6. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತ ಋತುಚರ್ಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಋತವೋ ದ್ವಿಮಾಸಿಕಾಃ ಶಿಶಿರಾದಯೋ ಹೇಮನ್ತಾನ್ತಾಃ ಷಟ್, ವರ್ಷಾದಯಃ ಪ್ರಾವೃಡನ್ತಾ ವಾ; ತೇಷು ಚರ್ಯಾ ಚರಣಂ ವರ್ತನಂ; ತದಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಋತುಚರ್ಯಃ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಋತುಚರ್ಯಮಿತಿ ಕೇಚಿದನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಚರಧಾತೋರ್ಗತಿಭಕ್ಷಣಾರ್ಥಸ್ಯ ಚರ್ಯಮಿತಿ ರೂಪಂ, ತೇನ, ಆಹಾರೋ ವಿಹಾರಶ್ಚ ಚರ್ಯಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅಥಾತ ಋತುಚರ್ಯಾನಾಮಾಧ್ಯಾಯಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಚರ್ಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಯಮಿತ ಆಚಾರಃ, ಋತುಷು ಋತೂನಾಂ ವಾ ಚರ್ಯಾ ಋತುಚರ್ಯಾ, ಋತುಚರ್ಯಾರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಋತುಚರ್ಯಾ; ಯಥಾ ಪ್ರದೀಪಾರ್ಥಾ ಮಲ್ಲಿಕಾ ಪ್ರದೀಪ ಇತಿ; ನಾಮಶಬ್ದಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಮ್| ಋತುಚರ್ಯಾಂ ನಾಮ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇಽಪಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಕಾಲೋ ಹಿ ನಾಮ (ಭಗವಾನ್ ) ಸ್ವಯಮ್ಭುರನಾದಿಮಧ್ಯನಿಧನಃ | ಅತ್ರ ರಸವ್ಯಾಪತ್ಸಮ್ಪತ್ತೀ ಜೀವಿತಮರಣೇ ಚ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮಾಯತ್ತೇ | ಸ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮಪಿ ಕಲಾಂ ನ ಲೀಯತ ಇತಿ ಕಾಲಃ, ಸಙ್ಕಲಯತಿ ಕಾಲಯತಿ ವಾ ಭೂತಾನೀತಿ ಕಾಲಃ ||೩||

ತತ್ರ ಯದಙ್ಗಭೂತಾ ಋತವಸ್ತಮೇವ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ವಗುಣಕರ್ಮನಿರುಕ್ತಿಭಿರ್ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕಾಲೋ ಹಿ ನಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿ ಉಪದರ್ಶನೇ, ನಾಮಶಬ್ದಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧೌ, ಕಾಲ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪದರ್ಶ್ಯತೇ| ಸ್ವಯಮ್ಭೂರಿತಿ ನ ಕೇನಾಪ್ಯುತ್ಪಾದ್ಯತೇ| ಅನಾದಿಮಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ- ಆದಿಃ ಉತ್ಪತ್ತಿಃ, ಆದ್ಯನ್ತಯೋರನ್ತರಾ ಮಧ್ಯಂ, ನಿಧನಂ ವಿನಾಶಃ, ಏತೈರ್ವರ್ಜಿತಃ| ಸ್ವಧರ್ಮೇಣ ಕಾಲಮುಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮಣಾ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿತಾಂ ನಿದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತ್ರ ರಸವ್ಯಾಪದಿತ್ಯಾದಿ|- ಅತ್ರ ಕಾಲೇ| ರಸಸ್ಯ ಮಧುರಾದೇಃ, ರಸಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ರಸವದ್ದ್ರವ್ಯಮುಚ್ಯತೇಽಭೇದೋಪಚಾರಾದಿತ್ಯನ್ಯೇ; ವ್ಯಾಪದ್ ವಿಪನ್ನತಾ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಃ ಸಮ್ಪನ್ನತಾ, ಆಯತ್ತೇ ಅಧೀನೇ| ಜೀವಿತಮರಣೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋಽತ್ರಶಬ್ದಮಿಹಾನುವರ್ತಯತಿ, ತೇನ ಜೀವಿತಮರಣೇ ಅತ್ರ ಕಾಲೇ ಆಯತ್ತೇ; ಜೀವಿತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತ್ಯಧೀನತ್ವಾದಿತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದುತ್ಪತ್ತಿರಪಿ ಕಾಲಾಧೀನೈವ| ಕಥಮೇಕಸ್ಮಾತ್ ಕಾಲದ್ರವ್ಯಾತ್ ಸಮ್ಪದ್ವ್ಯಾಪತ್ತೀ ಜೀವಿತಮರಣೇ ಚ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧೇ ಸ್ಯಾತಾಂ? ನ ಹ್ಯೇಕಸ್ಮಾದಗ್ನೇಃ ಶೀತೋಷ್ಣೌ, ಏಕಸ್ಮಾದ್ವಾ ಪ್ರದೀಪಾತ್ ಪ್ರಕಾಶತಮಸೀ, ಇತಿ| ಸತ್ಯಂ, ಕಾಲಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಕಾಲತ್ವೋಪಾಧಿಃ ಶೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಃ ಶಿಶಿರಾದಿರಭಿಧೀಯತೇ, ತಸ್ಯ ಚ ಸಮ್ಯಙ್ಮಿಥ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಮನ್ಯೋನ್ಯವಿರುದ್ಧಯೋರಪಿ ಕಾರ್ಯಯೋಃ ಸಮ್ಭವ ಇತ್ಯದೋಷಃ| ಕಾಲಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಸ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಸಃ ಕಾಲಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮಪಿ ಸ್ತೋಕಾಮಪಿ, ಕಲಾಂ ಭಾಗಂ, ನ ಲೀಯತೇ ಗತಿಮತ್ತ್ವಾತ್ ಶ್ಲಿಷ್ಟೋ ನ ಭವತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ನ ಲೀಯತೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕಲೀಯತೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಕಲೀಯತೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯತೇ ಇತಿ ಕಾಲಃ| ನಿರುಕ್ತಿಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಸಙ್ಕಲಯತೀತ್ಯಾದಿ|- ಸಙ್ಕಲಯತಿ ಸಂಹರಣಾದೇಕರಾಶೀಕರೋತಿ ಭೂತಾನೀತಿ ವಾ ಕಾಲಃ, ಸಙ್ಕಲಯತಿ ಸುಖದುಃಖಾಭ್ಯಾಂ ಭೂತಾನಿ ಯೋಜಯತೀತಿ ವಾ ಕಾಲಃ, ಕಾಲಯತಿ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪತೀತಿ ವಾ ಕಾಲಃ, ಅಥವಾ ಕಾಲಯತಿ ಮೃತ್ಯುಸಮೀಪಂ ನಯತೀತಿ ವಾ ಕಾಲಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಕಾಲಯತಿ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕಲಯತಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ‘ಕಲಯತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾತೀತಿ ವಾ ಕಾಲ’ ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನೋ ಭಗವಾನಾದಿತ್ಯೋ ಗತಿವಿಶೇಷೇಣಾಕ್ಷಿನಿಮೇಷಕಾಷ್ಠಾಕಲಾಮುಹೂರ್ತಾಹೋರಾತ್ರಪಕ್ಷಮಾಸರ್ತ್ವಯನಸಂವತ್ಸರಯುಗಪ್ರವಿಭಾಗಂ ಕರೋತಿ ||೪||

ತಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ? ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಃ ಸಂವತ್ಸರಸ್ವರೂಪಸ್ಯ; ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನಃ ಸಂವತ್ಸರಶರೀರಸ್ಯೇತ್ಯನ್ಯೇ| ಭಗವಾನಾದಿತ್ಯ ಇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ; ತೇನ ಚನ್ದ್ರೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ, ನಿಶಾಕರಣತ್ವಾದಿಹೇತುತ್ವಾತ್; ಅಥವಾ ರವಿರೇವ ಭಗವಾನ್ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವಾನ್ ಸ್ವರಶ್ಮಿಭಿಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಃ ಕುರುತೇ, ಕಾಲವಿಭಾಗಂ ಚ ಗತಿವಿಶೇಷೇಣಾತ್ಮೀಯೇನೋದಯಾಸ್ತಗಮನಲಕ್ಷಣೇನ| ನನು, ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನ ಇತಿ ಕಿಮುಕ್ತಂ? ಯೇನ, ಋತ್ವಾವೃತ್ತಿರ್ದಿವಸಾವೃತ್ತಿರ್ವಾ ಕಾಲಃ, ತೇನ ಋತ್ವಾತ್ಮನೋ ದಿನಾತ್ಮನೋ ವೇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ; ನೈತದಸ್ತಿ, ನ ಹ್ಯೇಕಸ್ಮಿನೃತೌ ದಿನೇ ವಾ ಋತ್ವನ್ತರಾಣಾಂ ದಿನಾನ್ತರಾಣಾಂ ವಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಧರ್ಮಾವರೋಧಃ ಕುತಃ? ಶೀತೋಷ್ಣವೃಷ್ಟಿಭೇದೇನ ತೇಷಾಮತ್ಯನ್ತಭಿನ್ನತ್ವಾತ್; ಸಂವತ್ಸರೇ ಪುನರೇಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭೂತಭವದ್ಭವಿಷ್ಯತಾಂ ದಿವಸಾನಾಮೃತೂನಾಂ ಸಂವತ್ಸರಾನ್ತರಾಣಾಂ ಚ ಧರ್ಮೋಽವರುಧ್ಯತ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತಮೇವ ನ್ಯಾಯ್ಯಮ್||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ತತ್ರ ಲಘ್ವಕ್ಷರೋಚ್ಚಾರಣಮಾತ್ರೋಽಕ್ಷಿನಿಮೇಷಃ, ಪಞ್ಚದಶಾಽಕ್ಷಿನಿಮೇಷಾಃ ಕಾಷ್ಠಾ, ತ್ರಿಂಶತ್ಕಾಷ್ಠಾಃ ಕಲಾ, ವಿಂಶತಿಕಲೋ ಮುಹೂರ್ತಃ ಕಲಾದಶಭಾಗಶ್ಚ, ತ್ರಿಂಶನ್ಮುಹೂರ್ತಮಹೋರಾತ್ರಂ, ಪಞ್ಚದಶಾಹೋರಾತ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಃ, ಸ ಚ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಶುಕ್ಲಃ ಕೃಷ್ಣಶ್ಚ, ತೌ ಮಾಸಃ ||೫||

