6. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాత ఋతుచర్యమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

అథాత ఇత్యాది| ఋతవో ద్విమాసికాః శిశిరాదయో హేమంతాంతాః షట్, వర్షాదయః ప్రావృడంతా వా; తేషు చర్యా చరణం వర్తనం; తదధికృత్య కృతోఽధ్యాయః ఋతుచర్యః, తం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఋతుచర్యమితి కేచిదన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- చరధాతోర్గతిభక్షణార్థస్య చర్యమితి రూపం, తేన, ఆహారో విహారశ్చ చర్యశబ్దేనోచ్యతే| అన్యే తు ‘అథాత ఋతుచర్యానామాధ్యాయం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- చర్యా శాస్త్రనియమిత ఆచారః, ఋతుషు ఋతూనాం వా చర్యా ఋతుచర్యా, ఋతుచర్యార్థోఽధ్యాయః ఋతుచర్యా; యథా ప్రదీపార్థా మల్లికా ప్రదీప ఇతి; నామశబ్దః సంజ్ఞాయాం| ఋతుచర్యాం నామ స్వస్థవృత్తేఽపి వక్ష్యతి||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

కాలో హి నామ (భగవాన్ ) స్వయంభురనాదిమధ్యనిధనః | అత్ర రసవ్యాపత్సంపత్తీ జీవితమరణే చ మనుష్యాణామాయత్తే | స సూక్ష్మామపి కలాం న లీయత ఇతి కాలః, సంకలయతి కాలయతి వా భూతానీతి కాలః ||3||

తత్ర యదంగభూతా ఋతవస్తమేవ ప్రథమం స్వగుణకర్మనిరుక్తిభిర్దర్శయన్నాహ- కాలో హి నామేత్యాది| హి ఉపదర్శనే, నామశబ్దః ప్రసిద్ధౌ, కాల ఇతి ప్రసిద్ధ ఉపదర్శ్యతే| స్వయంభూరితి న కేనాప్యుత్పాద్యతే| అనాదిమధ్యేత్యాది- ఆదిః ఉత్పత్తిః, ఆద్యంతయోరంతరా మధ్యం, నిధనం వినాశః, ఏతైర్వర్జితః| స్వధర్మేణ కాలముక్త్వా కర్మణా చికిత్సోపయోగితాం నిదర్శయన్నాహ- అత్ర రసవ్యాపదిత్యాది|- అత్ర కాలే| రసస్య మధురాదేః, రసశబ్దేనాత్ర రసవద్ద్రవ్యముచ్యతేఽభేదోపచారాదిత్యన్యే; వ్యాపద్ విపన్నతా, సంపత్తిః సంపన్నతా, ఆయత్తే అధీనే| జీవితమరణే చేతి చకారోఽత్రశబ్దమిహానువర్తయతి, తేన జీవితమరణే అత్ర కాలే ఆయత్తే; జీవితస్యోత్పత్త్యధీనత్వాదితి సామర్థ్యాదుత్పత్తిరపి కాలాధీనైవ| కథమేకస్మాత్ కాలద్రవ్యాత్ సంపద్వ్యాపత్తీ జీవితమరణే చ పరస్పరవిరుద్ధే స్యాతాం? న హ్యేకస్మాదగ్నేః శీతోష్ణౌ, ఏకస్మాద్వా ప్రదీపాత్ ప్రకాశతమసీ, ఇతి| సత్యం, కాలశబ్దేనాత్ర కాలత్వోపాధిః శీతాదిభేదభిన్నః శిశిరాదిరభిధీయతే, తస్య చ సమ్యఙ్మిథ్యాభ్యాం యోగాభ్యామన్యోన్యవిరుద్ధయోరపి కార్యయోః సంభవ ఇత్యదోషః| కాలస్య నిరుక్తిం కుర్వన్నాహ- స సూక్ష్మామిత్యాది|- సః కాలః, సూక్ష్మామపి స్తోకామపి, కలాం భాగం, న లీయతే గతిమత్త్వాత్ శ్లిష్టో న భవతి; అన్యే తు ‘న లీయతే’ ఇత్యత్ర ‘కలీయతే’ ఇతి పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ- కలీయతే సంఖ్యాయతే ఇతి కాలః| నిరుక్తిపక్షాంతరమాహ- సంకలయతీత్యాది|- సంకలయతి సంహరణాదేకరాశీకరోతి భూతానీతి వా కాలః, సంకలయతి సుఖదుఃఖాభ్యాం భూతాని యోజయతీతి వా కాలః, కాలయతి సంక్షిపతీతి వా కాలః, అథవా కాలయతి మృత్యుసమీపం నయతీతి వా కాలః; అన్యే తు ‘కాలయతి’ ఇత్యత్ర ‘కలయతి’ ఇతి పఠంతి, ‘కలయతి సంఖ్యాతీతి వా కాల’ ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

తస్య సంవత్సరాత్మనో భగవానాదిత్యో గతివిశేషేణాక్షినిమేషకాష్ఠాకలాముహూర్తాహోరాత్రపక్షమాసర్త్వయనసంవత్సరయుగప్రవిభాగం కరోతి ||4||

తస్య సంవత్సరేత్యాది| తస్య కాలస్య| కింవిశిష్టస్య? సంవత్సరాత్మనః సంవత్సరస్వరూపస్య; సంవత్సరాత్మనః సంవత్సరశరీరస్యేత్యన్యే| భగవానాదిత్య ఇత్యుపలక్షణం; తేన చంద్రోఽపి గృహ్యతే, నిశాకరణత్వాదిహేతుత్వాత్; అథవా రవిరేవ భగవాన్ మాహాత్మ్యవాన్ స్వరశ్మిభిః శీతోష్ణవర్షాః కురుతే, కాలవిభాగం చ గతివిశేషేణాత్మీయేనోదయాస్తగమనలక్షణేన| నను, సంవత్సరాత్మన ఇతి కిముక్తం? యేన, ఋత్వావృత్తిర్దివసావృత్తిర్వా కాలః, తేన ఋత్వాత్మనో దినాత్మనో వేతి వక్తవ్యం; నైతదస్తి, న హ్యేకస్మినృతౌ దినే వా ఋత్వంతరాణాం దినాంతరాణాం వా సర్వేషాం ధర్మావరోధః కుతః? శీతోష్ణవృష్టిభేదేన తేషామత్యంతభిన్నత్వాత్; సంవత్సరే పునరేకస్మిన్నేవ సర్వేషాం భూతభవద్భవిష్యతాం దివసానామృతూనాం సంవత్సరాంతరాణాం చ ధర్మోఽవరుధ్యత ఇతి యథోక్తమేవ న్యాయ్యం||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

తత్ర లఘ్వక్షరోచ్చారణమాత్రోఽక్షినిమేషః, పంచదశాఽక్షినిమేషాః కాష్ఠా, త్రింశత్కాష్ఠాః కలా, వింశతికలో ముహూర్తః కలాదశభాగశ్చ, త్రింశన్ముహూర్తమహోరాత్రం, పంచదశాహోరాత్రాణి పక్షః, స చ ద్వివిధః- శుక్లః కృష్ణశ్చ, తౌ మాసః ||5||

