵਿਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਿਦਾਹਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਵਿਰਲਮੇਘੇ ਵਿਯਤ੍ਯੁਪਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਪਙ੍ਕੇਰ੍ਕਕਿਰਣਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ | ਤਾ ਏਵੌਸਧਯਃ ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਾ ਬਲਵਤ੍ਯੋ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਮਨ੍ਦਕਿਰਣਤ੍ਵਾਦ੍ਭਾਨੋਃ ਸਤੁਸਾਰਪਵਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਮਵਿਦਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਾਦ੍ਗੌਰਵਾਦੁਪਲੇਪਾਚ੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯੋ ਵਸਨ੍ਤੇਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤ ਈਸਤ੍ਸ੍ਤਬ੍ਧਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ | ਤਾ ਏਵੌਸਧਯੋ ਨਿਦਾਘੇ ਨਿਃਸਾਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਲਘ੍ਵ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਤਾਪੋਪਸ਼ੋਸਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਃ ਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜਲੋਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਰ੍ਸੇਰਿਤੋ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ | ਏਵਮੇਸ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ ||੧੧||
View original
तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਹੇਮਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਸੁ ਸਞ੍ਚਿਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸੁ ਚ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ||੧੨||
View original
तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मेषु सञ्चितानां दोषाणां शरद्वसन्तप्रावृट्सु च प्रकुपितानां निर्हरणं कर्तव्यम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ਤਤ੍ਰ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮੋ ਹੇਮਨ੍ਤੇ, ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਨਿਦਾਘੇ, ਵਾਤਿਕਾਨਾਂ ਸ਼ਰਦਿ , ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ; ਤ ਏਤੇ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੧੩||
View original
तत्र पैत्तिकानां व्याधीनामुपशमो हेमन्ते, श्लैष्मिकाणां निदाघे, वातिकानां शरदि , स्वभावत एव; त एते सञ्चयप्रकोपोपशमा व्याख्याताः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ਤਤ੍ਰ, ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਸ੍ਯ, ਅਪਰਾਹ੍ਣੇ ਪ੍ਰਾਵਸਃ , ਪ੍ਰਦੋਸੇ ਵਾਰ੍ਸਿਕਂ, ਸ਼ਾਰਦਮਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਸਸਿ ਹੈਮਨ੍ਤਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍; ਏਵਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਪਿ ਵਰ੍ਸਮਿਵ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਂ ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮੈਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ||੧੪||
View original
तत्र, पूर्वाह्णे वसन्तस्य लिङ्गं, मध्याह्ने ग्रीष्मस्य, अपराह्णे प्रावृषः , प्रदोषे वार्षिकं, शारदमर्धरात्रे, प्रत्युषसि हैमन्तमुपलक्षयेत्; एवमहोरात्रमपि वर्षमिव शीतोष्णवर्षलक्षणं दोषोपचयप्रकोपोपशमैर्जानीयात् ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ਤਤ੍ਰ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਸੁ ਤੁਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾ ਓਸਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ; ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯੁਰ੍ਬਲਵੀਰ੍ਯੌਜਸ੍ਕਰ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੧੫||
View original
तत्र, अव्यापन्नेषु ऋतुष्वव्यापन्ना ओषधयो भवन्त्यापश्च; ता उपयुज्यमानाः प्राणायुर्बलवीर्यौजस्कर्यो भवन्ति ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
ਤੇਸਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਪਦੋਦਸ੍ਟਕਾਰਿਤਾਃ, ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਣਿ ਖਲੁ ਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ਯੋਸਧੀਰ੍ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯਪਸ਼੍ਚ ||੧੬||
View original