ಇದಾನೀಂ ಸಂವತ್ಸರಾಂಶಾನ್ ನಿಮೇಷಾದೀನ್ ವಿವರಿತುಮಾಹ- ತತ್ರ ಲಘ್ವಕ್ಷರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ| ಲಘ್ವಕ್ಷರಮಕಾರಾದಿ, ತಸ್ಯೋಚ್ಚಾರಣಂ ಕಣ್ಠತಾಲ್ವಾದಿವ್ಯಾಪಾರೇಣೋದೀರಣಂ, ತತ್ಪ್ರಮಾಣೋ ನಿಮೇಷಃ| ನನು, ಲಘ್ವಕ್ಷರೋಚ್ಚಾರಣಾದಿನಾ ನಿಮೇಷಾದಯೋ ವಿಭಜ್ಯನ್ತ, ತತ್ ಕಥಂ ಭಗವಾನಾದಿತ್ಯೋ ಗತಿವಿಶೇಷೇಣ ನಿಮೇಷಾದೀನಾಂ ವಿಭಾಗಂ ಕರೋತೀತ್ಯುಕ್ತಂ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ಯತೋ ಜ್ಯೌತಿಷಿಕಾ ನಿಮೇಷಾದಿಪ್ರವಿಭಾಗೇನ ಶಙ್ಕುಚ್ಛಾಯಾಮಾಗಮೋಕ್ತಾಮರ್ಕಗತ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಮಾಣಯನ್ತಿ; ಸಾ ಪುನಃ ಸರ್ವಜನಪ್ರಸಿದ್ಧೇತಿ ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ| ಕಲಾದಶಭಾಗಶ್ಚೇತಿ ಕಲಾಯಾ ದಶಮೋ ಭಾಗಸ್ತ್ರಿಸ್ರಃಕಾಷ್ಠಾಃ| ‘ತ್ರಿಂಶತ್ಕಲೋ ಮುಹೂರ್ತ’ ಇತಿ ಪಾಠೋ ನಿಬನ್ಧೈರ್ವಿಸ್ತರೇಣ ದೂಷಿತಃ| ‘ಶುಕ್ಲಃ ಕೃಷ್ಣಶ್ಚ’ ಇತಿ ಪಕ್ಷಕ್ರಮೋಽಮಾವಾಸ್ಯಾವಧಿಂ ಮಾಸಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಕೃಷ್ಣಃ ಶುಕ್ಲಶ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ತತ್ರ ಮಾಘಾದಯೋ ದ್ವಾದಶ ಮಾಸಾಃ, ದ್ವಿಮಾಸಿಕಮೃತುಂ ಕೃತ್ವಾ ಷಡೃತವೋ ಭವನ್ತಿ; ತೇ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ | ತೇಷಾಂ ತಪಸ್ತಪಸ್ಯೌ ಶಿಶಿರಃ, ಮಧುಮಾಧವೌ ವಸನ್ತಃ, ಶುಚಿಶುಕ್ರೌ ಗ್ರೀಷ್ಮಃ, ನಭೋನಭಸ್ಯೌ ವರ್ಷಾಃ, ಇಷೋರ್ಜೌ ಶರತ್, ಸಹಃಸಹಸ್ಯೌ ಹೇಮನ್ತ ಇತಿ ||೬||

ತತ್ರ ಮಾಘಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷಾಮೃತೂನಾಂ ಮಧ್ಯೇ| ತಪಾಃ ಮಾಘಃ, ತಪಸ್ಯಃ ಫಾಲ್ಗುನಃ| ಮಧುಃ ಚೈತ್ರಃ, ಮಾಧವಃ ವೈಶಾಖಃ| ಶುಚಿಃ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ, ಶುಕ್ರಃ ಆಷಾಢಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಶುಕ್ರೋ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ, ಶುಚಿರಾಷಾಢ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ನಭಾಃ ಶ್ರಾವಣಃ, ನಭಸ್ಯಃ ಭಾದ್ರಪದಃ| ಇಷಃ ಆಶ್ವಿನಃ, ಊರ್ಜಃ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಸಹಾಃ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಃ, ಸಹಸ್ಯಃ ಪೌಷಃ| ಶಿಶಿರಾದಿರಯಮೃತುವಿಭಾಗೋ ರಸಬಲಮಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಃ| ಚರಕೇಽಪಿ ತಸ್ಯಾಶಿತೀಯೇ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೬) ರಸಬಲನಿಷ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಶಿಶಿರಾದಿವಿಭಾಗೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ತತ್ರೇತಿ ಗಙ್ಗಾಯಾ ಉತ್ತರೇ ದೇಶೇ ಶಿಶಿರಾದ್ಯೃತುವಿಭಾಗೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ ಇತಿ; ಅಯಮರ್ಥೋ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯೇಣ ಬಹುಧಾ ದೂಷಿತಃ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ತ ಏತೇ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಾಶ್ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಯೋಃ ಕಾಲವಿಭಾಗಕರತ್ವಾದಯನೇ ದ್ವೇ ಭವತೋ ದಕ್ಷಿಣಮುತ್ತರಂ ಚ | ತಯೋರ್ದಕ್ಷಿಣಂ ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ; ತೇಷು ಭಗವಾನಾಪ್ಯಾಯತೇ ಸೋಮಃ, ಅಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾಶ್ಚ ರಸಾ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ, ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬಲಮಭಿವರ್ಧತೇ | ಉತ್ತರಂ ಚ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಾಃ, ತೇಷು ಭಗವಾನಾಪ್ಯಾಯತೇಽರ್ಕಃ, ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಟುಕಾಶ್ಚ ರಸಾ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ, ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬಲಮುಪಹೀಯತೇ ||೭||

ತ ಏತೇ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ತ ಏತೇ ಷಡೃತವಃ, ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣೈರ್ಲಕ್ಷಿತಾಃ| ಅತ್ರ ಶೀತಂ ವಾತಕೃತಮ್, ಔಷ್ಣ್ಯಮಾದಿತ್ಯಕೃತಂ, ವರ್ಷಶ್ಚನ್ದ್ರಕೃತಃ; ಶೀತವರ್ಷೌ ಚನ್ದ್ರಕೃತಾವಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಏತೈಶ್ಚ ಷಡೃತುಭಿರ್ದ್ವೇ ಅಯನೇ ಭವತಃ| ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಯೋಃ ಕಾಲವಿಭಾಗಕರತ್ವಾತ್| ಕೇ ತೇ ದ್ವೇ ಅಯನೇ ಇತಿ ಪೃಷ್ಟ ಆಹ- ದಕ್ಷಿಣಮುತ್ತರಂ ಚ| ಅತ್ರ ದಕ್ಷಿಣಮಯನಂ ಚನ್ದ್ರಕಾಲಂ ವಿಭಾಗಯತಿ, ಉತ್ತರಮಯನಮಾದಿತ್ಯಕಾಲಮಿತಿ| ತಯೋರ್ದಕ್ಷಿಣಮಿತ್ಯಾದಿ|- ತಯೋರ್ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಾಯಣಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಂ; ತೇಷು ವರ್ಷಾದಿಷೂತ್ತರೋತ್ತರಂ ಭಗವಾನ್ ಸೋಮ ಆಪ್ಯಾಯತೇ ಅಧಿಕಬಲೋ ಭವತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಸೋಮ ಏವ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ ರಸಾಶ್ಚಾಮ್ಲಾದಯೋ ವರ್ಷಾದಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ; ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ, ತೇನ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಲಮಭಿವರ್ಧತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ತರಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಾ ಉತ್ತರಾಯಣಂ, ತೇಷು ಶಿಶಿರಾದಿಷೂತ್ತರೋತ್ತರಂ ಭಗವಾನರ್ಕ ಆಪ್ಯಾಯತೇ ಅಧಿಕಬಲೋ ಭವತಿ; ತಿಕ್ತಾದಯೋ ರಸಾಶ್ಚ ಶಿಶಿರಾದಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ| ಬಲಮಪಹೀಯತೇ ಬಲಹಾನಿರ್ಭವತಿ| ‘ತೇ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ’ ಇತಿ ಸೂತ್ರೇ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಗುತ್ತರಾಯಣಂ ಪಠಿತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಭಾಷ್ಯೇ ಯತ್ ಪ್ರಥಮಂ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ತದುತ್ತರಾಯಣತೋಽಪಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಸ್ಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ; ಕುತಃ? ವಿಸರ್ಗತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬಲಕರತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಶೀತಾಂಶುಃ ಕ್ಲೇದಯತ್ಯುರ್ವೀಂ ವಿವಸ್ವಾನ್ ಶೋಷಯತ್ಯಪಿ | ತಾವುಭಾವಪಿ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ವಾಯುಃ ಪಾಲಯತಿ ಪ್ರಜಾಃ ||೮||

ಅಮುಮೇವಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಾಂಶುಃ ಚನ್ದ್ರಃ| ಕ್ಲೇದಯತಿ ಆರ್ದ್ರೀಕರೋತಿ| ಉರ್ವೀಂ ಭೂಮಿಮ್| ವಿವಸ್ವಾನ್ ಆದಿತ್ಯಃ ಶೋಷಯತಿ| ತಾವುಭಾವಾಪೀತಿ ತೌ ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯೌ| ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ಆಶ್ರಿತ್ಯ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪಾಲಯತಿ ರಕ್ಷತಿ| ಚನ್ದ್ರಮಾಶ್ರಿತ್ಯಾಪ್ಯಾಯನಂ ಜಗತಃ ಕರೋತಿ, ಸೂರ್ಯಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಶೋಷಣಂ; ತತೋ ಯಥಾಕಾಲಂ ರಸಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ, ತೇನ ಪ್ರಜಾ ವರ್ಧಯತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ಅಥ ಖಲ್ವಯನೇ ದ್ವೇ ಯುಗಪತ್ ಸಂವತ್ಸರೋ ಭವತಿ | ತೇ ತು ಪಞ್ಚ ಯುಗಮಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭನ್ತೇ | ಸ ಏಷ ನಿಮೇಷಾದಿರ್ಯುಗಪರ್ಯನ್ತಃ ಕಾಲಶ್ಚಕ್ರವತ್ ಪರಿವರ್ತಮಾನಃ ಕಾಲಚಕ್ರಮಿತ್ಯುಚ್ಯತ ಇತ್ಯೇಕೇ ||೯||