ఇదానీం సంవత్సరాంశాన్ నిమేషాదీన్ వివరితుమాహ- తత్ర లఘ్వక్షరేత్యాది| తత్ర తేషు మధ్యే| లఘ్వక్షరమకారాది, తస్యోచ్చారణం కంఠతాల్వాదివ్యాపారేణోదీరణం, తత్ప్రమాణో నిమేషః| నను, లఘ్వక్షరోచ్చారణాదినా నిమేషాదయో విభజ్యంత, తత్ కథం భగవానాదిత్యో గతివిశేషేణ నిమేషాదీనాం విభాగం కరోతీత్యుక్తం? నైష దోషః, యతో జ్యౌతిషికా నిమేషాదిప్రవిభాగేన శంకుచ్ఛాయామాగమోక్తామర్కగత్యాపి ప్రమాణయంతి; సా పునః సర్వజనప్రసిద్ధేతి న నిర్దిష్టా| కలాదశభాగశ్చేతి కలాయా దశమో భాగస్త్రిస్రఃకాష్ఠాః| ‘త్రింశత్కలో ముహూర్త’ ఇతి పాఠో నిబంధైర్విస్తరేణ దూషితః| ‘శుక్లః కృష్ణశ్చ’ ఇతి పక్షక్రమోఽమావాస్యావధిం మాసం జ్ఞాపయతి; అన్యే తు ‘కృష్ణః శుక్లశ్చ’ ఇతి పఠంతి||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

తత్ర మాఘాదయో ద్వాదశ మాసాః, ద్విమాసికమృతుం కృత్వా షడృతవో భవంతి; తే శిశిరవసంతగ్రీష్మవర్షాశరద్ధేమంతాః | తేషాం తపస్తపస్యౌ శిశిరః, మధుమాధవౌ వసంతః, శుచిశుక్రౌ గ్రీష్మః, నభోనభస్యౌ వర్షాః, ఇషోర్జౌ శరత్, సహఃసహస్యౌ హేమంత ఇతి ||6||

తత్ర మాఘాదయ ఇత్యాది| తత్ర తేషామృతూనాం మధ్యే| తపాః మాఘః, తపస్యః ఫాల్గునః| మధుః చైత్రః, మాధవః వైశాఖః| శుచిః జ్యేష్ఠః, శుక్రః ఆషాఢః; అన్యే తు శుక్రో జ్యేష్ఠః, శుచిరాషాఢ ఇతి మన్యంతే| నభాః శ్రావణః, నభస్యః భాద్రపదః| ఇషః ఆశ్వినః, ఊర్జః కార్తికః| సహాః మార్గశీర్షః, సహస్యః పౌషః| శిశిరాదిరయమృతువిభాగో రసబలమధికృత్యోక్తః| చరకేఽపి తస్యాశితీయే (చ. సూ. అ. 6) రసబలనిష్పత్త్యర్థం శిశిరాదివిభాగో దర్శితః| అన్యే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- తత్రేతి గంగాయా ఉత్తరే దేశే శిశిరాద్యృతువిభాగో బోద్ధవ్యః ఇతి; అయమర్థో గయదాసాచార్యేణ బహుధా దూషితః||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

త ఏతే శీతోష్ణవర్షలక్షణాశ్చంద్రాదిత్యయోః కాలవిభాగకరత్వాదయనే ద్వే భవతో దక్షిణముత్తరం చ | తయోర్దక్షిణం వర్షాశరద్ధేమంతాః; తేషు భగవానాప్యాయతే సోమః, అమ్లలవణమధురాశ్చ రసా బలవంతో భవంతి, ఉత్తరోత్తరం చ సర్వప్రాణినాం బలమభివర్ధతే | ఉత్తరం చ శిశిరవసంతగ్రీష్మాః, తేషు భగవానాప్యాయతేఽర్కః, తిక్తకషాయకటుకాశ్చ రసా బలవంతో భవంతి, ఉత్తరోత్తరం చ సర్వప్రాణినాం బలముపహీయతే ||7||

త ఏతే శీతోష్ణవర్షేత్యాది| త ఏతే షడృతవః, శీతోష్ణవర్షలక్షణైర్లక్షితాః| అత్ర శీతం వాతకృతం, ఔష్ణ్యమాదిత్యకృతం, వర్షశ్చంద్రకృతః; శీతవర్షౌ చంద్రకృతావిత్యన్యే| ఏతైశ్చ షడృతుభిర్ద్వే అయనే భవతః| కుత ఇత్యాహ- చంద్రాదిత్యయోః కాలవిభాగకరత్వాత్| కే తే ద్వే అయనే ఇతి పృష్ట ఆహ- దక్షిణముత్తరం చ| అత్ర దక్షిణమయనం చంద్రకాలం విభాగయతి, ఉత్తరమయనమాదిత్యకాలమితి| తయోర్దక్షిణమిత్యాది|- తయోర్దక్షిణోత్తరాయణయోర్మధ్యే వర్షాశరద్ధేమంతా దక్షిణాయనం; తేషు వర్షాదిషూత్తరోత్తరం భగవాన్ సోమ ఆప్యాయతే అధికబలో భవతి, న కేవలం సోమ ఏవ బలవాన్ భవతి రసాశ్చామ్లాదయో వర్షాదిషు యథాసంఖ్యముత్తరోత్తరం బలవంతో భవంతి; ఉత్తరోత్తరం చేతి చకారో వ్యతిక్రమేణ సంబంధనీయః, తేన సర్వప్రాణినాం చోత్తరోత్తరం బలమభివర్ధతే ఇత్యర్థః| ఉత్తరమిత్యాది|- శిశిరవసంతగ్రీష్మా ఉత్తరాయణం, తేషు శిశిరాదిషూత్తరోత్తరం భగవానర్క ఆప్యాయతే అధికబలో భవతి; తిక్తాదయో రసాశ్చ శిశిరాదిషు యథాసంఖ్యముత్తరోత్తరం చ బలవంతో భవంతి| బలమపహీయతే బలహానిర్భవతి| ‘తే శిశిరవసంతగ్రీష్మవర్షాశరద్ధేమంతాః’ ఇతి సూత్రే యద్యపి ప్రాగుత్తరాయణం పఠితం, తథాఽపి భాష్యే యత్ ప్రథమం దక్షిణాయనస్య వ్యాఖ్యానం తదుత్తరాయణతోఽపి దక్షిణాయనస్య వైశిష్ట్యం ప్రతిపాదయతి; కుతః? విసర్గత్వాత్ ప్రాణినాం బలకరత్వాచ్చేతి||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

భవతి చాత్ర- శీతాంశుః క్లేదయత్యుర్వీం వివస్వాన్ శోషయత్యపి | తావుభావపి సంశ్రిత్య వాయుః పాలయతి ప్రజాః ||8||

అముమేవార్థముపసంహరన్నాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| శీతాంశుః చంద్రః| క్లేదయతి ఆర్ద్రీకరోతి| ఉర్వీం భూమిం| వివస్వాన్ ఆదిత్యః శోషయతి| తావుభావాపీతి తౌ చంద్రసూర్యౌ| సంశ్రిత్య ఆశ్రిత్య, వాయుః ప్రజాః పాలయతి రక్షతి| చంద్రమాశ్రిత్యాప్యాయనం జగతః కరోతి, సూర్యమాశ్రిత్య శోషణం; తతో యథాకాలం రసాభినిర్వృత్తిః, తేన ప్రజా వర్ధయతీతి పిండార్థః||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

అథ ఖల్వయనే ద్వే యుగపత్ సంవత్సరో భవతి | తే తు పంచ యుగమితి సంజ్ఞాం లభంతే | స ఏష నిమేషాదిర్యుగపర్యంతః కాలశ్చక్రవత్ పరివర్తమానః కాలచక్రమిత్యుచ్యత ఇత్యేకే ||9||

పరిశిష్టం పూర్వసూత్రాద్వ్యఖ్యాతుమాహ- అథ ఖల్వయనే ఇత్యాది| యుగపదేకకాలమయనద్వయం సంవత్సరః, న పృథగ్ దక్షిణాయనముత్తరాయణం వా| నను, ‘మాఘాదయో ద్వాదశమాసాః సంవత్సరః’ ఇత్యుక్తం, తత్ కిం పునరభిధానేన? ఉచ్యతే, పూర్వోదితే హి మాఘాదయో ద్వాదశమాసా వ్యస్తా అక్రమపఠితాశ్చ సంవత్సర ఇత్యాశంకా స్యాత్, ‘అథఖల్వయనే ద్వే’ ఇత్యాదినిర్దేశే క్రియమాణే యేన క్రమేణ షడృతువిభాగేఽయనద్వయముక్తం తేనైవ చేదయనద్వయం యుగపత్ స్యాత్తదా సంవత్సర ఇతి వ్యస్తానామక్రమపఠితానాం చ మాఘాదీనాం సంవత్సరత్వం నిరస్తమితి| ఇదానీం యుగప్రవిభాగం దర్శయన్నాహ- తే త్విత్యాది| తే పునః పంచ సంవత్సరాః యుగమితి సంజ్ఞాం ప్రాప్నువంతి| ఇయం చ యుగస్య పారిభాషికీ సంజ్ఞా, పరమార్థతస్తు కృతాదయశ్చత్వారో యుగవిశేషాః| స ఏష ఇత్యాది స ఏషః కాలః||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ఇహ తు వర్షాశరద్ధేమంతవసంతగ్రీష్మప్రావృషః షడృతవో భవంతి, దోషోపచయప్రకోపోపశమనిమిత్తం; తే తు భాద్రపదాద్యేన ద్విమాసికేన వ్యాఖ్యాతాః; తద్యథా- భాద్రపదాశ్వయుజౌ వర్షాః, కార్తికమార్గశీర్షౌ శరత్, పౌషమాఘౌ హేమంతః, ఫాల్గునచైత్రౌ వసంతః, వైశాఖజ్యేష్ఠౌ గ్రీష్మః; ఆషాఢశ్రావణౌ ప్రావృడితి ||10||

సంశోధనాశ్రయం దర్శనం దర్శయన్నాహ- ఇహేత్యాది| ఇహ అస్మిన్నధ్యాయే, తుశబ్దః పునరర్థః| అస్మిన్నధ్యాయే పునః కిమర్థం వర్షాదయః ఋతవ ఇత్యాహ- దోషోపచయాద్యర్థం| నను, ఇదం దర్శనం వ్యాధిహేతువాతాదిసంచయాద్యర్థత్వాత్ ప్రాక్ కర్తుం యుజ్యతే| నైవం, తత్ర వాతాదిహేతూనాం రసానాం నిష్పత్తేస్తదేవ దర్శనం ప్రాక్ కృతం, అథవా ‘హేమంతే శిశిరే చైవ వసంతే చాపి మోక్షయేత్’- (సూ. అ. 5) ఇత్యాదిశ్లోకే శిశిరాదీనామాదౌ నిర్దిష్టత్వాత్| నను, ప్రావృడ్వర్షయోః కో భేదః? ఉచ్యతే, ప్రథమః ప్రవృష్టేః కాలః ప్రావృడ్, తస్యానుబంధో వర్షాః| సంచయాత్ ప్రకోపో బలవాన్, తస్య చికిత్సితం సంశోధనమిత్యత్ర వర్షాదయో ఋతవ ఉక్తాః, తథా చరకేఽపి రోగభిషగ్జితీయే విమానే సంశోధనమధికృత్య వర్షాదయోఽభిహితాః| యద్యపి దోషసంచయాదినిమిత్తం వర్షాదయః కథితాః, తథాఽపి సంచయాదిషు సంశోధనం కార్యమిత్యస్య ప్రాధాన్యం; శిశిరాదయస్తు రసం బలం చాధికృత్యోక్తాః, వర్షాదయస్తు సంశోధనమధికృత్య సంచయాద్యర్థమితి తాత్పర్యార్థః| అన్యే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- గంగాయా దక్షిణే దేశే వర్షాద్యృతువిభాగో జ్ఞాతవ్య ఇతి; అయమపి గయదాసాచార్యేణ దూషితః||10||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

తత్ర, వర్షాస్వోషధయస్తరుణ్యోఽల్పవీర్యా ఆపశ్చాప్రశాంతాః క్షితిమలప్రాయాః, తా ఉపయుజ్యమానా నభసి మేఘావతతే జలప్రక్లిన్నాయాం భూమౌ క్లిన్నదేహానాం ప్రాణినాం శీతవాతవిష్టంభితాగ్నీనాం విదహ్యంతే, విదాహాత్ పిత్తసంచయమాపాదయంతి; స సంచయః శరది ప్రవిరలమేఘే వియత్యుపశుష్యతి పంకేఽర్కకిరణప్రవిలాయితః పైత్తికాన్ వ్యాధీంజనయతి | తా ఏవౌషధయః కాలపరిణామాత్ పరిణతవీర్యా బలవత్యో హేమంతే భవంత్యాపశ్చ ప్రశాంతాః స్నిగ్ధా అత్యర్థం గుర్వ్యాశ్చ, తా ఉపయుజ్యమానా మందకిరణత్వాద్భానోః సతుషారపవనోపస్తంభితదేహానాం దేహినామవిదగ్ధాః స్నేహాచ్ఛైత్యాద్గౌరవాదుపలేపాచ్చ శ్లేష్మసంచయమాపాదయంతి; స సంచయో వసంతేఽర్కరశ్మిప్రవిలాయిత ఈషత్స్తబ్ధదేహానాం దేహినాం శ్లైష్మికాన్ వ్యాధీంజనయతి | తా ఏవౌషధయో నిదాఘే నిఃసారా రూక్షా అతిమాత్రం లఘ్వ్యో భవంత్యాపశ్చ, తా ఉపయుజ్యమానాః సూర్యప్రతాపోపశోషితదేహానాం దేహినాం రౌక్ష్యాల్లఘుత్వాచ్చ వాయోః సంచయమాపాదయంతి; స సంచయః ప్రావృషి చాత్యర్థం జలోపక్లిన్నాయాం భూమౌ క్లిన్నదేహానాం దేహినాం శీతవాతవర్షేరితో వాతికాన్ వ్యాధీంజనయతి | ఏవమేష దోషాణాం సంచయప్రకోపహేతురుక్తః ||11||

పిత్తాదీనాం సంచయప్రకోపౌ వర్షాదిషు యథా సహేతుకౌ భవతస్తథా నిర్దిశన్నాహ- తత్ర వర్షాస్విత్యాది| తత్ర తేషు ఋతుషు మధ్యే, ఓషధయో గోధూమచణకశాల్యాదయః, తరుణ్యః అభినవాః, అల్పవీర్యా అల్పశక్తయః, ‘భవంతి’ ఇత్యధ్యాహారః; అన్యే తు వీర్యశబ్దం శీతోష్ణాఖ్యవీర్యవాచినం మన్యంతే| నను, వర్షాసు గోధూమాదయః పురాతనా ఏవ భవంతి, కథమభినవా ఇత్యుచ్యంతే? నైష దోషః, గోధూమచణకశాల్యాదయోఽంతఃసూక్ష్మజలప్రవేశాన్మ్రదిమానముపగతాః కించిత్తిరస్కృతశక్తయః ప్రరోహధర్మిణ్యః ప్రోచ్ఛూనతాముపగతా అనవా అపి తరుణ్య ఇత్యుచ్యంతే, శాకాదయస్తు నూతనా ఏవ ప్రయుజ్యంతే| ఆపశ్చాప్రశాంతా అపరిణతాః, నవత్వాత్; అప్రసన్నాః కలుషా ఇత్యన్యే; క్షితిమలప్రాయాః పృథివ్యాస్తృణపర్ణోత్కరశవకోథాదిమలబహులాః, అత్రాపి ‘భవంతి’ ఇత్యధ్యాహారః| తా ఉపయుజ్యమానా ఇత్యాది| విదహ్యంతే అమ్లపాకముపయాంతి| కాస్తాః? పూర్వోక్తా ఓషధయ ఆపశ్చ| కిం క్రియమాణాః? ఉపయుజ్యమానాః| కేషామమ్లపాకముపయాంతి? దేహినాం; కింవిశిష్టానాం? శీతవాతవిష్టంభితాగ్నీనాం; శీతేన కుపితో వాతః శీతవాతః (శారీరః ), తేన మందవేగీకృతాగ్నీనాం; న పునర్బాహ్యేన శీతవాతేన; యతస్తేన బహిర్లోమకూపరోధేనోష్మణోఽనిర్గమాదంతరగ్నేర్బలమేధతే| పునః కింభూతానాం దేహినాం? క్లిన్నదేహానాం ఆర్ద్రీభూతశరీరాణాం| కస్యాం సత్యాం? భూమౌ| కింవిశిష్టాయాం? జలప్రక్లిన్నాయాం; పానీయేన సుష్ఠు స్తిమితాయాం| క్వ సతి? నభసి, ఆకాశే| కింవిశిష్టే? మేఘావతతే, మేఘవ్యాప్తే| విదాహాత్ అమ్లపాకాత్| పిత్తసంచయమితి సంహతిరూపా వృద్ధిః సంచయః; స్వస్థానవృద్ధిరిత్యన్యే| సంచీయమానమపి పిత్తమృతుశైత్యాత్తస్మిన్ కాలే న కుప్యతి| స సంచయ ఇత్యాది| స ఏవ పిత్తస్య వర్షాకాలోపచితః సంచయః, శరద్యల్పమేఘే ఆకాశే సూర్యరశ్మిభిః ప్రవిలాయితః సన్ పిత్తోద్భవాన్ వ్యాధీనుత్పాదయతి| తా ఏవేత్యాది తా ఏవౌషధయః పూర్వోక్తాః| కాలపరిణామాత్ కాలపరిపాకాత్| పరిణతవీర్యాః సంజాతశక్తికాః| బలవత్యో దేహోపచయహేతవః, అన్యథా పరిణతవీర్యబలవతోరేకార్థత్వాత్ పునరుక్తిః స్యాత్| ఆపశ్చ ప్రశాంతాః స్వచ్ఛాః; క్షితిమలాపగమాదిత్యన్యే| తా ఇతి పూర్వోక్తా ఓషధయ ఆపశ్చ| ఉపయుజ్యమానాః ఖాద్యమానాః పీయమానాశ్చ| సతుషారపవనోపస్తంభితదేహానామితి సతుషారపవనేన హిమార్ద్రవాతేనోపస్తంభితాన్యాప్యాయితాని దేహాని శరీరాణి యేషాం తే తథోక్తాః| తా ఓషధయ ఆపశ్చ కింవిశిష్టాః? అవిదగ్ధాః, మధురపాకముపగతాః| ఋత్వాదిస్వభావాత్ కఫస్య సంచీయమానస్య హిమానీవశాత్తదానీం స్త్యానతైవ భవతి న ప్రకోపః| స సంచయ ఇత్యాది| అర్కరశ్మిప్రవిలాయిత ఇతి స్త్యానఘృతవద్విలయనమాత్రం వసంతే భవతి, న తూపశోషణాఖ్యః ప్రశమః, కస్మాత్? అర్కస్య నాతితీక్ష్ణత్వాచ్ఛ్లేష్మప్రాచుర్యాచ్చ| శ్లైష్మికాన్ వ్యాధీన్ అన్నద్వేషహృదయోత్క్లేదాదీన్| తా ఏవౌషధయ ఇత్యాది| నిదాఘే గ్రీష్మే| నిఃసారాః నిర్గతసారాః , సారోఽత్ర గౌరవం| రూక్షాః నిఃస్నేహాః| న కేవలమోషధయ ఏవంవిధా భవంతి ఆపశ్చ భవంతీత్యర్థః| తా ఉపయుజ్యమానా ఇత్యాది|- తా అనంతరనిర్దిష్టా ఔషధయో రౌక్ష్యలఘుత్వాభ్యాం హేతుభ్యాం సూర్యప్రతాపోపశోషితదేహానాం దేహినాం నౄణాం వాతసంచయమాపాదయంతీతి పిండార్థః| యద్యపి శీతస్య వాయోరుష్ణే గ్రీష్మే సంచయో న యుజ్యతే , తథాఽపి వాతగుణేషు సర్వేషు రౌక్ష్యం ప్రధానం, తేనౌషధీనామత్యర్థరౌక్ష్యేణ రూక్షస్య వాయోర్గ్రీష్మే సంచయః స్యాదిత్యదోషః | స సంచయః ప్రావృషీత్యాది| స వాతసంచయః శీతవాతవర్షేరితో వాతికాన్ వ్యాధీన్ కోష్ఠతోదసంచరణాదీన్ జనయతి| క్వ కాలే? ప్రావృషి; కేషాం వాతికాన్ వ్యాధీన్ జనయతి? దేహినాం; కింవిశిష్టానాం? క్లిన్నదేహానాం; కస్యాం సత్యాం? భూమావత్యర్థం జలోపక్లిన్నాయాం| ఏవమేష ఇత్యాది| ఏవమనేన ప్రకారేణ, ఏష ఇతి కాలస్వభావకృతౌషధితారుణ్యాదిర్యావచ్ఛీతవాతవర్షేరితో వాతికాన్ వ్యాధీంజనయతీతి దోషాణాం యౌ సంచయప్రకోపౌ తయోరయం హేతురుక్తః| నను, దోషోపచయప్రకోపోపశమనిమిత్తమితి త్రయాణాం చయాదీనాం ప్రతిజ్ఞాతత్వాత్ కథం సంచయప్రకోపౌ వ్యాఖ్యాయోపసంహారః? నైష దోషః, ప్రకోపే హి సంశోధనం కార్యం; తత్ర యది యథాప్రతిజ్ఞం త్రీన్ ప్రశమసహితాన్ వ్యాఖ్యాతి తదా ప్రశమాంతరితః ప్రకోపోపక్రమవిధిః స్యాత్; తస్మాత్ సంచయప్రకోపావేవ తావత్ పృథగాఖ్యాతి||11||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

తత్ర వర్షాహేమంతగ్రీష్మేషు సంచితానాం దోషాణాం శరద్వసంతప్రావృట్సు చ ప్రకుపితానాం నిర్హరణం కర్తవ్యం ||12||

ప్రకోపే యథావసరం సంశోధనవిధేరాసంజనార్థం తమేవ విధిం వక్తుమాహ- తత్ర వర్షేత్యాది| వర్షాదిషు యే సంచితా దోషాస్త ఏవ యదా శరదాదిషు ప్రకుపితా భవంతి తదా నిర్హరణం కర్తవ్యం| నిర్హరణమాకర్షణం వమనాదినా| ప్రకుపితానామితి ప్రశబ్దో బహుదోషాణామేవ సంశోధనమితి దర్శయతి; మధ్యదోషేషు పాచనాది, అల్పదోషేషు పునర్లంఘనపిపాసానిగ్రహాది యథర్తువిధిసమాచారశ్చేతి చకారో దర్శయతి| నను, వర్షాదిషు శరదాదిషు చయప్రకోపయోరనంతరమేవోక్తత్వాత్ కిమర్థమత్ర వర్షాహేమంతగ్రీష్మేష్విత్యాదిపాఠః? ప్రకుపితానాం నిర్హరణం కర్తవ్యమిత్యేవ వక్తుం యుక్తం| సత్యం, శరదాదిష్వేవ ప్రకుపితానాం నిర్హరణం యథా స్యాదన్యత్ర మాభూదితి నియమార్థం పునః శరదాదిగ్రహణం; యది పునః శరదాదిగ్రహణం న క్రియేత, తదా గ్రీష్మాదిషు హేతుబాహుల్యాత్ ప్రకుపితేషు దోషేషు వమనాదయో విధీయేరన్; న చైతదిష్యతే, గ్రీష్మాదిషు హి వమనాదయో విధీయమానా వ్యాపదం మరణం వోత్పాదయంతి| ప్రావృట్సు చేతి చకారః సంశోధనసాధ్యేష్వతిపాతిషు రోగేషు గ్రీష్మాదిష్వపి సంశోధనం కర్తవ్యమితి జ్ఞాపయతి| వర్షాదిషు సంచయస్య పూర్వమేవోక్తత్వాత్ పునర్వర్షాదిగ్రహణం యథాస్వమృతువిహిత ఆహారాచారాఖ్యః స్వస్థవృత్తోదితో విధిః కర్తవ్య ఇతి సూచయతి| శరదాదీనామృతూనాం ద్వితీయమాసే సంశోధనం కర్తవ్యం; తత్ర పిత్తసంశోధనం మార్గశీర్షే, కఫనిర్హరణం చైత్రే, వాతస్య శ్రావణే, ఏవం హి సాధారణః కాలః, త్రిమాసాంతరితాశ్చ దోషా భవంతి| తథా చాహ- “గ్రీష్మాదిసంచితాన్ దోషాన్ త్రిమాసాంతరితాన్ హరేత్”- ఇతి||12||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

తత్ర పైత్తికానాం వ్యాధీనాముపశమో హేమంతే, శ్లైష్మికాణాం నిదాఘే, వాతికానాం శరది , స్వభావత ఏవ; త ఏతే సంచయప్రకోపోపశమా వ్యాఖ్యాతాః ||13||

ఉపశమం వ్యాఖ్యాతుకామ ఆహ- తత్ర పైత్తికానామిత్యాది| స్వభావతః స్వలక్షణతః, స్వలక్షణం పునరేషాం శీతోష్ణవర్షాది| నను, యది కాలస్వభావాదేవ దోషాణాముపశమస్తర్హి శాస్త్రవైయర్థ్యం స్యాత్; న చ వైయర్థ్యం దృశ్యతే, తదుక్తవిధానాదప్యుపశమదర్శనాత్| సత్యమేతత్, దోషాణాం స్వభావవినాశిత్వేఽపి చయాదివిసదృశసంతానోత్పత్తౌ శాస్త్రం హేతుతయా వ్యాప్రియమాణం నానర్థకం; వినాశకారణాభావేఽపి హి ఘటాదీనాం విసదృశకపాలలక్షణోత్పాదే ముద్గరాదిహేత్వంతరసాఫల్యమస్తి||13||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

తత్ర, పూర్వాహ్ణే వసంతస్య లింగం, మధ్యాహ్నే గ్రీష్మస్య, అపరాహ్ణే ప్రావృషః , ప్రదోషే వార్షికం, శారదమర్ధరాత్రే, ప్రత్యుషసి హైమంతముపలక్షయేత్; ఏవమహోరాత్రమపి వర్షమివ శీతోష్ణవర్షలక్షణం దోషోపచయప్రకోపోపశమైర్జానీయాత్ ||14||

సాంవత్సరికం విధిం దినేఽప్యతిదేష్టుమాహ- తత్ర పూర్వాహ్ణ ఇత్యాది| తత్రేతి అహోరాత్రే| శారదమర్ధరాత్ర ఇతి భూగోలాధఃస్థితసూర్యత్వాదర్ధరాత్రే శారదం లింగమాతపాభావేఽపి గోలకగణితవిదో జ్యోతిర్విదో మన్యంతే; భిషజస్తు కాలస్వభావాదాహారవశాచ్చేతి| అహోరాత్రమపి వర్షమివేత్యాది|- శీతోష్ణవర్షైర్యే దోషోపచయప్రకోపోపశమాస్తైరహోరాత్రమపి వర్షమివ జానీయాదితి సంబంధః| ఏతేనాహోరాత్రికే సంచయాదావనాగతాబాధోక్తదంతధావనాదిప్రతీకారైర్నిర్హరణం కర్తవ్యమిత్యుక్తం| నను, ప్రతిదినం దోషాణాం సంచయప్రకోపప్రశమేషు సత్సు కథమార్తవాః సంచయాదయో భవంతి, దివసైరేవర్తూనామారబ్ధత్వాత్, ఆహ్నికచయకోపయోః ప్రత్యహమేవ ప్రతీతత్వాత్| సత్యం, ఆహ్నికౌ చయప్రకోపావహోరాత్రమాశ్రిత్య సోమసూర్యానిలానాముష్ణాదిగుణమాత్రోత్పన్నత్వాదల్పకారణౌ, అల్పేనైవానాగతాబాధవిధానేన శాంతిముపయాతః; ఋతుభవౌ తు చయప్రకోపౌ మార్గాంతరగతసోమసూర్యానిలకృతైర్ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకప్రభావైర్నిరంతరోపచితత్వాదహోరాత్రమాత్రాశ్రితార్కాదిగుణాదత్యంతభిన్నైరారభ్యమాణౌ మహాకారణకౌ మహతైవ సంశోధనాదివిధినా శాంతిం గచ్ఛతః||14||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

తత్ర, అవ్యాపన్నేషు ఋతుష్వవ్యాపన్నా ఓషధయో భవంత్యాపశ్చ; తా ఉపయుజ్యమానాః ప్రాణాయుర్బలవీర్యౌజస్కర్యో భవంతి ||15||

సోఽయం దోషచయాదిరవ్యాపన్నేషు ఋతుషు భవతీతి దర్శయన్నాహ- తత్రావ్యాపన్నేష్విత్యాది| ప్రాణా అగ్నీషోమాదయః, ఆయుః శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మమనసాం సంయోగః, బలముత్సాహోపచయలక్షణం, వీర్యం శక్తిః, ఓజః హృదయాశ్రితం సప్తధాతుస్నేహః||15||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

తేషాం పునర్వ్యాపదోఽదృష్టకారితాః, శీతోష్ణవాతవర్షాణి ఖలు విపరీతాన్యోషధీర్వ్యాపాదయంత్యపశ్చ ||16||

కుతః పునః ఋతూనాం వ్యాపద ఇత్యాహ- తేషాం పునరిత్యాది| తేషాం ఋతూనాం| వ్యాపదః శీతోష్ణవాతవర్షాణామేవ వైపరీత్యం| అదృష్టేన సర్వజనసామాన్యేనాధర్మేణ, కారితాః కర్తుం ప్రయోజితాః| శీతోష్ణేత్యాది| విపరీతాని హీనమిథ్యాతియుక్తాని| ఓషధీరపశ్చ వ్యాపాదయంతి విరుద్ధతాం ప్రాపయంతి| అన్యే తు శీతోష్ణవాతవర్షాణీత్యాదిపాఠమన్యథా కృత్వాఽఽపాతనికాపూర్వం పఠంతి| తద్యథా- అధర్మస్తావద్ వ్యాపదాం సంభవే ప్రయోజకః కర్తా; కః పునః స్వతంత్రః కర్తా? ఇత్యాహ- శీతోష్ణవర్షాణాం వైపరీత్యమోషధీర్వ్యాపాదయత్యపశ్చ||16||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

తాసాముపయోగాద్వివిధరోగప్రాదుర్భావో మరకో వా భవేదితి ||17||

వ్యాపన్నానామోషధీనామపాం చోపయోగాద్దోషం వక్తుమాహ- తాసాముపయోగాదిత్యాది||17||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

తత్ర, అవ్యాపన్నానామోషధీనామపాం చోపయోగః ||18||

ఋతువ్యాపదాం చికిత్సాసూత్రం దర్శయన్నాహ- తత్రావ్యాపన్నానామిత్యాది| అవ్యాపన్నశబ్ద ఉభయత్ర సంబధ్యతే; తేన, అవ్యాపన్నాః పురాణా ఓషధయః, ఆపశ్చావ్యాపన్నాః క్వథితాః| అన్యే తు ‘తత్రావ్యాపన్నానామోషధీనామపాం చోపయోగ’ ఇత్యత్ర ‘తత్ర పురాణాభిరోషధిభిరనుపహతవీర్యాభిః క్రియాః కార్యాః’ ఇత్యాదిపాఠం పఠంతి; స చాత్యర్థమప్రసిద్ధ ఇతి న లిఖితః||18||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

కదాచిదవ్యాపన్నేష్వపి ఋతుషు కృత్యాభిశాపరక్షఃక్రోధాధర్మైరుపధ్వస్యంతే జనపదాః, విషౌషధిపుష్పగంధేన వా వాయునోపనీతేనాక్రమ్యతే యో దేశస్తత్ర దోషప్రకృత్యవిశేషేణ కాసశ్వాసవమథుప్రతిశ్యాయశిరోరుగ్జ్వరైరుపతప్యంతే, గ్రహనక్షత్రచరితైర్వా, గృహదారశయనాసనయానవాహనమణిరత్నోపకరణగర్హితలక్షణనిమిత్తప్రాదుర్భావైర్వా ||19||

ఋతువ్యాపద్భ్యోఽన్యైరపి హేతుభిర్వ్యాధిసంభవం దర్శయన్నాహ- కదాచిదిత్యాది| కదాచిన్న సర్వకాలం| కృత్యా కుపితమంత్రిణోఽభిచారకర్మజనితో రాక్షసీవిశేషః, అన్యే తు సర్వరాష్ట్రచ్ఛేద్యభిచారః, అభిచారస్త్వేకపురుషవ్యాపాదక ఏవ; అభిశాపో గురుసిద్ధాదీనామాక్రోశః; రక్షాంసి హింసావిహారాణి హేతిప్రహేతికులజాతాని, తేషాం క్రధో రక్షఃక్రోధః; అధర్మః కాయవాఙ్మనసాం దుశ్చరితం| ఉపధ్వస్యంతే ఉపదూయంతే| జనపదా లోకాః| విషౌషధిపుష్పగంధేనేత్యాది | విషాణామోషధీనాం చ యాని పుష్పాణి తేషాం గంధేన| కింవిశిష్టేన? వాయునోపనీతేన వాయునా సమీపమానీతేన; తేన యే శ్వాసకాసాదయస్తైరుపతప్యంతే జనపదాః| ఓషధయః సువిలిందవృక్షాదయః| అన్యే తు కాసశ్వాసేత్యాదిపాఠమన్యథా పఠంతి- ‘కాసశ్వాసప్రతిశ్యాయగంధాజ్ఞానభ్రమశిరోరుగ్జ్వరమసూరికాదిభిరుపతప్యంతే’ ఇతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- తత్ర నాసారంధ్రానుగతేన వాయునా కాసశ్వాసప్రతిశ్యాయగంధాజ్ఞానభ్రమశిరోరుజః, త్వగింద్రియగతేన జ్వరమసూరికాదయః| గ్రహనక్షత్రచరితైర్వేతి గ్రహాణాం శనైశ్చరాదీనాం గర్హితస్థానస్థితానాం ప్రచారో గ్రహచరితం; నక్షత్రాణి అశ్విన్యాదీని, తేషాం చరితముల్కాపాతాదిభిర్జన్మనక్షత్రాభిహననం| గృహదారేత్యాది గృహాదీనాం యాని గర్హితాని నిందితాని లక్షణాని చిహ్నాని తన్నిమిత్తం ప్రాదుర్భావ ఉత్పత్తిర్యేషాం వ్యాధీనాం తైర్వా ఉపతప్యంతే జనపదాః, దారా భార్యాః, శయనం ఖట్వా, ఆసనం పీఠం, యానం దోలారథాది, వాహనం హస్త్యశ్వాది, మణిః స్ఫటికాదిః; గృహాదయో మణిపర్యంతాస్త ఏవ రత్నానీతి సమాసః, అన్యథా మణిరత్నయోరేకార్థత్వాత్ పునరుక్తతా స్యాత్; అన్యే తు మణయః సర్పాదీనాం ప్రశస్తావయవవిశేషాః, రత్నాని మాణిక్యాదీని, ఉపకరణాని ఘటపిఠరశూర్పాదీని; అథవా గృహాదీన్యేవోపకరణాని| అన్యే తు గృహదారేత్యాదిగద్యే గృహదారశబ్దౌ నిమిత్తశబ్దం చ పరిత్యజ్య ‘శయనాసనయానవాహనమణిరత్నోపకరణగర్హితలక్షణప్రాదుర్భావైర్వా’ ఇతి పఠంతి||19||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

తత్ర, స్థానపరిత్యాగశాంతికర్మప్రాయశ్చిత్తమంగలజపహోమోపహారేజ్యాంజలినమస్కారతపోనియమ- దయాదానదీక్షాభ్యుపగమదేవతాబ్రాహ్మణగురుపరైర్భవితవ్యం, ఏవం సాధు భవతి ||20||

ఇదానీమృతువ్యాపదాదికృతానాం రోగాణాం సామాన్యేన చికిత్సాం దర్శయన్నాహ- తత్ర స్థానేత్యాది| ఋతుకోపస్యాధర్మకారిత్వాత్తత్ర దైవవ్యపాశ్రయం భేషజం| శాంతిరింద్రియవిజయః, అథవా వేదోక్తమంత్రైర్యజనాదికం; ప్రాయశ్చిత్తం ప్రాక్తనకర్మోపశమార్థం స్మార్తవచనేన చాంద్రాయణాది, అథవా “ప్రాయో నామ తపః ప్రోక్తం చిత్తం నిశ్చయ ఉచ్యతే| తపోనిశ్చియసంయుక్తం ప్రాయశ్చిత్తమితి స్మృతం”- ఇతి; మంగలం ప్రశస్తౌషధమణిధారణాది; జప ఓంకారపూర్వకమృగ్యజుఃసామావర్తనం; హోమో లక్షకోటిప్రయుతోపలక్షితః; ఉపహారః దేవాదిషు గవాశ్వప్రభృతీనాముపా(న)యనం, అన్యే ఉపహారో దేవతానాం సపశుర్బలిః; ఇజ్యా యాగః; అంజలిః భక్త్యా కరసంపుటవిధానం; నమస్కారో దేవద్విజగురుభ్యః కాయవాఙ్మానసః ప్రణామః; తపః తాపనాలక్షణముపవాసాది; నియమః శాస్త్రోదితో విధిర్మౌనాదిః, దయా ప్రాణిషు కృపా; దానం యథావిభవం విత్తవిసర్గః; దీక్షా గురుతో మంత్రాదిగ్రహణం; అభ్యుపగమః గురువాక్యాదీనామంగీకారః; పరశబ్దః స్థానపరిత్యాగాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| ఏవం సాధు భవతి ఏవం కుశలం భవతీత్యర్థః||20||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

అత ఊర్ధ్వమవ్యాపన్నానామృతూనాం లక్షణాన్యుపదేక్ష్యామః ||21||

అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| అవ్యాపన్నాః ప్రసన్నాః||21||

Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23

వాయుర్వాత్యుత్తరః శీతో రజోధూమాకులా దిశః | ఛన్నస్తుషారైః సవితా హిమానద్ధా జలాశయాః ||22|| దర్పితా ధ్వాంక్షఖంగాహ్వమహిషోరభ్రకుంజరాః | రోధ్రప్రియంగుపున్నాగాః పుష్పితా హిమసాహ్వయే ||23||

ఋతుప్రకోపే హి పూర్వం శాంత్యాదికముక్తం, అధునా ప్రసన్నర్తులక్షణాన్యాహ- వాయుర్వాత్యుత్తర ఇత్యాది| తత్ర షడృతుషు మధ్యే, హేమంతే ఉత్తరదిశో జాతత్వాదుత్తరో వాయుర్వాతి వహతి| రజః ధూలిః; ఆకులా వ్యాప్తాః| హిమానద్ధా హిమసంబద్ధాః| దర్పితా హర్షితాః| ధ్వాంక్షః కాకః, ఖంగః గండకః, ఉరభ్రో మేషః| పున్నాగ ఇతి నాగకేశరం | హిమసాహ్వయే హేమంతే||22-23||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

శిశిరే శీతమధికం వాతవృష్ట్యాకులా దిశః | శేషం హేమంతవత్ సర్వం విజ్ఞేయం లక్షణం బుధైః ||24||

ప్రసన్నశిశిరర్తులక్షణమాహ- శిశిర ఇత్యాది| వాతవృష్ట్యేతి వాతేన మిశ్రితా వృష్టిర్వాతవృష్టిః||24||

Adhikarana 23 (25-28) · Śloka 28

సిద్ధవిద్యాధరవధూచరణాలక్తకాంకితే | మలయే చందనలతాపరిష్వంగాధివాసితే ||25|| వాతి కామిజనానందజననోఽనంగదీపనః | దంపత్యోర్మానభిదురో వసంతే దక్షిణోఽనిలః ||26|| దిశో వసంతే విమలాః కాననైరుపశోభితాః | కింశుకాంభోజబకులచూతాశోకాదిపుష్పితైః ||27|| కోకిలాషట్పదగణైరుపగీతా మనోహరాః | దక్షిణానిలసంవీతాః సుముఖాః పల్లవోజ్జ్వలాః ||28||

అధునా వసంతలక్షణమాహ- సిద్ధేత్యాది| వసంతే దక్షిణదిశో జాతత్వాన్మలయపర్వతస్థితచందనసురభిర్దక్షిణో వాయుర్వాతి| అన్యదపి వసంతలక్షణమాహ- దిశో వసంత ఇత్యాది| వసంతే దిశో విమలా రజోధూమాదివర్జితత్వాన్నిర్మలా భవంతి| దిశ ఏవ చ కింశుకాదివృక్షపుష్పితైః కాననైరుపశోభితా భూషితా భవంతి| తా ఏవ దిశః కోకిలాషట్పదగణౌరుపగీతా మధురధ్వనియుక్తా భవంతి| దక్షిణానిలసంవీతా దక్షిణవాతేనావృతా దిశ ఇత్యర్థః| సుముఖాః శోభనావకాశాః| పల్లవోజ్జవలాః పల్లవైః కృత్వా శృంగారితాః||25-28||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

గ్రీష్మే తీక్ష్ణాంశురాదిత్యో మారుతో నైరృతోఽసుఖః | భూస్తప్తా సరితస్తన్వ్యో దిశః ప్రజ్వలితా ఇవ ||29|| భ్రాంతచక్రాహ్వయుగలాః పయఃపానాకులా మృగాః | ధ్వస్తవీరుత్తృణలతా విపర్ణాంకితపాదపాః ||30||

అవ్యాపన్నగ్రీష్మర్తులక్షణమాహ- గ్రీష్మ ఇత్యాది| అసుఖ ఇతి గ్రీష్మే హి నైరృతో వాయురసుఖప్రదో భవతి| తన్వ్యః అల్పప్రవాహాః| భ్రాంతచక్రాహ్వయుగలా ఇతి జలాశయాన్వేషితయా భ్రాంతచక్రవాకయుగలా దిశో భవంతి| పయఃపానాకులా ఇతి ఉదకపానాయ వ్యగ్రా మృగా భవంతి| ధ్వస్తవీరుత్తృణలతా ఇతి వీరుధః విటపాః, తృణాని ప్రసిద్ధాని, లతా వల్లీ, ఏతే వీరుదాదయో ధ్వస్తా అధఃపతితా భవంతి| విపర్ణాంకితపాదపా ఇతి విపర్ణైర్విగలితపత్రైః, అంకితాశ్చిహ్నితాః, పాదపా వృక్షా భవంతి||29-30||

Adhikarana 25 (31-32) · Śloka 32

ప్రావృష్యంబరమానద్ధం పశ్చిమానిలకర్షితైః | అంబుదైర్విద్యుదుద్ద్యోతప్రస్రుతైస్తుములస్వనైః ||31|| కోమలశ్యామశష్పాఢ్యా శక్రగోపోజ్జ్వలా మహీ | కదంబనీపకుటజసర్జకేతకభూషితా ||32||

అవ్యాపన్నప్రావృడృతులక్షణమాహ- ప్రావృషీత్యాది| పశ్చిమానిలకర్షితైరంబుదైరంబరమాకాశం ప్రావృషి ఆనద్ధమాచ్ఛాదితం భవతి| కథంభూతైరంబుదైరిత్యాహ- విద్యుదుద్ద్యోతేత్యాది|- విద్యుదుద్ద్యోతేన సహ ప్రస్రుతైః క్షరితైః, తుములస్వనైః ప్రచండగర్జితైః| మహీ చ ప్రావృషి కథంభూతా భవతీత్యాహ- కోమలేత్యాది|- శష్పం బాలతృణం, ఆఢ్యా సమృద్ధా| శక్రగోపః ఇంద్రవధూః, అన్యే జ్యోతిరింగణమాహుః| నీపో ధూలీకదంబః||31-32||

Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34

తత్ర వర్షాసు నద్యోఽంభశ్ఛన్నోఖాతతటద్రుమాః | వాప్యః ప్రోత్ఫుల్లకుముదనీలోత్పలవిరాజితాః ||33|| భూరవ్యక్తస్థలశ్వభ్రా బహుశస్యోపశోభితా | నాతిగర్జత్స్రవన్మేఘనిరుద్ధార్కగ్రహం నభః ||34||

అవ్యాపన్నవర్షాలక్షణమాహ- తత్ర వర్షాస్విత్యాది|- వర్షాసు అంభసా పానీయేన ఛన్నా ఉత్ఖాతతటద్రుమాశ్చ నద్యో భవంతి| సోపానసహితాః కూపవిశేషాః వాప్యః| భూరవ్యక్తస్థలశ్వభ్రేతి భూమిశ్చ అదృశ్యస్థలగర్తా భవతి| నాతిగర్జదిత్యాది అతిగర్జితవర్జితం పర్జన్యో యోఽసౌ మేఘస్తేన నిరుద్ధార్కగ్రహం నభో భవతి||33-34||

Adhikarana 27 (35-36) · Śloka 36

బభ్రురుష్ణః శరద్యర్కః శ్వేతాభ్రవిమలం నభః | తథా సరాంస్యంబురుహైర్భాంతి హంసాంసఘట్టితైః ||35|| పంకశుష్కద్రుమాకీర్ణా నిమ్నోన్నతసమేషు భూః | బాణసప్తాహ్వబంధూకకాశాసనవిరాజితా ||36||

శరల్లక్షణమాహ- బభ్రురిత్యాది|- బభ్రుః కపిలపింగలః| శ్వేతాభ్రవిమలం నభ ఇతి నభ ఆకాశం, శ్వేతాభ్రం విమలం చ భవతి| హంసాంసఘట్టితైరితి హంసస్కంధచాలితైః| పంకశుష్కద్రుమాకీర్ణా నిమ్నోన్నతసమేషు భూరితి నిమ్నాదిషు ప్రదేశేషు యథాసంఖ్యం పంకాదికీర్ణా భవతి; ద్రుమాశ్చ వల్మీకకారిణ్యః సూక్ష్మాః పిపీలికాః| బాణేత్యాది బాణః సహచరః, సప్తాహ్వః సప్తపర్ణః, బంధూకః బంధుజీవకః, ‘వాదులీ’ ఇతి లోకే| “మత్స్యామ్లభోజినః ప్రాచ్యా నిత్యం చానూపసేవినః| శ్లీపదం గలగండాశ్చ ప్రాయస్తేషు భవంతి హి|| నిమ్నతోయగతాన్ మత్స్యాన్ భక్షయంతి సముద్రజాన్| ప్రాయశః కుష్ఠినస్తేన మనుష్యా దక్షిణాపథే|| తైలామ్లభోజినో నిత్యం గోధూమవిదలాశినః| భూయిష్ఠమర్శసాస్తేన ఖంజాశ్చావంతిజా నరాః|| మాంసకామాః సురాకామాః స్త్రీకామాః సాహసే రతాః| మాగధాస్తేన భూయిష్ఠం దృశ్యంతే రాజయక్ష్మిణః|| తీక్ష్ణాన్యన్నాని సేవంతే బాహ్లీకాస్తు విశేషతః| అభిష్యందీని మాంసాని తథా ధాన్యోదకాని చ|| ప్రకృత్యా చాప్యభిష్యణ్ణాః సేవంతే మానవాః సదా| తేన బాహ్లీకదేశేషు ప్రాయో వ్యాధిర్బలాసకః|| నానాదేశస్వభావా యే నానాహారాస్తథైవ చ| నానాచారా నైకసత్త్వా ధర్మిణోఽధర్మిణస్తథా| తేషాం సాత్మ్యం చ సత్త్వం చ ఋతుకాలం చ లక్షయేత్| భైషజ్యం తు తతః కుర్యాద్దేహం విజ్ఞాయ దేహినాం|| యస్య దేశస్య యత్సాత్మ్యం యచ్చాస్య చరితం భవేత్| తేన భేషజసంయుక్తం భైషజ్యముపకల్పయేత్|| ఆరోగ్యం తేన వర్ణౌజో బలం వీర్యం చ జాయతే| వర్జనాదృతుసాత్మ్యానాం కృశో నిత్యం సుదుర్బలః|| నిత్యం రోగాభిభూతశ్చ పుమాన్ సాత్మ్యవివర్జనాత్|| తస్మాత్ సాత్మ్యం నిషేవేత హ్యసాత్మ్యం పరివర్జయేత్|| సాత్మ్యసేవీ జితక్రోధో నిత్యం చాపి జితేంద్రియః|| జీర్ణభోజీ మితస్వప్నః సుఖం జీవత్యనామయః|| ఋతవః ప్రాగ్వినిర్దిష్టా బలయోగస్వభావతః| తేషు గర్భా నిషిక్తాస్తు తథారూపాస్తథాయుషః| తాన్ విజ్ఞాయ తతో బుద్ధ్యా ప్రశస్తాన్నిందితానపి|| తతోఽస్యాహారసంయుక్తం భేషజం చావచారయేత్| తతోఽస్యారోగతా దేహే బలం వీర్యం చ వర్ధతే” ఇతి||35-36||

Adhikarana 28 (37) · Śloka 37

స్వగుణైరతియుక్తేషు విపరీతేషు వా పునః | విషమేష్వపి వా దోషాః కుప్యంత్యృతుషు దేహినాం ||37||

ఇదానీమధ్యాయపరిసమాప్తౌ వ్యాపత్సంగ్రహశ్లోకః- స్వగుణైరిత్యాది| స్వగుణైరతియుక్తేష్వితి స్వగుణా ఋతూనామనంతరోక్తాః, తైరతియుక్తేషు అతిశయయుక్తేషు ఋతుషు, దోషా దేహినాం కుప్యంతీతి సర్వత్ర సంబంధనీయం; అథవా ఋతూనాం స్వగుణాః శీతోష్ణవర్షాణి, తైరతియుక్తేషు| విపరీతేష్వితి మందశీతాదియుక్తేషు, అన్యే తు శీతే ఉష్ణం, ఉష్ణే శీతం, వర్షాస్వవృష్టిరితి ఋతువైపరీత్యమాహుః| విషమేష్వపీతి వైషమ్యం పునః ఋతూనాం వర్షాలింగం శరది, శరలింగం హేమంతే, అన్యర్తులింగమన్యస్మిన్; ఏవమనులోమవిలోమాభ్యాం శేషమృతువైషమ్యముదాహార్యం; అన్యే తు, ఋతూనాం యథోక్తలింగానామేకస్మిన్నృతౌ సర్వేషాం లింగానాం భావోఽభావశ్చేతి వైషమ్యమాహుః| ఏతేన స్వగుణాతియోగాదృతూనాం షడ్ వ్యాపత్తయః, విపరీతేషు షడ్, విషమేషు చ షడేవ; ఇతి ఋతూనామష్టాదశ వ్యాపత్తయ ఉక్తాః||37||

Adhikarana 29 (38) · Śloka 38

హరేద్వసంతే శ్లేష్మాణం పిత్తం శరది నిర్హరేత్ | వర్షాసు శమయేద్వాయుం ప్రాగ్వికారసముచ్ఛ్రయాత్ ||38||

హరేద్వసంతే శ్లేష్మాణమిత్యాది సుగమం||38||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ఋతుచర్యా నామ షష్ఠోఽధ్యాయః ||6||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ఋతుచర్యాధ్యాయః షష్ఠః||6||