तेषां पुनर्व्यापदोऽदृष्टकारिताः, शीतोष्णवातवर्षाणि खलु विपरीतान्योषधीर्व्यापादयन्त्यपश्च ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ਤਾਸਾਮੁਪਯੋਗਾਦ੍ਵਿਵਿਧਰੋਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਮਰਕੋ ਵਾ ਭਵੇਦਿਤਿ ||੧੭||
View original
तासामुपयोगाद्विविधरोगप्रादुर्भावो मरको वा भवेदिति ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ਤਤ੍ਰ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਮਪਾਂ ਚੋਪਯੋਗਃ ||੧੮||
View original
तत्र, अव्यापन्नानामोषधीनामपां चोपयोगः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
ਕਦਾਚਿਦਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁਸੁ ਕਤ੍ਯਾਭਿਸ਼ਾਪਰਕ੍ਸਃਕ੍ਰੋਧਾਧਰ੍ਮੈਰੁਪਧ੍ਵਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨਪਦਾਃ, ਵਿਸੌਸਧਿਪੁਸ੍ਪਗਨ੍ਧੇਨ ਵਾ ਵਾਯੁਨੋਪਨੀਤੇਨਾਕ੍ਰਮ੍ਯਤੇ ਯੋ ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਪ੍ਰਕਤ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਵਮਥੁਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰੈਰੁਪਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸਤ੍ਰਚਰਿਤੈਰ੍ਵਾ, ਗਹਦਾਰਸ਼ਯਨਾਸਨਯਾਨਵਾਹਨਮਣਿਰਤ੍ਨੋਪਕਰਣਗਰ੍ਹਿਤਲਕ੍ਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਵਾ ||੧੯||
View original
कदाचिदव्यापन्नेष्वपि ऋतुषु कृत्याभिशापरक्षःक्रोधाधर्मैरुपध्वस्यन्ते जनपदाः, विषौषधिपुष्पगन्धेन वा वायुनोपनीतेनाक्रम्यते यो देशस्तत्र दोषप्रकृत्यविशेषेण कासश्वासवमथुप्रतिश्यायशिरोरुग्ज्वरैरुपतप्यन्ते, ग्रहनक्षत्रचरितैर्वा, गृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावैर्वा ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
ਤਤ੍ਰ, ਸ੍ਥਾਨਪਰਿਤ੍ਯਾਗਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਙ੍ਗਲਜਪਹੋਮੋਪਹਾਰੇਜ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਨਮਸ੍ਕਾਰਤਪੋਨਿਯਮ- ਦਯਾਦਾਨਦੀਕ੍ਸਾਭ੍ਯੁਪਗਮਦੇਵਤਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗੁਰੁਪਰੈਰ੍ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍, ਏਵਂ ਸਾਧੁ ਭਵਤਿ ||੨੦||
View original
तत्र, स्थानपरित्यागशान्तिकर्मप्रायश्चित्तमङ्गलजपहोमोपहारेज्याञ्जलिनमस्कारतपोनियम- दयादानदीक्षाभ्युपगमदेवताब्राह्मणगुरुपरैर्भवितव्यम्, एवं साधु भवति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮਤੂਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੨੧||
View original
अत ऊर्ध्वमव्यापन्नानामृतूनां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23
ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਃ ਸ਼ੀਤੋ ਰਜੋਧੂਮਾਕੁਲਾ ਦਿਸ਼ਃ | ਛਨ੍ਨਸ੍ਤੁਸਾਰੈਃ ਸਵਿਤਾ ਹਿਮਾਨਦ੍ਧਾ ਜਲਾਸ਼ਯਾਃ ||੨੨|| ਦਰ੍ਪਿਤਾ ਧ੍ਵਾਙ੍ਕ੍ਸਖਙ੍ਗਾਹ੍ਵਮਹਿਸੋਰਭ੍ਰਕੁਞ੍ਜਰਾਃ | ਰੋਧ੍ਰਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਪੁਨ੍ਨਾਗਾਃ ਪੁਸ੍ਪਿਤਾ ਹਿਮਸਾਹ੍ਵਯੇ ||੨੩||
View original
वायुर्वात्युत्तरः शीतो रजोधूमाकुला दिशः | छन्नस्तुषारैः सविता हिमानद्धा जलाशयाः ||२२|| दर्पिता ध्वाङ्क्षखङ्गाह्वमहिषोरभ्रकुञ्जराः | रोध्रप्रियङ्गुपुन्नागाः पुष्पिता हिमसाह्वये ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਸ਼ੀਤਮਧਿਕਂ ਵਾਤਵਸ੍ਟ੍ਯਾਕੁਲਾ ਦਿਸ਼ਃ | ਸ਼ੇਸਂ ਹੇਮਨ੍ਤਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਬੁਧੈਃ ||੨੪||
View original
शिशिरे शीतमधिकं वातवृष्ट्याकुला दिशः | शेषं हेमन्तवत् सर्वं विज्ञेयं लक्षणं बुधैः ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (25-28) · Śloka 28
ਸਿਦ੍ਧਵਿਦ੍ਯਾਧਰਵਧੂਚਰਣਾਲਕ੍ਤਕਾਙ੍ਕਿਤੇ | ਮਲਯੇ ਚਨ੍ਦਨਲਤਾਪਰਿਸ੍ਵਙ੍ਗਾਧਿਵਾਸਿਤੇ ||੨੫|| ਵਾਤਿ ਕਾਮਿਜਨਾਨਨ੍ਦਜਨਨੋਨਙ੍ਗਦੀਪਨਃ | ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਰ੍ਮਾਨਭਿਦੁਰੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਦਕ੍ਸਿਣੋਨਿਲਃ ||੨੬|| ਦਿਸ਼ੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਿਮਲਾਃ ਕਾਨਨੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਾਃ | ਕਿਂਸ਼ੁਕਾਮ੍ਭੋਜਬਕੁਲਚੂਤਾਸ਼ੋਕਾਦਿਪੁਸ੍ਪਿਤੈਃ ||੨੭|| ਕੋਕਿਲਾਸਟ੍ਪਦਗਣੈਰੁਪਗੀਤਾ ਮਨੋਹਰਾਃ | ਦਕ੍ਸਿਣਾਨਿਲਸਂਵੀਤਾਃ ਸੁਮੁਖਾਃ ਪਲ੍ਲਵੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾਃ ||੨੮||
View original