ಪರಿಶಿಷ್ಟಂ ಪೂರ್ವಸೂತ್ರಾದ್ವ್ಯಖ್ಯಾತುಮಾಹ- ಅಥ ಖಲ್ವಯನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯುಗಪದೇಕಕಾಲಮಯನದ್ವಯಂ ಸಂವತ್ಸರಃ, ನ ಪೃಥಗ್ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮುತ್ತರಾಯಣಂ ವಾ| ನನು, ‘ಮಾಘಾದಯೋ ದ್ವಾದಶಮಾಸಾಃ ಸಂವತ್ಸರಃ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ತತ್ ಕಿಂ ಪುನರಭಿಧಾನೇನ? ಉಚ್ಯತೇ, ಪೂರ್ವೋದಿತೇ ಹಿ ಮಾಘಾದಯೋ ದ್ವಾದಶಮಾಸಾ ವ್ಯಸ್ತಾ ಅಕ್ರಮಪಠಿತಾಶ್ಚ ಸಂವತ್ಸರ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕಾ ಸ್ಯಾತ್, ‘ಅಥಖಲ್ವಯನೇ ದ್ವೇ’ ಇತ್ಯಾದಿನಿರ್ದೇಶೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಯೇನ ಕ್ರಮೇಣ ಷಡೃತುವಿಭಾಗೇಽಯನದ್ವಯಮುಕ್ತಂ ತೇನೈವ ಚೇದಯನದ್ವಯಂ ಯುಗಪತ್ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಸಂವತ್ಸರ ಇತಿ ವ್ಯಸ್ತಾನಾಮಕ್ರಮಪಠಿತಾನಾಂ ಚ ಮಾಘಾದೀನಾಂ ಸಂವತ್ಸರತ್ವಂ ನಿರಸ್ತಮಿತಿ| ಇದಾನೀಂ ಯುಗಪ್ರವಿಭಾಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತೇ ಪುನಃ ಪಞ್ಚ ಸಂವತ್ಸರಾಃ ಯುಗಮಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಇಯಂ ಚ ಯುಗಸ್ಯ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಪರಮಾರ್ಥತಸ್ತು ಕೃತಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಯುಗವಿಶೇಷಾಃ| ಸ ಏಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ ಏಷಃ ಕಾಲಃ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ಇಹ ತು ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಪ್ರಾವೃಷಃ ಷಡೃತವೋ ಭವನ್ತಿ, ದೋಷೋಪಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮನಿಮಿತ್ತಂ; ತೇ ತು ಭಾದ್ರಪದಾದ್ಯೇನ ದ್ವಿಮಾಸಿಕೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಭಾದ್ರಪದಾಶ್ವಯುಜೌ ವರ್ಷಾಃ, ಕಾರ್ತಿಕಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೌ ಶರತ್, ಪೌಷಮಾಘೌ ಹೇಮನ್ತಃ, ಫಾಲ್ಗುನಚೈತ್ರೌ ವಸನ್ತಃ, ವೈಶಾಖಜ್ಯೇಷ್ಠೌ ಗ್ರೀಷ್ಮಃ; ಆಷಾಢಶ್ರಾವಣೌ ಪ್ರಾವೃಡಿತಿ ||೧೦||

ಸಂಶೋಧನಾಶ್ರಯಂ ದರ್ಶನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ, ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಪುನಃ ಕಿಮರ್ಥಂ ವರ್ಷಾದಯಃ ಋತವ ಇತ್ಯಾಹ- ದೋಷೋಪಚಯಾದ್ಯರ್ಥಮ್| ನನು, ಇದಂ ದರ್ಶನಂ ವ್ಯಾಧಿಹೇತುವಾತಾದಿಸಞ್ಚಯಾದ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ ಕರ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ನೈವಂ, ತತ್ರ ವಾತಾದಿಹೇತೂನಾಂ ರಸಾನಾಂ ನಿಷ್ಪತ್ತೇಸ್ತದೇವ ದರ್ಶನಂ ಪ್ರಾಕ್ ಕೃತಂ, ಅಥವಾ ‘ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚೈವ ವಸನ್ತೇ ಚಾಪಿ ಮೋಕ್ಷಯೇತ್’- (ಸೂ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕೇ ಶಿಶಿರಾದೀನಾಮಾದೌ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ನನು, ಪ್ರಾವೃಡ್ವರ್ಷಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ, ಪ್ರಥಮಃ ಪ್ರವೃಷ್ಟೇಃ ಕಾಲಃ ಪ್ರಾವೃಡ್, ತಸ್ಯಾನುಬನ್ಧೋ ವರ್ಷಾಃ| ಸಞ್ಚಯಾತ್ ಪ್ರಕೋಪೋ ಬಲವಾನ್, ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸಂಶೋಧನಮಿತ್ಯತ್ರ ವರ್ಷಾದಯೋ ಋತವ ಉಕ್ತಾಃ, ತಥಾ ಚರಕೇಽಪಿ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ ವಿಮಾನೇ ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ ವರ್ಷಾದಯೋಽಭಿಹಿತಾಃ| ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಸಞ್ಚಯಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವರ್ಷಾದಯಃ ಕಥಿತಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸಞ್ಚಯಾದಿಷು ಸಂಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ; ಶಿಶಿರಾದಯಸ್ತು ರಸಂ ಬಲಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಾಃ, ವರ್ಷಾದಯಸ್ತು ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ ಸಞ್ಚಯಾದ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ದೇಶೇ ವರ್ಷಾದ್ಯೃತುವಿಭಾಗೋ ಜ್ಞಾತವ್ಯ ಇತಿ; ಅಯಮಪಿ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯೇಣ ದೂಷಿತಃ||೧೦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ತತ್ರ, ವರ್ಷಾಸ್ವೋಷಧಯಸ್ತರುಣ್ಯೋಽಲ್ಪವೀರ್ಯಾ ಆಪಶ್ಚಾಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ಕ್ಷಿತಿಮಲಪ್ರಾಯಾಃ, ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ನಭಸಿ ಮೇಘಾವತತೇ ಜಲಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಶೀತವಾತವಿಷ್ಟಮ್ಭಿತಾಗ್ನೀನಾಂ ವಿದಹ್ಯನ್ತೇ, ವಿದಾಹಾತ್ ಪಿತ್ತಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತಿ; ಸ ಸಞ್ಚಯಃ ಶರದಿ ಪ್ರವಿರಲಮೇಘೇ ವಿಯತ್ಯುಪಶುಷ್ಯತಿ ಪಙ್ಕೇಽರ್ಕಕಿರಣಪ್ರವಿಲಾಯಿತಃ ಪೈತ್ತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತಿ | ತಾ ಏವೌಷಧಯಃ ಕಾಲಪರಿಣಾಮಾತ್ ಪರಿಣತವೀರ್ಯಾ ಬಲವತ್ಯೋ ಹೇಮನ್ತೇ ಭವನ್ತ್ಯಾಪಶ್ಚ ಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಗುರ್ವ್ಯಾಶ್ಚ, ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಮನ್ದಕಿರಣತ್ವಾದ್ಭಾನೋಃ ಸತುಷಾರಪವನೋಪಸ್ತಮ್ಭಿತದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಮವಿದಗ್ಧಾಃ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಛೈತ್ಯಾದ್ಗೌರವಾದುಪಲೇಪಾಚ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತಿ; ಸ ಸಞ್ಚಯೋ ವಸನ್ತೇಽರ್ಕರಶ್ಮಿಪ್ರವಿಲಾಯಿತ ಈಷತ್ಸ್ತಬ್ಧದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತಿ | ತಾ ಏವೌಷಧಯೋ ನಿದಾಘೇ ನಿಃಸಾರಾ ರೂಕ್ಷಾ ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಲಘ್ವ್ಯೋ ಭವನ್ತ್ಯಾಪಶ್ಚ, ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಾಪೋಪಶೋಷಿತದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಲ್ಲಘುತ್ವಾಚ್ಚ ವಾಯೋಃ ಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತಿ; ಸ ಸಞ್ಚಯಃ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಜಲೋಪಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ಶೀತವಾತವರ್ಷೇರಿತೋ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತಿ | ಏವಮೇಷ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಹೇತುರುಕ್ತಃ ||೧೧||

ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೌ ವರ್ಷಾದಿಷು ಯಥಾ ಸಹೇತುಕೌ ಭವತಸ್ತಥಾ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಋತುಷು ಮಧ್ಯೇ, ಓಷಧಯೋ ಗೋಧೂಮಚಣಕಶಾಲ್ಯಾದಯಃ, ತರುಣ್ಯಃ ಅಭಿನವಾಃ, ಅಲ್ಪವೀರ್ಯಾ ಅಲ್ಪಶಕ್ತಯಃ, ‘ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ವೀರ್ಯಶಬ್ದಂ ಶೀತೋಷ್ಣಾಖ್ಯವೀರ್ಯವಾಚಿನಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ನನು, ವರ್ಷಾಸು ಗೋಧೂಮಾದಯಃ ಪುರಾತನಾ ಏವ ಭವನ್ತಿ, ಕಥಮಭಿನವಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ಗೋಧೂಮಚಣಕಶಾಲ್ಯಾದಯೋಽನ್ತಃಸೂಕ್ಷ್ಮಜಲಪ್ರವೇಶಾನ್ಮ್ರದಿಮಾನಮುಪಗತಾಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತಿರಸ್ಕೃತಶಕ್ತಯಃ ಪ್ರರೋಹಧರ್ಮಿಣ್ಯಃ ಪ್ರೋಚ್ಛೂನತಾಮುಪಗತಾ ಅನವಾ ಅಪಿ ತರುಣ್ಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ಶಾಕಾದಯಸ್ತು ನೂತನಾ ಏವ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತೇ| ಆಪಶ್ಚಾಪ್ರಶಾನ್ತಾ ಅಪರಿಣತಾಃ, ನವತ್ವಾತ್; ಅಪ್ರಸನ್ನಾಃ ಕಲುಷಾ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಕ್ಷಿತಿಮಲಪ್ರಾಯಾಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಸ್ತೃಣಪರ್ಣೋತ್ಕರಶವಕೋಥಾದಿಮಲಬಹುಲಾಃ, ಅತ್ರಾಪಿ ‘ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿದಹ್ಯನ್ತೇ ಅಮ್ಲಪಾಕಮುಪಯಾನ್ತಿ| ಕಾಸ್ತಾಃ? ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಓಷಧಯ ಆಪಶ್ಚ| ಕಿಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಃ? ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ| ಕೇಷಾಮಮ್ಲಪಾಕಮುಪಯಾನ್ತಿ? ದೇಹಿನಾಂ; ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಂ? ಶೀತವಾತವಿಷ್ಟಮ್ಭಿತಾಗ್ನೀನಾಂ; ಶೀತೇನ ಕುಪಿತೋ ವಾತಃ ಶೀತವಾತಃ (ಶಾರೀರಃ ), ತೇನ ಮನ್ದವೇಗೀಕೃತಾಗ್ನೀನಾಂ; ನ ಪುನರ್ಬಾಹ್ಯೇನ ಶೀತವಾತೇನ; ಯತಸ್ತೇನ ಬಹಿರ್ಲೋಮಕೂಪರೋಧೇನೋಷ್ಮಣೋಽನಿರ್ಗಮಾದನ್ತರಗ್ನೇರ್ಬಲಮೇಧತೇ| ಪುನಃ ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ? ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ ಆರ್ದ್ರೀಭೂತಶರೀರಾಣಾಮ್| ಕಸ್ಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ? ಭೂಮೌ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾಯಾಂ? ಜಲಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಂ; ಪಾನೀಯೇನ ಸುಷ್ಠು ಸ್ತಿಮಿತಾಯಾಮ್| ಕ್ವ ಸತಿ? ನಭಸಿ, ಆಕಾಶೇ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೇ? ಮೇಘಾವತತೇ, ಮೇಘವ್ಯಾಪ್ತೇ| ವಿದಾಹಾತ್ ಅಮ್ಲಪಾಕಾತ್| ಪಿತ್ತಸಞ್ಚಯಮಿತಿ ಸಂಹತಿರೂಪಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಞ್ಚಯಃ; ಸ್ವಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಸಞ್ಚೀಯಮಾನಮಪಿ ಪಿತ್ತಮೃತುಶೈತ್ಯಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ನ ಕುಪ್ಯತಿ| ಸ ಸಞ್ಚಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಏವ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವರ್ಷಾಕಾಲೋಪಚಿತಃ ಸಞ್ಚಯಃ, ಶರದ್ಯಲ್ಪಮೇಘೇ ಆಕಾಶೇ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಭಿಃ ಪ್ರವಿಲಾಯಿತಃ ಸನ್ ಪಿತ್ತೋದ್ಭವಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನುತ್ಪಾದಯತಿ| ತಾ ಏವೇತ್ಯಾದಿ ತಾ ಏವೌಷಧಯಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ| ಕಾಲಪರಿಣಾಮಾತ್ ಕಾಲಪರಿಪಾಕಾತ್| ಪರಿಣತವೀರ್ಯಾಃ ಸಞ್ಜಾತಶಕ್ತಿಕಾಃ| ಬಲವತ್ಯೋ ದೇಹೋಪಚಯಹೇತವಃ, ಅನ್ಯಥಾ ಪರಿಣತವೀರ್ಯಬಲವತೋರೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪುನರುಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ಆಪಶ್ಚ ಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ಸ್ವಚ್ಛಾಃ; ಕ್ಷಿತಿಮಲಾಪಗಮಾದಿತ್ಯನ್ಯೇ| ತಾ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಓಷಧಯ ಆಪಶ್ಚ| ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಖಾದ್ಯಮಾನಾಃ ಪೀಯಮಾನಾಶ್ಚ| ಸತುಷಾರಪವನೋಪಸ್ತಮ್ಭಿತದೇಹಾನಾಮಿತಿ ಸತುಷಾರಪವನೇನ ಹಿಮಾರ್ದ್ರವಾತೇನೋಪಸ್ತಮ್ಭಿತಾನ್ಯಾಪ್ಯಾಯಿತಾನಿ ದೇಹಾನಿ ಶರೀರಾಣಿ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ| ತಾ ಓಷಧಯ ಆಪಶ್ಚ ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾಃ? ಅವಿದಗ್ಧಾಃ, ಮಧುರಪಾಕಮುಪಗತಾಃ| ಋತ್ವಾದಿಸ್ವಭಾವಾತ್ ಕಫಸ್ಯ ಸಞ್ಚೀಯಮಾನಸ್ಯ ಹಿಮಾನೀವಶಾತ್ತದಾನೀಂ ಸ್ತ್ಯಾನತೈವ ಭವತಿ ನ ಪ್ರಕೋಪಃ| ಸ ಸಞ್ಚಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಕರಶ್ಮಿಪ್ರವಿಲಾಯಿತ ಇತಿ ಸ್ತ್ಯಾನಘೃತವದ್ವಿಲಯನಮಾತ್ರಂ ವಸನ್ತೇ ಭವತಿ, ನ ತೂಪಶೋಷಣಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಶಮಃ, ಕಸ್ಮಾತ್? ಅರ್ಕಸ್ಯ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಾಚುರ್ಯಾಚ್ಚ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಅನ್ನದ್ವೇಷಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇದಾದೀನ್| ತಾ ಏವೌಷಧಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿದಾಘೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ| ನಿಃಸಾರಾಃ ನಿರ್ಗತಸಾರಾಃ , ಸಾರೋಽತ್ರ ಗೌರವಮ್| ರೂಕ್ಷಾಃ ನಿಃಸ್ನೇಹಾಃ| ನ ಕೇವಲಮೋಷಧಯ ಏವಂವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ ಆಪಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಇತ್ಯಾದಿ|- ತಾ ಅನನ್ತರನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಔಷಧಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಲಘುತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಹೇತುಭ್ಯಾಂ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಾಪೋಪಶೋಷಿತದೇಹಾನಾಂ ದೇಹಿನಾಂ ನೄಣಾಂ ವಾತಸಞ್ಚಯಮಾಪಾದಯನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಶೀತಸ್ಯ ವಾಯೋರುಷ್ಣೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಞ್ಚಯೋ ನ ಯುಜ್ಯತೇ , ತಥಾಽಪಿ ವಾತಗುಣೇಷು ಸರ್ವೇಷು ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ತೇನೌಷಧೀನಾಮತ್ಯರ್ಥರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಞ್ಚಯಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯದೋಷಃ | ಸ ಸಞ್ಚಯಃ ಪ್ರಾವೃಷೀತ್ಯಾದಿ| ಸ ವಾತಸಞ್ಚಯಃ ಶೀತವಾತವರ್ಷೇರಿತೋ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕೋಷ್ಠತೋದಸಞ್ಚರಣಾದೀನ್ ಜನಯತಿ| ಕ್ವ ಕಾಲೇ? ಪ್ರಾವೃಷಿ; ಕೇಷಾಂ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜನಯತಿ? ದೇಹಿನಾಂ; ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಂ? ಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನಾಂ; ಕಸ್ಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ? ಭೂಮಾವತ್ಯರ್ಥಂ ಜಲೋಪಕ್ಲಿನ್ನಾಯಾಮ್| ಏವಮೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಏಷ ಇತಿ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಕೃತೌಷಧಿತಾರುಣ್ಯಾದಿರ್ಯಾವಚ್ಛೀತವಾತವರ್ಷೇರಿತೋ ವಾತಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಧೀಞ್ಜನಯತೀತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಯೌ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೌ ತಯೋರಯಂ ಹೇತುರುಕ್ತಃ| ನನು, ದೋಷೋಪಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಚಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೌ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋಪಸಂಹಾರಃ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ಪ್ರಕೋಪೇ ಹಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಂ; ತತ್ರ ಯದಿ ಯಥಾಪ್ರತಿಜ್ಞಂ ತ್ರೀನ್ ಪ್ರಶಮಸಹಿತಾನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ ತದಾ ಪ್ರಶಮಾನ್ತರಿತಃ ಪ್ರಕೋಪೋಪಕ್ರಮವಿಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಾವೇವ ತಾವತ್ ಪೃಥಗಾಖ್ಯಾತಿ||೧೧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ತತ್ರ ವರ್ಷಾಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮೇಷು ಸಞ್ಚಿತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಶರದ್ವಸನ್ತಪ್ರಾವೃಟ್ಸು ಚ ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ನಿರ್ಹರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್ ||೧೨||

ಪ್ರಕೋಪೇ ಯಥಾವಸರಂ ಸಂಶೋಧನವಿಧೇರಾಸಞ್ಜನಾರ್ಥಂ ತಮೇವ ವಿಧಿಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ತತ್ರ ವರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಷಾದಿಷು ಯೇ ಸಞ್ಚಿತಾ ದೋಷಾಸ್ತ ಏವ ಯದಾ ಶರದಾದಿಷು ಪ್ರಕುಪಿತಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ನಿರ್ಹರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ನಿರ್ಹರಣಮಾಕರ್ಷಣಂ ವಮನಾದಿನಾ| ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಮಿತಿ ಪ್ರಶಬ್ದೋ ಬಹುದೋಷಾಣಾಮೇವ ಸಂಶೋಧನಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಮಧ್ಯದೋಷೇಷು ಪಾಚನಾದಿ, ಅಲ್ಪದೋಷೇಷು ಪುನರ್ಲಙ್ಘನಪಿಪಾಸಾನಿಗ್ರಹಾದಿ ಯಥರ್ತುವಿಧಿಸಮಾಚಾರಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ದರ್ಶಯತಿ| ನನು, ವರ್ಷಾದಿಷು ಶರದಾದಿಷು ಚಯಪ್ರಕೋಪಯೋರನನ್ತರಮೇವೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಕಿಮರ್ಥಮತ್ರ ವರ್ಷಾಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿಪಾಠಃ? ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ನಿರ್ಹರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯೇವ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಸತ್ಯಂ, ಶರದಾದಿಷ್ವೇವ ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ನಿರ್ಹರಣಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾದನ್ಯತ್ರ ಮಾಭೂದಿತಿ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ ಪುನಃ ಶರದಾದಿಗ್ರಹಣಂ; ಯದಿ ಪುನಃ ಶರದಾದಿಗ್ರಹಣಂ ನ ಕ್ರಿಯೇತ, ತದಾ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ಹೇತುಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಪ್ರಕುಪಿತೇಷು ದೋಷೇಷು ವಮನಾದಯೋ ವಿಧೀಯೇರನ್; ನ ಚೈತದಿಷ್ಯತೇ, ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ಹಿ ವಮನಾದಯೋ ವಿಧೀಯಮಾನಾ ವ್ಯಾಪದಂ ಮರಣಂ ವೋತ್ಪಾದಯನ್ತಿ| ಪ್ರಾವೃಟ್ಸು ಚೇತಿ ಚಕಾರಃ ಸಂಶೋಧನಸಾಧ್ಯೇಷ್ವತಿಪಾತಿಷು ರೋಗೇಷು ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷ್ವಪಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪಯತಿ| ವರ್ಷಾದಿಷು ಸಞ್ಚಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಪುನರ್ವರ್ಷಾದಿಗ್ರಹಣಂ ಯಥಾಸ್ವಮೃತುವಿಹಿತ ಆಹಾರಾಚಾರಾಖ್ಯಃ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೋದಿತೋ ವಿಧಿಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಶರದಾದೀನಾಮೃತೂನಾಂ ದ್ವಿತೀಯಮಾಸೇ ಸಂಶೋಧನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್; ತತ್ರ ಪಿತ್ತಸಂಶೋಧನಂ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೇ, ಕಫನಿರ್ಹರಣಂ ಚೈತ್ರೇ, ವಾತಸ್ಯ ಶ್ರಾವಣೇ, ಏವಂ ಹಿ ಸಾಧಾರಣಃ ಕಾಲಃ, ತ್ರಿಮಾಸಾನ್ತರಿತಾಶ್ಚ ದೋಷಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚಾಹ- “ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಸಞ್ಚಿತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ತ್ರಿಮಾಸಾನ್ತರಿತಾನ್ ಹರೇತ್”- ಇತಿ||೧೨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ತತ್ರ ಪೈತ್ತಿಕಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಮುಪಶಮೋ ಹೇಮನ್ತೇ, ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಣಾಂ ನಿದಾಘೇ, ವಾತಿಕಾನಾಂ ಶರದಿ , ಸ್ವಭಾವತ ಏವ; ತ ಏತೇ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ||೧೩||

ಉಪಶಮಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಕಾಮ ಆಹ- ತತ್ರ ಪೈತ್ತಿಕಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವತಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣತಃ, ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಪುನರೇಷಾಂ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾದಿ| ನನು, ಯದಿ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾದೇವ ದೋಷಾಣಾಮುಪಶಮಸ್ತರ್ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರವೈಯರ್ಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್; ನ ಚ ವೈಯರ್ಥ್ಯಂ ದೃಶ್ಯತೇ, ತದುಕ್ತವಿಧಾನಾದಪ್ಯುಪಶಮದರ್ಶನಾತ್| ಸತ್ಯಮೇತತ್, ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ವಭಾವವಿನಾಶಿತ್ವೇಽಪಿ ಚಯಾದಿವಿಸದೃಶಸನ್ತಾನೋತ್ಪತ್ತೌ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಹೇತುತಯಾ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯಮಾಣಂ ನಾನರ್ಥಕಂ; ವಿನಾಶಕಾರಣಾಭಾವೇಽಪಿ ಹಿ ಘಟಾದೀನಾಂ ವಿಸದೃಶಕಪಾಲಲಕ್ಷಣೋತ್ಪಾದೇ ಮುದ್ಗರಾದಿಹೇತ್ವನ್ತರಸಾಫಲ್ಯಮಸ್ತಿ||೧೩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ತತ್ರ, ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ವಸನ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಗ್ರೀಷ್ಮಸ್ಯ, ಅಪರಾಹ್ಣೇ ಪ್ರಾವೃಷಃ , ಪ್ರದೋಷೇ ವಾರ್ಷಿಕಂ, ಶಾರದಮರ್ಧರಾತ್ರೇ, ಪ್ರತ್ಯುಷಸಿ ಹೈಮನ್ತಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್; ಏವಮಹೋರಾತ್ರಮಪಿ ವರ್ಷಮಿವ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಂ ದೋಷೋಪಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್ ||೧೪||

ಸಾಂವತ್ಸರಿಕಂ ವಿಧಿಂ ದಿನೇಽಪ್ಯತಿದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತತ್ರ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ಅಹೋರಾತ್ರೇ| ಶಾರದಮರ್ಧರಾತ್ರ ಇತಿ ಭೂಗೋಲಾಧಃಸ್ಥಿತಸೂರ್ಯತ್ವಾದರ್ಧರಾತ್ರೇ ಶಾರದಂ ಲಿಙ್ಗಮಾತಪಾಭಾವೇಽಪಿ ಗೋಲಕಗಣಿತವಿದೋ ಜ್ಯೋತಿರ್ವಿದೋ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ಭಿಷಜಸ್ತು ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾದಾಹಾರವಶಾಚ್ಚೇತಿ| ಅಹೋರಾತ್ರಮಪಿ ವರ್ಷಮಿವೇತ್ಯಾದಿ|- ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷೈರ್ಯೇ ದೋಷೋಪಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮಾಸ್ತೈರಹೋರಾತ್ರಮಪಿ ವರ್ಷಮಿವ ಜಾನೀಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏತೇನಾಹೋರಾತ್ರಿಕೇ ಸಞ್ಚಯಾದಾವನಾಗತಾಬಾಧೋಕ್ತದನ್ತಧಾವನಾದಿಪ್ರತೀಕಾರೈರ್ನಿರ್ಹರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ನನು, ಪ್ರತಿದಿನಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮೇಷು ಸತ್ಸು ಕಥಮಾರ್ತವಾಃ ಸಞ್ಚಯಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ, ದಿವಸೈರೇವರ್ತೂನಾಮಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್, ಆಹ್ನಿಕಚಯಕೋಪಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯಹಮೇವ ಪ್ರತೀತತ್ವಾತ್| ಸತ್ಯಮ್, ಆಹ್ನಿಕೌ ಚಯಪ್ರಕೋಪಾವಹೋರಾತ್ರಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸೋಮಸೂರ್ಯಾನಿಲಾನಾಮುಷ್ಣಾದಿಗುಣಮಾತ್ರೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾದಲ್ಪಕಾರಣೌ, ಅಲ್ಪೇನೈವಾನಾಗತಾಬಾಧವಿಧಾನೇನ ಶಾನ್ತಿಮುಪಯಾತಃ; ಋತುಭವೌ ತು ಚಯಪ್ರಕೋಪೌ ಮಾರ್ಗಾನ್ತರಗತಸೋಮಸೂರ್ಯಾನಿಲಕೃತೈರ್ದ್ರವ್ಯರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವೈರ್ನಿರನ್ತರೋಪಚಿತತ್ವಾದಹೋರಾತ್ರಮಾತ್ರಾಶ್ರಿತಾರ್ಕಾದಿಗುಣಾದತ್ಯನ್ತಭಿನ್ನೈರಾರಭ್ಯಮಾಣೌ ಮಹಾಕಾರಣಕೌ ಮಹತೈವ ಸಂಶೋಧನಾದಿವಿಧಿನಾ ಶಾನ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಃ||೧೪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ತತ್ರ, ಅವ್ಯಾಪನ್ನೇಷು ಋತುಷ್ವವ್ಯಾಪನ್ನಾ ಓಷಧಯೋ ಭವನ್ತ್ಯಾಪಶ್ಚ; ತಾ ಉಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಪ್ರಾಣಾಯುರ್ಬಲವೀರ್ಯೌಜಸ್ಕರ್ಯೋ ಭವನ್ತಿ ||೧೫||

ಸೋಽಯಂ ದೋಷಚಯಾದಿರವ್ಯಾಪನ್ನೇಷು ಋತುಷು ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರಾವ್ಯಾಪನ್ನೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣಾ ಅಗ್ನೀಷೋಮಾದಯಃ, ಆಯುಃ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಮನಸಾಂ ಸಂಯೋಗಃ, ಬಲಮುತ್ಸಾಹೋಪಚಯಲಕ್ಷಣಂ, ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಓಜಃ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತಂ ಸಪ್ತಧಾತುಸ್ನೇಹಃ||೧೫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ತೇಷಾಂ ಪುನರ್ವ್ಯಾಪದೋಽದೃಷ್ಟಕಾರಿತಾಃ, ಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾಣಿ ಖಲು ವಿಪರೀತಾನ್ಯೋಷಧೀರ್ವ್ಯಾಪಾದಯನ್ತ್ಯಪಶ್ಚ ||೧೬||

ಕುತಃ ಪುನಃ ಋತೂನಾಂ ವ್ಯಾಪದ ಇತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಋತೂನಾಮ್| ವ್ಯಾಪದಃ ಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾಣಾಮೇವ ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ಅದೃಷ್ಟೇನ ಸರ್ವಜನಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಧರ್ಮೇಣ, ಕಾರಿತಾಃ ಕರ್ತುಂ ಪ್ರಯೋಜಿತಾಃ| ಶೀತೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಪರೀತಾನಿ ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಯುಕ್ತಾನಿ| ಓಷಧೀರಪಶ್ಚ ವ್ಯಾಪಾದಯನ್ತಿ ವಿರುದ್ಧತಾಂ ಪ್ರಾಪಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾಣೀತ್ಯಾದಿಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಕೃತ್ವಾಽಽಪಾತನಿಕಾಪೂರ್ವಂ ಪಠನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಅಧರ್ಮಸ್ತಾವದ್ ವ್ಯಾಪದಾಂ ಸಮ್ಭವೇ ಪ್ರಯೋಜಕಃ ಕರ್ತಾ; ಕಃ ಪುನಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಕರ್ತಾ? ಇತ್ಯಾಹ- ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಣಾಂ ವೈಪರೀತ್ಯಮೋಷಧೀರ್ವ್ಯಾಪಾದಯತ್ಯಪಶ್ಚ||೧೬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ತಾಸಾಮುಪಯೋಗಾದ್ವಿವಿಧರೋಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ಮರಕೋ ವಾ ಭವೇದಿತಿ ||೧೭||

ವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಮೋಷಧೀನಾಮಪಾಂ ಚೋಪಯೋಗಾದ್ದೋಷಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ತಾಸಾಮುಪಯೋಗಾದಿತ್ಯಾದಿ||೧೭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ತತ್ರ, ಅವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಮೋಷಧೀನಾಮಪಾಂ ಚೋಪಯೋಗಃ ||೧೮||

ಋತುವ್ಯಾಪದಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರಾವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಾಪನ್ನಶಬ್ದ ಉಭಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ, ಅವ್ಯಾಪನ್ನಾಃ ಪುರಾಣಾ ಓಷಧಯಃ, ಆಪಶ್ಚಾವ್ಯಾಪನ್ನಾಃ ಕ್ವಥಿತಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ತತ್ರಾವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಮೋಷಧೀನಾಮಪಾಂ ಚೋಪಯೋಗ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ತತ್ರ ಪುರಾಣಾಭಿರೋಷಧಿಭಿರನುಪಹತವೀರ್ಯಾಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ; ಸ ಚಾತ್ಯರ್ಥಮಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇತಿ ನ ಲಿಖಿತಃ||೧೮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

ಕದಾಚಿದವ್ಯಾಪನ್ನೇಷ್ವಪಿ ಋತುಷು ಕೃತ್ಯಾಭಿಶಾಪರಕ್ಷಃಕ್ರೋಧಾಧರ್ಮೈರುಪಧ್ವಸ್ಯನ್ತೇ ಜನಪದಾಃ, ವಿಷೌಷಧಿಪುಷ್ಪಗನ್ಧೇನ ವಾ ವಾಯುನೋಪನೀತೇನಾಕ್ರಮ್ಯತೇ ಯೋ ದೇಶಸ್ತತ್ರ ದೋಷಪ್ರಕೃತ್ಯವಿಶೇಷೇಣ ಕಾಸಶ್ವಾಸವಮಥುಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶಿರೋರುಗ್ಜ್ವರೈರುಪತಪ್ಯನ್ತೇ, ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಚರಿತೈರ್ವಾ, ಗೃಹದಾರಶಯನಾಸನಯಾನವಾಹನಮಣಿರತ್ನೋಪಕರಣಗರ್ಹಿತಲಕ್ಷಣನಿಮಿತ್ತಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೈರ್ವಾ ||೧೯||

ಋತುವ್ಯಾಪದ್ಭ್ಯೋಽನ್ಯೈರಪಿ ಹೇತುಭಿರ್ವ್ಯಾಧಿಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕದಾಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಕದಾಚಿನ್ನ ಸರ್ವಕಾಲಮ್| ಕೃತ್ಯಾ ಕುಪಿತಮನ್ತ್ರಿಣೋಽಭಿಚಾರಕರ್ಮಜನಿತೋ ರಾಕ್ಷಸೀವಿಶೇಷಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ಸರ್ವರಾಷ್ಟ್ರಚ್ಛೇದ್ಯಭಿಚಾರಃ, ಅಭಿಚಾರಸ್ತ್ವೇಕಪುರುಷವ್ಯಾಪಾದಕ ಏವ; ಅಭಿಶಾಪೋ ಗುರುಸಿದ್ಧಾದೀನಾಮಾಕ್ರೋಶಃ; ರಕ್ಷಾಂಸಿ ಹಿಂಸಾವಿಹಾರಾಣಿ ಹೇತಿಪ್ರಹೇತಿಕುಲಜಾತಾನಿ, ತೇಷಾಂ ಕ್ರಧೋ ರಕ್ಷಃಕ್ರೋಧಃ; ಅಧರ್ಮಃ ಕಾಯವಾಙ್ಮನಸಾಂ ದುಶ್ಚರಿತಮ್| ಉಪಧ್ವಸ್ಯನ್ತೇ ಉಪದೂಯನ್ತೇ| ಜನಪದಾ ಲೋಕಾಃ| ವಿಷೌಷಧಿಪುಷ್ಪಗನ್ಧೇನೇತ್ಯಾದಿ | ವಿಷಾಣಾಮೋಷಧೀನಾಂ ಚ ಯಾನಿ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ತೇಷಾಂ ಗನ್ಧೇನ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೇನ? ವಾಯುನೋಪನೀತೇನ ವಾಯುನಾ ಸಮೀಪಮಾನೀತೇನ; ತೇನ ಯೇ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾದಯಸ್ತೈರುಪತಪ್ಯನ್ತೇ ಜನಪದಾಃ| ಓಷಧಯಃ ಸುವಿಲಿನ್ದವೃಕ್ಷಾದಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಕಾಸಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ- ‘ಕಾಸಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಭ್ರಮಶಿರೋರುಗ್ಜ್ವರಮಸೂರಿಕಾದಿಭಿರುಪತಪ್ಯನ್ತೇ’ ಇತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ತತ್ರ ನಾಸಾರನ್ಧ್ರಾನುಗತೇನ ವಾಯುನಾ ಕಾಸಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಭ್ರಮಶಿರೋರುಜಃ, ತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಗತೇನ ಜ್ವರಮಸೂರಿಕಾದಯಃ| ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಚರಿತೈರ್ವೇತಿ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಶನೈಶ್ಚರಾದೀನಾಂ ಗರ್ಹಿತಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಪ್ರಚಾರೋ ಗ್ರಹಚರಿತಂ; ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ಅಶ್ವಿನ್ಯಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ಚರಿತಮುಲ್ಕಾಪಾತಾದಿಭಿರ್ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರಾಭಿಹನನಮ್| ಗೃಹದಾರೇತ್ಯಾದಿ ಗೃಹಾದೀನಾಂ ಯಾನಿ ಗರ್ಹಿತಾನಿ ನಿನ್ದಿತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಚಿಹ್ನಾನಿ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಉತ್ಪತ್ತಿರ್ಯೇಷಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತೈರ್ವಾ ಉಪತಪ್ಯನ್ತೇ ಜನಪದಾಃ, ದಾರಾ ಭಾರ್ಯಾಃ, ಶಯನಂ ಖಟ್ವಾ, ಆಸನಂ ಪೀಠಂ, ಯಾನಂ ದೋಲಾರಥಾದಿ, ವಾಹನಂ ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಾದಿ, ಮಣಿಃ ಸ್ಫಟಿಕಾದಿಃ; ಗೃಹಾದಯೋ ಮಣಿಪರ್ಯನ್ತಾಸ್ತ ಏವ ರತ್ನಾನೀತಿ ಸಮಾಸಃ, ಅನ್ಯಥಾ ಮಣಿರತ್ನಯೋರೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪುನರುಕ್ತತಾ ಸ್ಯಾತ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಮಣಯಃ ಸರ್ಪಾದೀನಾಂ ಪ್ರಶಸ್ತಾವಯವವಿಶೇಷಾಃ, ರತ್ನಾನಿ ಮಾಣಿಕ್ಯಾದೀನಿ, ಉಪಕರಣಾನಿ ಘಟಪಿಠರಶೂರ್ಪಾದೀನಿ; ಅಥವಾ ಗೃಹಾದೀನ್ಯೇವೋಪಕರಣಾನಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಗೃಹದಾರೇತ್ಯಾದಿಗದ್ಯೇ ಗೃಹದಾರಶಬ್ದೌ ನಿಮಿತ್ತಶಬ್ದಂ ಚ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ‘ಶಯನಾಸನಯಾನವಾಹನಮಣಿರತ್ನೋಪಕರಣಗರ್ಹಿತಲಕ್ಷಣಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೈರ್ವಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೧೯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ತತ್ರ, ಸ್ಥಾನಪರಿತ್ಯಾಗಶಾನ್ತಿಕರ್ಮಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಙ್ಗಲಜಪಹೋಮೋಪಹಾರೇಜ್ಯಾಞ್ಜಲಿನಮಸ್ಕಾರತಪೋನಿಯಮ- ದಯಾದಾನದೀಕ್ಷಾಭ್ಯುಪಗಮದೇವತಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುರುಪರೈರ್ಭವಿತವ್ಯಮ್, ಏವಂ ಸಾಧು ಭವತಿ ||೨೦||

ಇದಾನೀಮೃತುವ್ಯಾಪದಾದಿಕೃತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಸ್ಥಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಋತುಕೋಪಸ್ಯಾಧರ್ಮಕಾರಿತ್ವಾತ್ತತ್ರ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಭೇಷಜಮ್| ಶಾನ್ತಿರಿನ್ದ್ರಿಯವಿಜಯಃ, ಅಥವಾ ವೇದೋಕ್ತಮನ್ತ್ರೈರ್ಯಜನಾದಿಕಂ; ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮೋಪಶಮಾರ್ಥಂ ಸ್ಮಾರ್ತವಚನೇನ ಚಾನ್ದ್ರಾಯಣಾದಿ, ಅಥವಾ “ಪ್ರಾಯೋ ನಾಮ ತಪಃ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಶ್ಚಯ ಉಚ್ಯತೇ| ತಪೋನಿಶ್ಚಿಯಸಂಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್”- ಇತಿ; ಮಙ್ಗಲಂ ಪ್ರಶಸ್ತೌಷಧಮಣಿಧಾರಣಾದಿ; ಜಪ ಓಙ್ಕಾರಪೂರ್ವಕಮೃಗ್ಯಜುಃಸಾಮಾವರ್ತನಂ; ಹೋಮೋ ಲಕ್ಷಕೋಟಿಪ್ರಯುತೋಪಲಕ್ಷಿತಃ; ಉಪಹಾರಃ ದೇವಾದಿಷು ಗವಾಶ್ವಪ್ರಭೃತೀನಾಮುಪಾ(ನ)ಯನಮ್, ಅನ್ಯೇ ಉಪಹಾರೋ ದೇವತಾನಾಂ ಸಪಶುರ್ಬಲಿಃ; ಇಜ್ಯಾ ಯಾಗಃ; ಅಞ್ಜಲಿಃ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಕರಸಮ್ಪುಟವಿಧಾನಂ; ನಮಸ್ಕಾರೋ ದೇವದ್ವಿಜಗುರುಭ್ಯಃ ಕಾಯವಾಙ್ಮಾನಸಃ ಪ್ರಣಾಮಃ; ತಪಃ ತಾಪನಾಲಕ್ಷಣಮುಪವಾಸಾದಿ; ನಿಯಮಃ ಶಾಸ್ತ್ರೋದಿತೋ ವಿಧಿರ್ಮೌನಾದಿಃ, ದಯಾ ಪ್ರಾಣಿಷು ಕೃಪಾ; ದಾನಂ ಯಥಾವಿಭವಂ ವಿತ್ತವಿಸರ್ಗಃ; ದೀಕ್ಷಾ ಗುರುತೋ ಮನ್ತ್ರಾದಿಗ್ರಹಣಂ; ಅಭ್ಯುಪಗಮಃ ಗುರುವಾಕ್ಯಾದೀನಾಮಙ್ಗೀಕಾರಃ; ಪರಶಬ್ದಃ ಸ್ಥಾನಪರಿತ್ಯಾಗಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಏವಂ ಸಾಧು ಭವತಿ ಏವಂ ಕುಶಲಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨೦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಮೃತೂನಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ ||೨೧||

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಾಪನ್ನಾಃ ಪ್ರಸನ್ನಾಃ||೨೧||

Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23

ವಾಯುರ್ವಾತ್ಯುತ್ತರಃ ಶೀತೋ ರಜೋಧೂಮಾಕುಲಾ ದಿಶಃ | ಛನ್ನಸ್ತುಷಾರೈಃ ಸವಿತಾ ಹಿಮಾನದ್ಧಾ ಜಲಾಶಯಾಃ ||೨೨|| ದರ್ಪಿತಾ ಧ್ವಾಙ್ಕ್ಷಖಙ್ಗಾಹ್ವಮಹಿಷೋರಭ್ರಕುಞ್ಜರಾಃ | ರೋಧ್ರಪ್ರಿಯಙ್ಗುಪುನ್ನಾಗಾಃ ಪುಷ್ಪಿತಾ ಹಿಮಸಾಹ್ವಯೇ ||೨೩||

ಋತುಪ್ರಕೋಪೇ ಹಿ ಪೂರ್ವಂ ಶಾನ್ತ್ಯಾದಿಕಮುಕ್ತಮ್, ಅಧುನಾ ಪ್ರಸನ್ನರ್ತುಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ- ವಾಯುರ್ವಾತ್ಯುತ್ತರ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಷಡೃತುಷು ಮಧ್ಯೇ, ಹೇಮನ್ತೇ ಉತ್ತರದಿಶೋ ಜಾತತ್ವಾದುತ್ತರೋ ವಾಯುರ್ವಾತಿ ವಹತಿ| ರಜಃ ಧೂಲಿಃ; ಆಕುಲಾ ವ್ಯಾಪ್ತಾಃ| ಹಿಮಾನದ್ಧಾ ಹಿಮಸಮ್ಬದ್ಧಾಃ| ದರ್ಪಿತಾ ಹರ್ಷಿತಾಃ| ಧ್ವಾಙ್ಕ್ಷಃ ಕಾಕಃ, ಖಙ್ಗಃ ಗಣ್ಡಕಃ, ಉರಭ್ರೋ ಮೇಷಃ| ಪುನ್ನಾಗ ಇತಿ ನಾಗಕೇಶರಮ್ | ಹಿಮಸಾಹ್ವಯೇ ಹೇಮನ್ತೇ||೨೨-೨೩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ಶಿಶಿರೇ ಶೀತಮಧಿಕಂ ವಾತವೃಷ್ಟ್ಯಾಕುಲಾ ದಿಶಃ | ಶೇಷಂ ಹೇಮನ್ತವತ್ ಸರ್ವಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಬುಧೈಃ ||೨೪||

ಪ್ರಸನ್ನಶಿಶಿರರ್ತುಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಶಿಶಿರ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತವೃಷ್ಟ್ಯೇತಿ ವಾತೇನ ಮಿಶ್ರಿತಾ ವೃಷ್ಟಿರ್ವಾತವೃಷ್ಟಿಃ||೨೪||

Adhikarana 23 (25-28) · Śloka 28

ಸಿದ್ಧವಿದ್ಯಾಧರವಧೂಚರಣಾಲಕ್ತಕಾಙ್ಕಿತೇ | ಮಲಯೇ ಚನ್ದನಲತಾಪರಿಷ್ವಙ್ಗಾಧಿವಾಸಿತೇ ||೨೫|| ವಾತಿ ಕಾಮಿಜನಾನನ್ದಜನನೋಽನಙ್ಗದೀಪನಃ | ದಮ್ಪತ್ಯೋರ್ಮಾನಭಿದುರೋ ವಸನ್ತೇ ದಕ್ಷಿಣೋಽನಿಲಃ ||೨೬|| ದಿಶೋ ವಸನ್ತೇ ವಿಮಲಾಃ ಕಾನನೈರುಪಶೋಭಿತಾಃ | ಕಿಂಶುಕಾಮ್ಭೋಜಬಕುಲಚೂತಾಶೋಕಾದಿಪುಷ್ಪಿತೈಃ ||೨೭|| ಕೋಕಿಲಾಷಟ್ಪದಗಣೈರುಪಗೀತಾ ಮನೋಹರಾಃ | ದಕ್ಷಿಣಾನಿಲಸಂವೀತಾಃ ಸುಮುಖಾಃ ಪಲ್ಲವೋಜ್ಜ್ವಲಾಃ ||೨೮||

ಅಧುನಾ ವಸನ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸಿದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವಸನ್ತೇ ದಕ್ಷಿಣದಿಶೋ ಜಾತತ್ವಾನ್ಮಲಯಪರ್ವತಸ್ಥಿತಚನ್ದನಸುರಭಿರ್ದಕ್ಷಿಣೋ ವಾಯುರ್ವಾತಿ| ಅನ್ಯದಪಿ ವಸನ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ದಿಶೋ ವಸನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಸನ್ತೇ ದಿಶೋ ವಿಮಲಾ ರಜೋಧೂಮಾದಿವರ್ಜಿತತ್ವಾನ್ನಿರ್ಮಲಾ ಭವನ್ತಿ| ದಿಶ ಏವ ಚ ಕಿಂಶುಕಾದಿವೃಕ್ಷಪುಷ್ಪಿತೈಃ ಕಾನನೈರುಪಶೋಭಿತಾ ಭೂಷಿತಾ ಭವನ್ತಿ| ತಾ ಏವ ದಿಶಃ ಕೋಕಿಲಾಷಟ್ಪದಗಣೌರುಪಗೀತಾ ಮಧುರಧ್ವನಿಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ದಕ್ಷಿಣಾನಿಲಸಂವೀತಾ ದಕ್ಷಿಣವಾತೇನಾವೃತಾ ದಿಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಮುಖಾಃ ಶೋಭನಾವಕಾಶಾಃ| ಪಲ್ಲವೋಜ್ಜವಲಾಃ ಪಲ್ಲವೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಶೃಙ್ಗಾರಿತಾಃ||೨೫-೨೮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುರಾದಿತ್ಯೋ ಮಾರುತೋ ನೈರೃತೋಽಸುಖಃ | ಭೂಸ್ತಪ್ತಾ ಸರಿತಸ್ತನ್ವ್ಯೋ ದಿಶಃ ಪ್ರಜ್ವಲಿತಾ ಇವ ||೨೯|| ಭ್ರಾನ್ತಚಕ್ರಾಹ್ವಯುಗಲಾಃ ಪಯಃಪಾನಾಕುಲಾ ಮೃಗಾಃ | ಧ್ವಸ್ತವೀರುತ್ತೃಣಲತಾ ವಿಪರ್ಣಾಙ್ಕಿತಪಾದಪಾಃ ||೩೦||

ಅವ್ಯಾಪನ್ನಗ್ರೀಷ್ಮರ್ತುಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಗ್ರೀಷ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸುಖ ಇತಿ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಹಿ ನೈರೃತೋ ವಾಯುರಸುಖಪ್ರದೋ ಭವತಿ| ತನ್ವ್ಯಃ ಅಲ್ಪಪ್ರವಾಹಾಃ| ಭ್ರಾನ್ತಚಕ್ರಾಹ್ವಯುಗಲಾ ಇತಿ ಜಲಾಶಯಾನ್ವೇಷಿತಯಾ ಭ್ರಾನ್ತಚಕ್ರವಾಕಯುಗಲಾ ದಿಶೋ ಭವನ್ತಿ| ಪಯಃಪಾನಾಕುಲಾ ಇತಿ ಉದಕಪಾನಾಯ ವ್ಯಗ್ರಾ ಮೃಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಧ್ವಸ್ತವೀರುತ್ತೃಣಲತಾ ಇತಿ ವೀರುಧಃ ವಿಟಪಾಃ, ತೃಣಾನಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಿ, ಲತಾ ವಲ್ಲೀ, ಏತೇ ವೀರುದಾದಯೋ ಧ್ವಸ್ತಾ ಅಧಃಪತಿತಾ ಭವನ್ತಿ| ವಿಪರ್ಣಾಙ್ಕಿತಪಾದಪಾ ಇತಿ ವಿಪರ್ಣೈರ್ವಿಗಲಿತಪತ್ರೈಃ, ಅಙ್ಕಿತಾಶ್ಚಿಹ್ನಿತಾಃ, ಪಾದಪಾ ವೃಕ್ಷಾ ಭವನ್ತಿ||೨೯-೩೦||

Adhikarana 25 (31-32) · Śloka 32

ಪ್ರಾವೃಷ್ಯಮ್ಬರಮಾನದ್ಧಂ ಪಶ್ಚಿಮಾನಿಲಕರ್ಷಿತೈಃ | ಅಮ್ಬುದೈರ್ವಿದ್ಯುದುದ್ದ್ಯೋತಪ್ರಸ್ರುತೈಸ್ತುಮುಲಸ್ವನೈಃ ||೩೧|| ಕೋಮಲಶ್ಯಾಮಶಷ್ಪಾಢ್ಯಾ ಶಕ್ರಗೋಪೋಜ್ಜ್ವಲಾ ಮಹೀ | ಕದಮ್ಬನೀಪಕುಟಜಸರ್ಜಕೇತಕಭೂಷಿತಾ ||೩೨||

ಅವ್ಯಾಪನ್ನಪ್ರಾವೃಡೃತುಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪ್ರಾವೃಷೀತ್ಯಾದಿ| ಪಶ್ಚಿಮಾನಿಲಕರ್ಷಿತೈರಮ್ಬುದೈರಮ್ಬರಮಾಕಾಶಂ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಆನದ್ಧಮಾಚ್ಛಾದಿತಂ ಭವತಿ| ಕಥಮ್ಭೂತೈರಮ್ಬುದೈರಿತ್ಯಾಹ- ವಿದ್ಯುದುದ್ದ್ಯೋತೇತ್ಯಾದಿ|- ವಿದ್ಯುದುದ್ದ್ಯೋತೇನ ಸಹ ಪ್ರಸ್ರುತೈಃ ಕ್ಷರಿತೈಃ, ತುಮುಲಸ್ವನೈಃ ಪ್ರಚಣ್ಡಗರ್ಜಿತೈಃ| ಮಹೀ ಚ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಕಥಮ್ಭೂತಾ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಕೋಮಲೇತ್ಯಾದಿ|- ಶಷ್ಪಂ ಬಾಲತೃಣಮ್, ಆಢ್ಯಾ ಸಮೃದ್ಧಾ| ಶಕ್ರಗೋಪಃ ಇನ್ದ್ರವಧೂಃ, ಅನ್ಯೇ ಜ್ಯೋತಿರಿಙ್ಗಣಮಾಹುಃ| ನೀಪೋ ಧೂಲೀಕದಮ್ಬಃ||೩೧-೩೨||

Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34

ತತ್ರ ವರ್ಷಾಸು ನದ್ಯೋಽಮ್ಭಶ್ಛನ್ನೋಖಾತತಟದ್ರುಮಾಃ | ವಾಪ್ಯಃ ಪ್ರೋತ್ಫುಲ್ಲಕುಮುದನೀಲೋತ್ಪಲವಿರಾಜಿತಾಃ ||೩೩|| ಭೂರವ್ಯಕ್ತಸ್ಥಲಶ್ವಭ್ರಾ ಬಹುಶಸ್ಯೋಪಶೋಭಿತಾ | ನಾತಿಗರ್ಜತ್ಸ್ರವನ್ಮೇಘನಿರುದ್ಧಾರ್ಕಗ್ರಹಂ ನಭಃ ||೩೪||

ಅವ್ಯಾಪನ್ನವರ್ಷಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರ ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ|- ವರ್ಷಾಸು ಅಮ್ಭಸಾ ಪಾನೀಯೇನ ಛನ್ನಾ ಉತ್ಖಾತತಟದ್ರುಮಾಶ್ಚ ನದ್ಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಸೋಪಾನಸಹಿತಾಃ ಕೂಪವಿಶೇಷಾಃ ವಾಪ್ಯಃ| ಭೂರವ್ಯಕ್ತಸ್ಥಲಶ್ವಭ್ರೇತಿ ಭೂಮಿಶ್ಚ ಅದೃಶ್ಯಸ್ಥಲಗರ್ತಾ ಭವತಿ| ನಾತಿಗರ್ಜದಿತ್ಯಾದಿ ಅತಿಗರ್ಜಿತವರ್ಜಿತಂ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಯೋಽಸೌ ಮೇಘಸ್ತೇನ ನಿರುದ್ಧಾರ್ಕಗ್ರಹಂ ನಭೋ ಭವತಿ||೩೩-೩೪||

Adhikarana 27 (35-36) · Śloka 36

ಬಭ್ರುರುಷ್ಣಃ ಶರದ್ಯರ್ಕಃ ಶ್ವೇತಾಭ್ರವಿಮಲಂ ನಭಃ | ತಥಾ ಸರಾಂಸ್ಯಮ್ಬುರುಹೈರ್ಭಾನ್ತಿ ಹಂಸಾಂಸಘಟ್ಟಿತೈಃ ||೩೫|| ಪಙ್ಕಶುಷ್ಕದ್ರುಮಾಕೀರ್ಣಾ ನಿಮ್ನೋನ್ನತಸಮೇಷು ಭೂಃ | ಬಾಣಸಪ್ತಾಹ್ವಬನ್ಧೂಕಕಾಶಾಸನವಿರಾಜಿತಾ ||೩೬||

ಶರಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಬಭ್ರುರಿತ್ಯಾದಿ|- ಬಭ್ರುಃ ಕಪಿಲಪಿಙ್ಗಲಃ| ಶ್ವೇತಾಭ್ರವಿಮಲಂ ನಭ ಇತಿ ನಭ ಆಕಾಶಂ, ಶ್ವೇತಾಭ್ರಂ ವಿಮಲಂ ಚ ಭವತಿ| ಹಂಸಾಂಸಘಟ್ಟಿತೈರಿತಿ ಹಂಸಸ್ಕನ್ಧಚಾಲಿತೈಃ| ಪಙ್ಕಶುಷ್ಕದ್ರುಮಾಕೀರ್ಣಾ ನಿಮ್ನೋನ್ನತಸಮೇಷು ಭೂರಿತಿ ನಿಮ್ನಾದಿಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಪಙ್ಕಾದಿಕೀರ್ಣಾ ಭವತಿ; ದ್ರುಮಾಶ್ಚ ವಲ್ಮೀಕಕಾರಿಣ್ಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾಃ| ಬಾಣೇತ್ಯಾದಿ ಬಾಣಃ ಸಹಚರಃ, ಸಪ್ತಾಹ್ವಃ ಸಪ್ತಪರ್ಣಃ, ಬನ್ಧೂಕಃ ಬನ್ಧುಜೀವಕಃ, ‘ವಾದುಲೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| “ಮತ್ಸ್ಯಾಮ್ಲಭೋಜಿನಃ ಪ್ರಾಚ್ಯಾ ನಿತ್ಯಂ ಚಾನೂಪಸೇವಿನಃ| ಶ್ಲೀಪದಂ ಗಲಗಣ್ಡಾಶ್ಚ ಪ್ರಾಯಸ್ತೇಷು ಭವನ್ತಿ ಹಿ|| ನಿಮ್ನತೋಯಗತಾನ್ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ ಸಮುದ್ರಜಾನ್| ಪ್ರಾಯಶಃ ಕುಷ್ಠಿನಸ್ತೇನ ಮನುಷ್ಯಾ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇ|| ತೈಲಾಮ್ಲಭೋಜಿನೋ ನಿತ್ಯಂ ಗೋಧೂಮವಿದಲಾಶಿನಃ| ಭೂಯಿಷ್ಠಮರ್ಶಸಾಸ್ತೇನ ಖಞ್ಜಾಶ್ಚಾವನ್ತಿಜಾ ನರಾಃ|| ಮಾಂಸಕಾಮಾಃ ಸುರಾಕಾಮಾಃ ಸ್ತ್ರೀಕಾಮಾಃ ಸಾಹಸೇ ರತಾಃ| ಮಾಗಧಾಸ್ತೇನ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ|| ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ಯನ್ನಾನಿ ಸೇವನ್ತೇ ಬಾಹ್ಲೀಕಾಸ್ತು ವಿಶೇಷತಃ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ತಥಾ ಧಾನ್ಯೋದಕಾನಿ ಚ|| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚಾಪ್ಯಭಿಷ್ಯಣ್ಣಾಃ ಸೇವನ್ತೇ ಮಾನವಾಃ ಸದಾ| ತೇನ ಬಾಹ್ಲೀಕದೇಶೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಬಲಾಸಕಃ|| ನಾನಾದೇಶಸ್ವಭಾವಾ ಯೇ ನಾನಾಹಾರಾಸ್ತಥೈವ ಚ| ನಾನಾಚಾರಾ ನೈಕಸತ್ತ್ವಾ ಧರ್ಮಿಣೋಽಧರ್ಮಿಣಸ್ತಥಾ| ತೇಷಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ಋತುಕಾಲಂ ಚ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ಭೈಷಜ್ಯಂ ತು ತತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ದೇಹಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ದೇಹಿನಾಮ್|| ಯಸ್ಯ ದೇಶಸ್ಯ ಯತ್ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಚ್ಚಾಸ್ಯ ಚರಿತಂ ಭವೇತ್| ತೇನ ಭೇಷಜಸಂಯುಕ್ತಂ ಭೈಷಜ್ಯಮುಪಕಲ್ಪಯೇತ್|| ಆರೋಗ್ಯಂ ತೇನ ವರ್ಣೌಜೋ ಬಲಂ ವೀರ್ಯಂ ಚ ಜಾಯತೇ| ವರ್ಜನಾದೃತುಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ಕೃಶೋ ನಿತ್ಯಂ ಸುದುರ್ಬಲಃ|| ನಿತ್ಯಂ ರೋಗಾಭಿಭೂತಶ್ಚ ಪುಮಾನ್ ಸಾತ್ಮ್ಯವಿವರ್ಜನಾತ್|| ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಿಷೇವೇತ ಹ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್|| ಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವೀ ಜಿತಕ್ರೋಧೋ ನಿತ್ಯಂ ಚಾಪಿ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ|| ಜೀರ್ಣಭೋಜೀ ಮಿತಸ್ವಪ್ನಃ ಸುಖಂ ಜೀವತ್ಯನಾಮಯಃ|| ಋತವಃ ಪ್ರಾಗ್ವಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಬಲಯೋಗಸ್ವಭಾವತಃ| ತೇಷು ಗರ್ಭಾ ನಿಷಿಕ್ತಾಸ್ತು ತಥಾರೂಪಾಸ್ತಥಾಯುಷಃ| ತಾನ್ ವಿಜ್ಞಾಯ ತತೋ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತಾನ್ನಿನ್ದಿತಾನಪಿ|| ತತೋಽಸ್ಯಾಹಾರಸಂಯುಕ್ತಂ ಭೇಷಜಂ ಚಾವಚಾರಯೇತ್| ತತೋಽಸ್ಯಾರೋಗತಾ ದೇಹೇ ಬಲಂ ವೀರ್ಯಂ ಚ ವರ್ಧತೇ” ಇತಿ||೩೫-೩೬||

Adhikarana 28 (37) · Śloka 37

ಸ್ವಗುಣೈರತಿಯುಕ್ತೇಷು ವಿಪರೀತೇಷು ವಾ ಪುನಃ | ವಿಷಮೇಷ್ವಪಿ ವಾ ದೋಷಾಃ ಕುಪ್ಯನ್ತ್ಯೃತುಷು ದೇಹಿನಾಮ್ ||೩೭||

ಇದಾನೀಮಧ್ಯಾಯಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ ವ್ಯಾಪತ್ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕಃ- ಸ್ವಗುಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಗುಣೈರತಿಯುಕ್ತೇಷ್ವಿತಿ ಸ್ವಗುಣಾ ಋತೂನಾಮನನ್ತರೋಕ್ತಾಃ, ತೈರತಿಯುಕ್ತೇಷು ಅತಿಶಯಯುಕ್ತೇಷು ಋತುಷು, ದೋಷಾ ದೇಹಿನಾಂ ಕುಪ್ಯನ್ತೀತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್; ಅಥವಾ ಋತೂನಾಂ ಸ್ವಗುಣಾಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಣಿ, ತೈರತಿಯುಕ್ತೇಷು| ವಿಪರೀತೇಷ್ವಿತಿ ಮನ್ದಶೀತಾದಿಯುಕ್ತೇಷು, ಅನ್ಯೇ ತು ಶೀತೇ ಉಷ್ಣಮ್, ಉಷ್ಣೇ ಶೀತಂ, ವರ್ಷಾಸ್ವವೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಋತುವೈಪರೀತ್ಯಮಾಹುಃ| ವಿಷಮೇಷ್ವಪೀತಿ ವೈಷಮ್ಯಂ ಪುನಃ ಋತೂನಾಂ ವರ್ಷಾಲಿಙ್ಗಂ ಶರದಿ, ಶರಲಿಙ್ಗಂ ಹೇಮನ್ತೇ, ಅನ್ಯರ್ತುಲಿಙ್ಗಮನ್ಯಸ್ಮಿನ್; ಏವಮನುಲೋಮವಿಲೋಮಾಭ್ಯಾಂ ಶೇಷಮೃತುವೈಷಮ್ಯಮುದಾಹಾರ್ಯಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು, ಋತೂನಾಂ ಯಥೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಾನಾಮೇಕಸ್ಮಿನ್ನೃತೌ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಭಾವೋಽಭಾವಶ್ಚೇತಿ ವೈಷಮ್ಯಮಾಹುಃ| ಏತೇನ ಸ್ವಗುಣಾತಿಯೋಗಾದೃತೂನಾಂ ಷಡ್ ವ್ಯಾಪತ್ತಯಃ, ವಿಪರೀತೇಷು ಷಡ್, ವಿಷಮೇಷು ಚ ಷಡೇವ; ಇತಿ ಋತೂನಾಮಷ್ಟಾದಶ ವ್ಯಾಪತ್ತಯ ಉಕ್ತಾಃ||೩೭||

Adhikarana 29 (38) · Śloka 38

ಹರೇದ್ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಶರದಿ ನಿರ್ಹರೇತ್ | ವರ್ಷಾಸು ಶಮಯೇದ್ವಾಯುಂ ಪ್ರಾಗ್ವಿಕಾರಸಮುಚ್ಛ್ರಯಾತ್ ||೩೮||

ಹರೇದ್ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಿತ್ಯಾದಿ ಸುಗಮಮ್||೩೮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಋತುಚರ್ಯಾ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಃ ಷಷ್ಠಃ||೬||