सिद्धविद्याधरवधूचरणालक्तकाङ्किते | मलये चन्दनलतापरिष्वङ्गाधिवासिते ||२५|| वाति कामिजनानन्दजननोऽनङ्गदीपनः | दम्पत्योर्मानभिदुरो वसन्ते दक्षिणोऽनिलः ||२६|| दिशो वसन्ते विमलाः काननैरुपशोभिताः | किंशुकाम्भोजबकुलचूताशोकादिपुष्पितैः ||२७|| कोकिलाषट्पदगणैरुपगीता मनोहराः | दक्षिणानिलसंवीताः सुमुखाः पल्लवोज्ज्वलाः ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30
ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਂਸ਼ੁਰਾਦਿਤ੍ਯੋ ਮਾਰੁਤੋ ਨੈਰਤੋਸੁਖਃ | ਭੂਸ੍ਤਪ੍ਤਾ ਸਰਿਤਸ੍ਤਨ੍ਵ੍ਯੋ ਦਿਸ਼ਃ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤਾ ਇਵ ||੨੯|| ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਕ੍ਰਾਹ੍ਵਯੁਗਲਾਃ ਪਯਃਪਾਨਾਕੁਲਾ ਮਗਾਃ | ਧ੍ਵਸ੍ਤਵੀਰੁਤ੍ਤਣਲਤਾ ਵਿਪਰ੍ਣਾਙ੍ਕਿਤਪਾਦਪਾਃ ||੩੦||
View original
ग्रीष्मे तीक्ष्णांशुरादित्यो मारुतो नैरृतोऽसुखः | भूस्तप्ता सरितस्तन्व्यो दिशः प्रज्वलिता इव ||२९|| भ्रान्तचक्राह्वयुगलाः पयःपानाकुला मृगाः | ध्वस्तवीरुत्तृणलता विपर्णाङ्कितपादपाः ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (31-32) · Śloka 32
ਪ੍ਰਾਵਸ੍ਯਮ੍ਬਰਮਾਨਦ੍ਧਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਨਿਲਕਰ੍ਸਿਤੈਃ | ਅਮ੍ਬੁਦੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯੁਦੁਦ੍ਦ੍ਯੋਤਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤੈਸ੍ਤੁਮੁਲਸ੍ਵਨੈਃ ||੩੧|| ਕੋਮਲਸ਼੍ਯਾਮਸ਼ਸ੍ਪਾਢ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਰਗੋਪੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾ ਮਹੀ | ਕਦਮ੍ਬਨੀਪਕੁਟਜਸਰ੍ਜਕੇਤਕਭੂਸਿਤਾ ||੩੨||
View original
प्रावृष्यम्बरमानद्धं पश्चिमानिलकर्षितैः | अम्बुदैर्विद्युदुद्द्योतप्रस्रुतैस्तुमुलस्वनैः ||३१|| कोमलश्यामशष्पाढ्या शक्रगोपोज्ज्वला मही | कदम्बनीपकुटजसर्जकेतकभूषिता ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34
ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਨਦ੍ਯੋਮ੍ਭਸ਼੍ਛਨ੍ਨੋਖਾਤਤਟਦ੍ਰੁਮਾਃ | ਵਾਪ੍ਯਃ ਪ੍ਰੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਕੁਮੁਦਨੀਲੋਤ੍ਪਲਵਿਰਾਜਿਤਾਃ ||੩੩|| ਭੂਰਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਥਲਸ਼੍ਵਭ੍ਰਾ ਬਹੁਸ਼ਸ੍ਯੋਪਸ਼ੋਭਿਤਾ | ਨਾਤਿਗਰ੍ਜਤ੍ਸ੍ਰਵਨ੍ਮੇਘਨਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਕਗ੍ਰਹਂ ਨਭਃ ||੩੪||
View original
तत्र वर्षासु नद्योऽम्भश्छन्नोखाततटद्रुमाः | वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः ||३३|| भूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता | नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (35-36) · Śloka 36
ਬਭ੍ਰੁਰੁਸ੍ਣਃ ਸ਼ਰਦ੍ਯਰ੍ਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਵਿਮਲਂ ਨਭਃ | ਤਥਾ ਸਰਾਂਸ੍ਯਮ੍ਬੁਰੁਹੈਰ੍ਭਾਨ੍ਤਿ ਹਂਸਾਂਸਘਟ੍ਟਿਤੈਃ ||੩੫|| ਪਙ੍ਕਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰੁਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਸਮੇਸੁ ਭੂਃ | ਬਾਣਸਪ੍ਤਾਹ੍ਵਬਨ੍ਧੂਕਕਾਸ਼ਾਸਨਵਿਰਾਜਿਤਾ ||੩੬||
View original
बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः | तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५|| पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः | बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (37) · Śloka 37
ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਵਿਪਰੀਤੇਸੁ ਵਾ ਪੁਨਃ | ਵਿਸਮੇਸ੍ਵਪਿ ਵਾ ਦੋਸਾਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਤੁਸੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ||੩੭||
View original
स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः | विषमेष्वपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम् ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (38) · Śloka 38
ਹਰੇਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦਿ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ | ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਕਾਰਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ ||੩੮||
View original
हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् | वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात् ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤੁਚਰ੍ਯਾ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने ऋतुचर्या नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon