14. śōṇitavarṇanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః శోణితవర్ణనీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

అథాత ఇత్యాది||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

తత్ర పాంచభౌతికస్య చతుర్విధస్య షడ్రసస్య ద్వివిధవీర్యస్యాష్టవిధవీర్యస్య వాఽనేకగుణస్యోపయుక్తస్యాహారస్య సమ్యక్పరిణతస్య యస్తేజోభూతః సారః పరమసూక్ష్మః స `రసః’ ఇత్యుచ్యతే, తస్య హృదయం స్థానం, స హృదయాచ్చతుర్వింశతిధమనీరనుప్రవిశ్యోర్ధ్వగాదశ దశాధోగామిన్యశ్చతస్రశ్చ తిర్యగ్గాః కృత్స్నం శరీరమహరహస్తర్పయతి వర్ధయతి ధారయతి యాపయతి చాదృష్టహేతుకేన కర్మణా | తస్య శరీరమనుసరతోఽనుమానాద్గతిరుపలక్షయితవ్యా క్షయవృద్ధివైకృతైః | తస్మిన్ సర్వశరీరావయవదోషధాతుమలాశయానుసారిణి రసే జిజ్ఞాసా- కిమయం సౌమ్యస్తైజస? ఇతి | అత్రోచ్యతే- స ఖలు ద్రవానుసారీ స్నేహనజీవనతర్పణధారణాదిభిర్విశేషైః సౌమ్య ఇత్యవగమ్యతే ||3||

శోణితోత్పత్తే రసాధీనత్వాద్రసమేవ దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| ఇత్థంభూతస్యాహారస్య యః సారః స `రస’ ఇత్యుచ్యత ఇతి పిండార్థః| పాంచభౌతికస్యేతి పృథివ్యాదిభూతద్రవ్యభేదేన, చతుర్విధస్యేతి పేయలేహ్యభోజ్యభక్ష్యభేదేన, షడ్రసస్యేతి మధురాదిరసభేదేన, ద్వివిధవీర్యస్యేతి శీతోష్ణవీర్యభేదేన, పక్షాంతరమాహ- అష్టవిధవీర్యస్య వేతి శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షవిశదపిచ్ఛిలమృదుతీక్ష్ణభేదేన, అనేకగుణస్యేతి శీతాదిద్రవాదిగుణభేదేన వింశతిగుణస్య, ఉపయుక్తస్యేతి సమ్యక్పరిణతస్యేత్యనేనైవోపయుక్తపదార్థస్య లబ్ధత్వాద్యదుపయుక్తగ్రహణం కరోతి తత్ సమ్యగ్యోగం స్వాస్థ్యవృత్తీయద్వాదశవిధాశనప్రవిచారమపేక్ష్యోపయోగం ప్రాపయతి| తేజోభూత ఇతి తేజసా భూతస్తేజోభూతో వహ్నిసంభూత ఇత్యర్థః; అన్యే తు తేజఃశబ్దేన ఘృతమాహుః, తత్ర తేజోభూతో ఘృతవదుత్పన్న ఇత్యర్థః; అన్యే తు వదంతి- భూతశబ్దోఽత్రోపమానార్థః, తత్ర తేజోభూతో ఘృతాకార ఇత్యర్థః| సార ఇతి విడాదిమలరహిత ఇత్యర్థః| పరమసూక్ష్మ ఇతి అతిశయేనాస్థూలావయవః, సూక్ష్మస్రోతోఽనుసారీత్యర్థః| రసస్య స్థానమాహ- తస్యేత్యాది| తస్య రసస్య సర్వదేహానుసారిత్వేఽపి హృదయం స్థానం ; హృదయశబ్దేనాత్ర హృదయోపలక్షితః ప్రదేశ ఉచ్యతే, న తు సాక్షాద్ధృదయం; కుతః? హృదయస్యౌజఃస్థానత్వాత్| రసస్య క్రియాం నిర్దిశన్నాహ- స హృదయాదిత్యాది| తర్పయతీతి బాలమధ్యస్థవిరాన్ సర్వానేవ ప్రీణయతి; అన్యే గర్భం తర్పయతీతి మన్యంతే, తస్యాహారాసంభవాత్; వర్ధయతీతి బాలం; ధారయతీతి మధ్యం సంపూర్ణధాతుత్వాత్, కేచిత్ `ధారయతి’ ఇత్యత్ర `జీవయతి’ ఇతి పఠంతి, అత్రాపి స ఏవార్థః; యాపయతీతి వృద్ధం క్షీయమాణదేహత్వాత్| కేచిదత్ర `హృదయాత్’ ఇత్యాది పాఠం `చతస్రశ్చ తిర్యగ్గాః’ ఇత్యంతం న పఠంతి, `కృత్స్నం శరీరం’ ఇత్యాది చ పఠంతి| కుతః పునరయం తర్పణాది కరోతీత్యాహ- అదృష్టహేతుకేన కర్మణా; ప్రాక్తనకర్మణేత్యర్థః| అన్యే తు కేషాంచిదేవ మర్తుమిచ్ఛూనాం కుతో న తర్పణాది కరోతీతి పృష్ట ఆహ- అదృష్టహేతుకేన కర్మణేతి| తస్య శరీరమిత్యాది తస్యేతి రసస్య| అనుసరతః అనుగచ్ఛతః| క్షయవృద్ధివైకృతైరితి వైకృతం వికారః; క్షయవికారైః `రసక్షయే హృత్పీడా కంప’ ఇత్యాదిభిః, వృద్ధివికారైః `హృదయోత్క్లేదం’ ఇత్యాదిభిః| తత్ర క్షయవృద్ధివికారైర్వికృతస్య; క్షయవృద్ధివైకృతైశ్చేత్యత్ర చకారో ద్రష్టవ్యః, తేన సర్వశరీరతర్పణాదిభిశ్చావికృతస్య గతిరనుమంతవ్యేత్యర్థః| రసస్వభావం వినిర్దేష్టుమాహ- తస్మిన్నిత్యాది| తస్మిన్నితి పూర్వోక్తే రసే| జిజ్ఞాసా జ్ఞాతుమిచ్ఛా| కిమయం సౌమ్యః కఫవత్, అథవా తైజసః పిత్తవత్? ఇతి సంశయః| అత్రోచ్యత ఇత్యాది| అనుసారీ అనుసరణశీలః, స్నేహనః స్నేహయతీతి, జీవనో జీవయతీతి, తర్పణః ప్రీణనః శరీరస్య, ఆదిశబ్దాదవష్టంభనాదయః| విశేషైః భేదైః| అవగమ్యతే అవబుధ్యతే||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

స ఖల్వాప్యో రసో యకృత్ప్లీహానౌ ప్రాప్య రాగముపైతి ||4||

ఇదానీం క్రమనిష్పత్త్యా శోణితం దర్శయన్నాహ- స ఖల్విత్యాది| ఖలుశబ్దోఽప్యర్థః| ఆప్యోఽపి రసో రాగముపైతి లోహితత్వం గచ్ఛతి||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

శ్లోకౌ చాత్ర భవతః- రంజితాస్తేజసా త్వాపః శరీరస్థేన దేహినాం | అవ్యాపన్నాః ప్రసన్నేన రక్తమిత్యభిధీయతే ||5||

తమేవార్థం శ్లోకేన స్పష్టీకుర్వన్నాహ- భవతశ్చాత్రేత్యాది| శరీరస్థేన యకృత్లీహస్థేనైవ, ప్రసన్నేన ప్రకృతిస్థేన, ఇర్త్థభూతేన తేజసా రంజకనామ్నా, అవ్యాపన్నా ఏవంగుణవిశిష్టా ఆపో రంజితా లోహితీకృతాః సత్యో రక్తమిత్యుచ్యతే| ఆపోఽత్ర రసః||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

రసాదేవ స్త్రియా రక్తం రజఃసంజ్ఞం ప్రవర్తతే | తద్వర్షాద్ద్వాదశాదూర్ధ్వం యాతి పంచాశతః క్షయం ||6||

రక్తార్తవయోరభేదం దర్శయన్నాహ- రసాదేవేత్యాది| రజఃసంజ్ఞమితి సంజ్ఞాంతరమేతత్ స్త్రీయోనిప్రవృత్తస్య రక్తస్య, ఋతుకాలజం రక్తమేవ రజఃసంజ్ఞముచ్యత ఇత్యర్థః| తద్వర్షాద్ద్వాదశాదూర్ధ్వమితి తద్రజఃసంజ్ఞం శోణితం ద్వాదశవర్షాదనంతరం ప్రవర్తత ఇతి సంబంధః| తస్య నివృత్తి కాలమాహ- యాతి పంచాశతః క్షయమితి| `రసాదేవ రజః స్త్రీణాం మాసి మాసి త్ర్యహం స్రవేత్| తద్వర్షాద్ద్వాదశాదూర్ధ్వం యావత్ పంచాశతం సమాః’- ఇత్యన్యే పఠంతి| సమాః వర్షాణి||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ఆర్తవం శోణితం త్వాగ్నేయం, అగ్నీషోమీయత్వాద్గర్భస్య ||7||

రక్తార్తవయోః సౌమ్యరససంభూతయోరపి స్వభావభేదం దర్శయన్నాహ- ఆర్తవమిత్యాది| తుశబ్దోఽత్ర భేదే, తేన రసాత్ సౌమ్యాజ్జాతమప్యార్తవం శోణితం చాగ్నేయం| కుతః కారణాదిత్యాహ- అగ్నీషోమీయత్వాద్గర్భస్యేతి|- ఆర్తవమాగ్నేయం, శుక్రం సౌమ్యం, తాభ్యామగ్నీషోమీయో గర్భో భవతి| నను యద్యార్తవమపి సౌమ్యం భవతి, తదా సౌమ్యారబ్ధః సౌమ్య ఏవ గర్భో భవతి; న చైవం, అగ్నీషోమీయత్వాద్గర్భస్యేత్యత్రార్తవస్యాగ్నేయత్వముచ్యతే, ఆర్తవశోణితయోః స్వభావాభేదాదార్తవస్యాగ్నేయత్వే ఉక్తే శోణితస్యాప్యాగ్నేయత్వముక్తమేవేతి| `ఆర్తవశోణితం త్వాగ్నేయం’- ఇత్యన్యే పఠంతి; `ఆర్తవం చ తచ్ఛోణితం చేత్యార్తవశోణితం; తుశబ్దోఽత్రావధారణే, తేనార్తవస్యాగ్నేయత్వమవధారయతి’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| రక్తం పునరనుష్ణశీతమేవమాచార్యా మన్యంతే||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

పాంచభౌతికం త్వపరే జీవరక్తమాహురాచార్యాః ||8||

శోణితస్వభావే మతాంతరమాహ- పాంచభౌతికమిత్యాది| జీవరక్తమితి జీవతుల్యం రక్తం| కుతః? జీవచ్ఛరీరే రక్తదర్శనాత్, మృతశరీరే చాదర్శనాత్; నతు జీవరక్తమోజ ఇతి, ఏవం ప్రస్తుతస్యైవ రక్తస్య లక్షణమనుక్తం స్యాత్||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

విస్రతా ద్రవతా రాగః స్పందనం లఘుతా తథా | భూమ్యాదీనాం గుణా హ్యేతే దృశ్యంతే చాత్ర శోణితే ||9||

తదేవ పాంచభౌతికత్వం సుఖబోధార్థం స్పష్టయితుమాహ- విస్రతేత్యాది| విస్రతా ఆమగంధతా, భూమిగుణః; ద్రవతా ద్రవభావః, అయమంబుగుణః; రాగో రక్తతా, తేజోగుణః; స్పందనం కించిచ్చలనం, వాతగుణః; లఘుతా అగురుత్వం, ఆకాశగుణః| భూమ్యాదీనామిత్యత్రాదిశబ్దేనాప్తేజోవాయ్వాకాశా గృహ్యంతే| హి యస్మాదర్థే, యస్మాదేతే విస్రతాదయః పృథివ్యాదీనాం గుణా అత్ర శోణితే దృశ్యంతే, తస్మాద్రక్తం పాంచభౌతికమితి||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

రసాద్రక్తం తతో మాంసం మాంసాన్మేదః ప్రజాయతే | మేదసోఽస్థి తతో మజ్జా మజ్జ్ఞః శుక్రం తు జాయతే ||10||

శోణితప్రసంగేనాన్యేషామపి ధాతూనాం క్రమేణోత్పత్తిం దర్శయన్నాహ- రసాద్రక్తమిత్యాది| స ఖల్వాప్యో రసో యకృత్ప్లీహానౌ ప్రాప్య రాగముపైతీత్యనేనైవ రసాదేవ రక్తస్య భవనే ఉక్తే రసాత్ పునః శోణితసంభవనవచనం నియమార్థం| తేన రసాత్ క్రమోత్పత్త్యా శోణితమేవ భవతి న పరే ధాతవ ఇతి| ఏతేన యుగపదేవ సర్వధాతుషు రససంచారాద్రసేనైవ సర్వధాతుపోషణమితి తంత్రాంతరీయం వచో నిరస్తం| నను, యది పరిణమంతి రసాదయో రక్తాదిభావేన, తర్హి సర్వేషాముత్సాదః స్యాత్? సంతత్యా పరిణామ ఇతి చేత్తర్హి సర్వేషాం పూర్వేషామల్పతా స్యాదుత్తరేషాం బాహుల్యమితి? నైతదస్తి| తేషాం రసాదీనాం మలస్థూలాణుభాగవిశేషేణ త్రివిధః పరిణామో భవతి; తద్యథా- అన్నాత్ పచ్యమానాద్విణ్మూత్రం మలః, సారో రసః; రసాదగ్నిపక్వాన్మలః కఫః, స్థూలో భాగో రసః, అణుభాగో రక్తం; రక్తాదగ్నిపక్వాన్మలః పిత్తం, స్థూలభాగః శోణితం, అణుభాగస్తు మాంసమితి; తతోఽప్యాత్మపావకపచ్యమానాన్మలః శ్రోత్రనాసాకర్ణాక్షిప్రజననాదిస్రోతోమలః, స్థూలభాగో మాంసం, సూక్ష్మో మేదః; తతోఽపి నిజవహ్నిపచ్యమానాన్మలః స్వేదః, స్థూలోంఽశో మేద ఏవ, సూక్ష్మభాగోఽస్థి; తతోఽపి పచ్యమానాన్మలః కేశలోమశ్మశ్రూణి, స్థూలోఽస్థి, సూక్ష్మస్తు మజ్జా; తతోఽపి మజ్జ్ఞః పావకపచ్యమానాన్మలో నయనపురీషత్వచాం స్నేహః, స్థూలో భాగో మజ్జా, సూక్ష్మః శుక్రం; తతః పునః పచ్యమానాదుపమలో నోత్పద్యతే సహస్రధాధ్మాతసువర్ణవత్, స్థూలో భాగః శుక్రమేవ, స్నేహభాగః సూక్ష్మస్తేజోభూతమోజః| పూర్వోక్త ఏవార్థః శ్లోకాభ్యాం కథ్యతే- “స్థూలాణ్వంశమలైః సర్వే భిద్యంతే ధాతవస్త్రిధా| స్వః స్థూలోంఽశః పరం సూక్ష్మస్తన్మలం యాతి తన్మలః|| స్వాగ్నిభిః పచ్యమానేషు మలః షట్సు రసాదిషు| న శుక్రే పచ్యమానేఽపి హేమనీవాక్షయే మలః - ఇతి| ఆకృష్టాండకోషస్య పుంసః శ్మశ్రుపాతాచ్ఛ్మశ్రు శుక్రమల ఇత్యేకే| తన్న, శ్మశ్రుహీనస్యాపి శుక్రదర్శనాత్| నను, మాంసాన్మేదః ప్రజాయత ఇత్యనర్థకం, ‘మజ్జ్ఞః శుక్రం తు జాయతే’ ఇత్యేకేనైవ క్రియాపదేన ప్రజాయత ఇత్యస్యార్థస్య లబ్ధత్వాత్| సత్యం, ప్రజాయత ఇతి క్రియాపదం రసాదీనాం మేదఃపర్యంతానాం విశిష్టకార్యాంతరోత్పాదదర్శనార్థం, ఏభ్య ఏవోపధాతవః స్వభావాదుత్పద్యంతే న పునరస్థ్యాదిభ్య ఇతి| తథాహి - రసాత్ స్తన్యమార్తవం చ, రక్తాత్ కండరాః సిరాశ్చ, మాంసాద్వసాత్వచౌ, మేదసః స్నాయుసంధీ ఇతి| శుక్రం తు జాయత ఇతి ద్వితీయజాయతేగ్రహణేన శుక్రే విశిష్టధర్మవత్తా ఉక్తా; శుక్రం హి స్వాగ్నిపచ్యమానమపి నాణుభాగముత్పాదయతి| అన్యే తు ‘మేదః ప్రజాయతే’ ఇత్యత్ర `ప్రవర్తతే’ ఇతి పఠంతి, `శుక్రం తు జాయతే’ ఇత్యత్ర `శుక్రస్య సంభవ’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- సంభవాశబ్దోఽత్ర పోషణే న త్వపూర్వోత్పాదనే, యతో రసాదీనాం శుక్రాంతానామాగర్భాదేవోత్పత్తిరితి||10||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

తత్రైతేషాం ధాతూనామన్నపానరసః ప్రీణయితా ||11|| రసజం పురుషం విద్యాద్రసం రక్షేత్ ప్రయత్నతః | అన్నాత్పానాంచ మతిమానాచారాంచాప్యతంద్రితః ||12||

రసస్య నిర్దిష్టస్య ప్రాధాన్యం దర్శయితుమాహ- తత్రైషామిత్యాది| తత్ర తేషు ధాతుషు మధ్యే| ఏతేషాం ధాతూనాం ప్రాగుక్తానాం రక్తాదీనాం| అన్నపానరసః అన్నపానస్య సారః| ప్రీణయితా తర్పయితేత్యర్థః| అతంద్రితోఽనలస ఇత్యర్థః||11-12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

తత్ర ‘రస’ గతౌ ధాతుః, అహరహర్గచ్ఛతీత్యతో రసః ||13||

రసస్యైవ నిరుక్తిమాహ- తత్ర రసగతావిత్యాది||13||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

స ఖలు త్రీణి త్రీణి కలాసహస్రాణి పంచదశ చ కలా ఏకైకస్మిన్ ధాతావవతిష్ఠతే; ఏవం మాసేన రసః శుక్రం స్త్రీణాం చార్తవం భవతి ||14|| భవతి చాత్ర- అష్టాదశసహస్రాణి సంఖ్యా హ్యస్మిన్ సముచ్చయే | కలానాం నవతిః ప్రోక్తా స్వతంత్రపరతంత్రయోః ||15||

రసధాతుర్ధాత్వంతరాణాం స్వభావం జనయన్నేకైకస్మిన్ ధాతౌ కియంతం కాలమవతిష్ఠత ఇత్యాహ- స ఖల్విత్యాది| అవతిష్ఠతే అవస్థితిం కరోతీత్యర్థః, పరిణామం గచ్ఛన్నేవ తిష్ఠతి పచ్యమానస్థాలీతండులవత్, న పునరస్య గమననివృత్తిః| త్రీణి త్రీణి కలాసహస్రాణి పంచదశ చ కలా ఇత్యస్యార్థః- రసః కిలైకాహేనైవ సంపద్యతే, తదనంతరం యే షట్ధాతవస్తే ప్రత్యేకం పంచభిః పంచభిరహోభిః సంపద్యంతే| యావతా కాలేన రసః శుక్రతాం యాతి తావంతం వక్తుమాహ- ఏవం మాసేనేత్యాది| అత్రార్తవశబ్దోఽయం శుక్రే వర్తతే న తు రజసి, రజో హి రసాద్రక్తవత్ సప్తమేఽహని జాయతే; అథవా యద్యయమార్తవశబ్దః శుక్రే న వర్తతే తదాఽత్ర శుక్రోత్పత్త్యధికారే స్త్రీణాం శుక్రస్యానుక్తత్వాత్ షడ్ధాతుత్వం స్యాత్, తస్మాదార్తవశబ్దః శుక్రే వర్తతే; అన్యే తు పునరత్రార్తవశబ్దం రజస్యేవ వర్తయంతి, చకారేణ స్త్రీశుక్రం సముచ్చిన్వంతి శుక్రేఽపి గర్భజననశక్తిద్యోతనార్థం| తథా చోక్తం- `యదా నార్యావుపేయాతాం వృషస్యంత్యౌ కథంచన| ముంచతః శుక్రమన్యోఽన్యమనస్థిస్తత్ర జాయతే’ (శా. అ. 2)- ఇతి| అస్మిన్ పక్షే మాసేనార్తవస్య భవనముపచయోఽభిప్రేతః ప్రకాశశ్చ; యస్మాదార్తవస్య రక్తవత్ సప్తాహేనైవోత్పత్తిరితి| ఇదానీం సముదాయసంఖ్యామాహ- అష్టాదశేత్యాది| అష్టాదశసహస్రాణీత్యాదినా త్రింశద్దినాని కథితాని| స్వతంత్రపరతంత్రయోరితి సమానతంత్రాసమానతంత్రయోరిత్యర్థః||14-15||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

స శబ్దార్చిర్జలసంతానవదణునా విశేషేణానుధావత్యేవం శరీరం కేవలం ||16||

దృష్టాంతత్రయేణ శరీరే రసగతిం త్రిధా దర్శయన్నాహ- స శబ్దార్చిర్జలసంతానవదిత్యాది| సఃరసః, సంతానశబ్దః శబ్దాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అణునా విశేషేణ సూక్ష్మప్రకారేణ| అనుధావతి సంచరతి| ఏవంశబ్దో నియమార్థః| శరీరం కేవలం సకలనిత్యర్థః| తత్ర శబ్దసంతానవదిత్యనేన తిర్యగ్గామిత్వం రసస్యోక్తం, అర్చిఃసంతానవదిత్యనేనోర్ధ్వగామిత్వం, జలసంతానవదిత్యనేనాధోగామిత్వమితి| కేచిదన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- `శబ్దాదిదృష్టాంతత్రయేణ తీక్ష్ణమధ్యమందాగ్నయో నిర్దిష్టాః| శబ్దసంతానవత్తీక్ష్ణాగ్నీనాం రసః సంచరతి, అర్చిఃసంతానవన్మధ్యాగ్నీనాం, జలసంతానవన్మందాగ్నీనాం’ ఇతి| తేన తీక్ష్ణాగ్నీనామష్టాహేనైవ రసః శుక్రీభవతి, మందాగ్నేర్మాసేనైవ | అయమర్థో గయదాసాచార్యేణ బహుధా దూషితః| దీప్తాగ్నేస్తు కించిన్యూనేన మాసేన శుక్రం భవతి, మందాగ్నేస్తు కించిదధికేన మాసేనేత్యయమర్థో న్యాయ్య ఇతి||16||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

వాజీకరణ్యస్త్వోషధయః స్వబలగుణోత్కర్షాద్విరేచనవదుపయుక్తాః శుక్రం శీఘ్రం విరేచయంతి ||17||

యది మాసేన రసః శుక్రీభవతి తర్హి వాజీకరీణాం మహౌషధీనాం ప్రయోగో నిష్ఫలః స్యాదిత్యాహ- వాజీకరణ్య ఇత్యాది| వాజీకరణ్యస్త్వోషధయ ఇతి యాభిరోషధిభిః స్త్రీషు నరో వాజీవ సమర్థో భవతి తా వాజీకరణ్యః| స్వబలగుణోత్కర్షాదితి స్వశబ్దో బలగుణాభ్యాం సహ ప్రత్యేకం సంవధ్యతే, ఉత్కర్షశబ్దోఽపి| అత్ర కాశ్చిదోషధయః స్వబలోత్కర్షాత్, కాశ్చిత్ స్వగుణోత్కర్షాత్, కాశ్చిత్ స్వబలగుణోత్కర్షాత్, తత్ర సంకల్పపాదలేపవిశిష్టకాంతాస్పర్శాదయః స్వబలోత్కర్షాత్, స్వప్రభావోత్కర్షాదిత్యర్థః; ఘృతక్షీరాదయః స్వగుణోత్కర్షాత్, స్వస్నేహాద్యుత్కర్షాదిత్యర్థః; మాషాదయః స్వబలగుణోత్కర్షాత్, స్వప్రభావస్నేహాద్యుత్కర్షాదిత్యర్థః; ఉత్కర్ష ఆధిక్యం| వాజీకరణ్య ఇతి బహువచనమాద్యర్థే, తేన బల్యబృంహణీయజీవనసంగ్రహణాదయోఽపి తద్వద్వాచ్యా ఇతి||17||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

యథాహి పుష్పముకులస్థో గంధో న శక్యమిహాస్తీతి వక్తుం, నైవ నాస్తీతి; అథ చాస్తి, సతాం భావానామభివ్యక్తిరితి జ్ఞాత్వా , కేవలం సౌక్ష్మ్యాన్నాభివ్యజ్యతే; స ఏవ వివృతపత్రకేశరే పుష్పే కాలాంతరేణాభివ్యక్తిం గచ్ఛతి; ఏవం బాలానామపి వయఃపరిణామాచ్ఛుక్రప్రాదుర్భావో భవతి, రోమరాజ్యాదయశ్చ విశేషా నారీణాం ||18||

నను, యది మాసేన రసః శుక్రీభవతి తర్హి బాలానామశ్నతామపి తత్ కథం న దృశ్యత ఇతి దృష్టాంతమాహ- యథేత్యాది| యథాహీత్యవ్యయం యథాదృష్టాంతతాప్రతిపాదనార్థం| పుష్పముకులస్థ ఇతి కుసుమకలికామధ్యస్థః| ఇహేతి పుష్పముకులే, గంధోఽస్త్యేవేతి నాస్త్యేవేతి చ వక్తుం న శక్యం| పారమార్థికం రూపమాహ- అథ చాస్తీతి|- అథశబ్దః సంబోధనే ; చశబ్ద ఏవార్థే, అస్త్యేవేత్యర్థః| యుక్తిమాహ- సతాం భావానామభివ్యక్తిరితి జ్ఞాత్వేతి; పూర్వం సంత ఏవ భావాః పశ్చాద్ధేతుమాసాద్యాభివ్యజ్యంతే, యథా- తిలేషు తైలమిత్యాది| యద్యస్త్యేవితి తర్హి ముకులావస్థాయామేవ కథం నాభివ్యజ్యత ఇత్యాహ- కేవలం సౌక్ష్మ్యాన్నాభివ్యజ్యత ఇతి| స ఏవేత్యాది| స ఏవ గంధో వివృతపత్రకేశరే కుసుమే కాలాంతరేణోపచితోఽభివ్యక్తిం గచ్ఛతి| ఏవం బాలానామిత్యాది ఇత్థం బాలానామపి వయఃపరిణామాచ్ఛుక్రప్రాదుర్భావో వ్యక్తీభావో భవతి| రోమరాజ్యాదయశ్చ విశేషా భావా వయఃపరిణామాన్నారీణామపి ప్రాదుర్భవంతి, ఆదిశబ్దాత్ స్తన్యార్తవాదయః; రోమరాజ్యాదయశ్చేతి చకారో నారీణాం చేత్యత్ర ద్రష్టవ్యః; తేన పురుషాణామపి శ్మశ్రుప్రభృతయో గృహ్యంతే| అత్ర కేచిత్ `రజసి చోపచీయమానే శనైః శనైః స్తనగర్భాశయయోన్యభివృద్ధిర్భవతి’- ఇతి పఠంతి, న తు నిబంధకారాః, కుతః? ఆదిశబ్దాత్తదర్థస్య లబ్ధత్వాదితి||18||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

స ఏవాన్నరసో వృద్ధానాం (జరా) పరిపక్వశరీరత్వాదప్రీణనో భవతి ||19||

నను రసస్యోపచయకరత్వాద్వృద్ధేనాపి వర్ధితవ్యమిత్యాహ- స ఏవాన్నరస ఇత్యాది| స ఏవాన్నరస ఇతి అశేషధాతుపోషకోఽపి వృద్ధానామప్రీణన ఈషత్ప్రీణనో భవతి, జీవనమాత్రం కరోతీత్యర్థః| కుత ఇత్యాహ- పరిపక్వశరీరత్వాత్||19||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

త ఏతే శరీరధారణాద్ధాతవ ఇత్యుచ్యంతే ||20||

రసాదిధాతూనాం నిరుక్తిం కుర్వన్నాహ- త ఏతే శరీరధారణాదిత్యాది| యద్యపి క్వచిదదుష్టా దోషా అపి దేహధారణాద్ధాతుశబ్దేనోచ్యంతే, తథాఽప్యత్ర రసాదీనామధికృతత్వాత్ ఏవ ధాతవః కథ్యంతే||20||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

తేషాం క్షయవృద్ధీ శోణితనిమిత్తే, తస్మాత్తదధికృత్య వక్ష్యామః | తత్ర, ఫేనిలమరుణం కృష్ణం పరుషం తను శీఘ్రగమస్కంది చ వాతేన దుష్టం; నీలం పీతం హరితం శ్యావం విస్రమనిష్టం పిపీలికామక్షికాణామస్కంది చ పిత్తేన దుష్టం; గైరికోదకప్రతీకాశం స్నిగ్ధం శీతలం బహలం పిచ్ఛిలం చిరస్రావి మాంసపేశీప్రభం చ శ్లేష్మదుష్టం; సర్వలక్షణసంయుక్తం కాంజికాభం విశేషతో దుర్గంధి చ సన్నిపాతదుష్టం; ద్విదోషలింగం సంసృష్టం ||21||

ప్రస్తుతం శోణితమేవాధికర్తుమాహ- తేషామిత్యాది| తేషామితి ధాతూనాం| తదధికృత్యేతి శోణితమధికృతం కృత్వేత్యర్థః| తత్ర ఫేనిలమిత్యాది| ఫేనిలం ఫేనసహితం| అరుణం ఈషద్రక్తం; తదేవ పాకాభిముఖం కృష్ణం| పరుషం అపిచ్ఛిలం, రూక్షమిత్యన్యే| తను అచ్ఛం| శీఘ్రగం ఆశుప్రసృతి| అస్కంది చేతి స్త్యానత్వరహితం| నీలమిత్యాది|- నీలం హరితం, శ్యావం సామపిత్తదుష్టం, పీతం నిరామపిత్తదుష్టం, శ్యావం హరితకృష్ణం| విస్రం ఆమగంధి| అనిష్టం పిపీలికాదీనామననుసరణాదవగంతవ్యం| అస్కంది చేతి స్త్యానత్వరహితం| గైరికేత్యాది|- గైరికోదకప్రతీకాశం పాండులోహితం| బహలం ఘనం| మాంసపేశీప్రభం స్త్యానత్వాత్| సర్వేత్యాది|- సర్వలక్షణయుక్తం వాతాదిలక్షణయుక్తం| అత్ర కేచిత్ పిత్తవద్రక్తేనాతికృష్ణం ’ ఇతి పఠంతి, న తు నిబంధకారాః| ద్విదోషలింగమిత్యాది|- సంసృష్టం దోషద్వయయుక్తమిత్యర్థః| అత్ర క్వచిత్ ‘జీవశోణితమన్యత్రోపదేక్ష్యామః’ ఇతి పాఠః, న తు నిబంధేషు||21||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ఇంద్రగోపకప్రతీకాశమసంహతమవివర్ణం చ ప్రకృతిస్థం జానీయాత్ ||22||

రక్తవికృతీరభిధాయ ప్రకృతిం వక్తుమాహ- ఇంద్రగోపకప్రతీకాశమిత్యాది| ఇంద్రగోపకః ప్రావృట్కాలజ ఉద్భిజ్జః `ఇంద్రవధూః’ ఇతి లోకే, స చానేకప్రకారవర్ణః, అత్ర తు రక్త ఏవ గృహ్యతే| అసంహతం నాత్యచ్ఛం నాతిఘనం, న స్త్యాయతీత్యన్యే| అవివర్ణమితి ఇంద్రగోపకవర్ణమపీషద్వివిధవర్ణం, ఏతేన పద్మాలక్తకగుంజాఫలవర్ణమిత్యుక్తం; అథవా వస్త్రాదిలగ్నం సత్ ప్రక్షాల్యమానమపి న వివర్ణతాం యాతీత్యవివర్ణం||22||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

విస్రావ్యాణ్యన్యత్ర వక్ష్యామః ||23||

శోణితస్య స్రావణవిషయమతిదేశేన దర్శయన్నాహ- విస్రావ్యాణీత్యాది| అన్యత్రేతి అష్టవిధశస్త్రకర్మీయే||23||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

అథావిస్రావ్యాః- సర్వాంగశోఫః, క్షీణస్య చామ్లభోజననిమిత్తః, పాండురోగ్యర్శసోదరిశోషిగర్భిణీనాం చ శ్వయథవః ||24||

విస్రావ్యనిషేధవిషయం దర్శయన్నాహ- అథావిస్రావ్యా ఇత్యాది| క్షీణస్య పుంసోఽమ్లభోజననిమిత్తో యః సోఽవిస్రావ్య ఇత్యర్థః| తథా పాండురోగ్యాదీనాం శోథా అవిస్రావ్యాః; ఏతేషాం వ్రణశోథా ఏకాంగజా అపి న స్రావ్యాః||24||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

శస్త్రవిస్రావణం ద్వివిధం- ప్రచ్ఛానం , సిరావ్యధనం చ ||25||

శస్త్రవిస్రావణస్య ద్వైవిధ్యమాహ- శస్త్రేత్యాది||25||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

తత్ర, ఋజ్వసంకీర్ణం సూక్ష్మం సమమనవగాఢమనుత్తానమాశు చ శస్త్రం పాతయేన్మర్మసిరాస్నాయుసంధీనాం చానుపఘాతి ||26||

అత్ర ప్రచ్ఛానమధికృత్యాహ - తత్రేత్యాది| ఋజు ప్రాంజలం| అసంకీర్ణం న సంకటం, విశాలమిత్యర్థః; అన్యే పరస్పరాసంసృష్టమిత్యాహుః| సూక్ష్మం నాతిమహాముఖశస్త్రకృతం| సమం తుల్యరేఖం| అనవగాఢం అదూరగతికం| అనుత్తానం కించిన్మాంసస్పృగిత్యర్థః| ఆశు అవిలంబితం యథా భవత్యేవం శస్త్రం పాతయేత్||26||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

తత్ర, దుర్దినే దుర్విద్ధే శీతవాతయోరస్విన్నే భుక్తమాత్రే స్కందత్వాచ్ఛోణితం న స్రవత్యల్పం వా స్రవతి ||27|| మదమూర్చ్ఛాశ్రమార్తానాం వాతవిణ్మూత్రసంగినాం | నిద్రాభిభూతభీతానాం నృణాం నాసృక్ ప్రవర్తతే ||28||

రక్తస్యాయోగం చికిత్సార్థమాహ- తత్ర దుర్దిన ఇత్యాది| దుర్దిన ఇతి నిత్యగకాలదోషః| కేచిద్ ‘దుర్దినే’ ఇతి న పఠంతి| దుర్విద్ధే ఇతి వైద్యక్రియాదోషః| శీతవాతయోరితి కాలకృతో దోషః| భుక్తమాత్ర ఇతి ఆవస్థికకాలదోషః; ‘అభుక్తవత’ ఇత్యన్యే పఠంతి| స్కందత్వాత్ స్త్యానత్వాత్| మదో విషమద్యజో వికారః, ఆర్తానాం పీడితానాం| వాతవిణ్మూత్రసంగినామితి సంగోఽప్రవర్తనం||27-28||

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

తద్దుష్టం శోణితమనిర్హ్రియమాణం శోఫదాహరాగపాకవేదనా జనయేత్ ||29||

దుష్టరక్తస్యాస్రుతిదోషముపదిశన్నాహ- తద్దుష్టమిత్యాది||29||

Adhikarana 26 (30) · Śloka 30

అత్యుష్ణేఽతిస్విన్నేఽతివిద్ధేఽజ్ఞైర్విస్రావితమతిప్రవర్తతే ; తదతిప్రవృత్తం శిరోఽభితాపమాంధ్యమధిమంథతిమిరప్రాదుర్భావం ధాతుక్షయమాక్షేపకం దాహం పక్షాఘాతమేకాంగవికారం హిక్కాం శ్వాసకాసౌ పాండురోగం మరణం చాపాదయతి ||30||

అతియోగం వ్యాపదశ్చోపదిశన్నాహ- అత్యుష్ణ ఇత్యాది| అత్యుష్ణే అత్యుష్ణకాలే| అతిస్విన్నే అతిస్వేదితే| అతివిద్ధేఽజ్ఞైరితి ఆజ్ఞా అదృష్టకర్మాణః| శిరోఽభితాపం శిరఃశూలం| ఆంధ్యం అంధతాం| అధిమంథః చక్షూరోగోఽభిష్యందపూర్వకః, తిమిరం లింగనాశః, ప్రాదుర్భావశబ్దోఽధిమంథతిమిరాభ్యాం సంబధ్యతే| శిరోభితాపాదీన్ శిరస్యతిహృతం రక్తం కరోతి, ధాతుక్షయం సర్వత్రైవాతిహృతం| ఏకాంగవికారమితి ఏకస్మిన్నంగే య ఉత్పద్యతే స ఏకాంగవికారః, స చాత్ర వాతజనితః||30||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

తస్మాన్న శీతే నాత్యుష్ణే నాస్విన్నే నాతితాపితే | యవాగూం ప్రతి పీతస్య శోణితం మోక్షయేద్భిషక్ ||31||

అయోగాతియోగౌ సహేతుకౌ నిర్దిశ్య సమ్యగ్యోగం సహేతుకం నిర్దిశన్నాహ- తస్మాదిత్యాది| న శీతే నాత్యుష్ణే సాధారణే కాలే| నాస్విన్నే నాతిస్వేదితే| నాతితాపితే సూర్యతాపాదిభిః| యవాగూరత్ర తిలయవాగూః, తస్యాః సద్యఃస్నేహనీయత్వాద్రక్తోత్క్లేశకరత్వాచ్చ| ప్రతిపీతస్యేతి ప్రతిశబ్దోఽత్ర పానాంతరం సూచయతి; తేన యవాగ్వా ద్వితీయపానానంతరం తృతీయపానానంతరం వేత్యర్థః; అన్యే తు ‘యవాగూర్విరలద్రవా బహుసిక్థా, తాం ప్రతిపీతస్య, సా హి ప్రాయశః ప్రక్లేదనాత్మికా స్వేదలత్వాద్ద్రవోష్ణత్వాచ్చ శోణితం విలాయయతి; ప్రతిశబ్దోఽత్ర మాత్రార్థః, తేన యవాగూం మాత్రయా పీతవత ఇత్యర్థః’||31||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 32

సమ్యగ్గత్వా యదా రక్తం స్వయమేవావతిష్ఠతే | శుద్ధం తదా విజానీయాత్ సమ్యగ్విస్రావితం చ తత్ ||32||

ఇదానీం సమ్యగ్యోగస్య సువిశుద్ధస్య చైకేనైవ వాక్యేన లక్షణం వక్తుమాహ- సమ్యగిత్యాది| సమ్యగ్గత్వా యదా రక్తమితి గత్వా నిఃసృత్య, యదా సమ్యగ్రక్తం రక్తవర్ణం శోణితం భవతి తదా శుద్ధం విజానీయాత్; సమ్యగ్విస్రావితపక్షే త్వయమర్థః- సమ్యగ్గత్వేతి సమ్యక్ ప్రవర్తనం కృత్వా, యదా రక్తం రుధిరం, స్వయమేవావతిష్ఠతే అవస్థితిం కరోతి, తదా సమ్యగ్విస్రావితం చ తద్రక్తం విజానీయాత్| చకారేణైతల్లక్షణద్వయం లభ్యతే| అన్యే తు సమ్యగ్గత్వేత్యాదిశ్లోకస్య వ్యాఖ్యానమన్యథా కృత్వా సార్ధశ్లోకేన వ్యాఖ్యానయంతి- “న చాతివేగం నావేగం సమ్యగ్యుక్త్యా వినిఃసృతం| విహాయ దుష్టతాం స్వేన రూపేణ హ్యవతిష్ఠతే|| ప్రయత్నమనపేక్ష్యాసృక్ తదా శుద్ధం వినిర్దిశేత్”- ఇతి||32||

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

లాఘవం వేదనాశాంతిర్వ్యాఘేర్వేగపరిక్షయః | సమ్యగ్విస్రావితే లింగం ప్రసాదో మనసస్తథా ||33||

ఆభ్యంతరమపరమపి రక్తశుద్ధిస్రావణస్య లక్షణం దర్శయన్నాహ- లాఘవమిత్యాది| ఏతచ్ఛారీరం సమ్యగ్విస్రావితే లింగం; ప్రసాదో మనసస్తథేతి పునర్మానసం||33||

Adhikarana 30 (34) · Śloka 34

త్వగ్దోషా గ్రంథయః శోఫా రోగాః శోణితజాశ్చ యే | రక్తమోక్షణశీలానాం న భవంతి కదాచన ||34||

శోణితస్రావణఫలం దర్శయన్నాహ- త్వగ్దోషా ఇత్యాది| త్వగ్దోషా అష్టాదశ కుష్ఠాని న్యచ్ఛనీలికాదయశ్చ, గ్రంథయో వాతాదినిమిత్తా సిరాగ్రంథిశ్చ| శోణితజా రోగా రక్తగుల్మవిద్రధివిసర్పాదయః| రక్తమోక్షణశీలానాం రక్తస్రావణాభ్యాసకారిణాం||34||

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

అథ ఖల్వప్రవర్తమానే రక్తే ఏలాశీతశివకుష్ఠతగరపాఠాభద్రదారువిడంగచిత్రకత్రికటుకాగారధూమహరిద్రార్కాంకురనక్తమాలఫలైర్యథాలాభం త్రిభిశ్చతుర్భిః సమస్తైర్వా చూర్ణీకృతైర్లవణతైలప్రగాఢైర్వ్రణముఖమవఘర్షయేత్, ఏవం సమ్యక్ ప్రవర్తతే ||35||

ఇదానీమప్రవృత్తరక్తస్య ప్రవర్తనాయాహ- అథ ఖల్వియాది| శీతాశివం కర్పూరం, నక్తమాలో బృహత్కరంజః| త్రిభిశ్చతుర్భిరితి ఏతేనైకద్విద్రవ్యనిషేధః కృతః| లవణతైలప్రగాఢైరితి సైంధవతిలతైలోత్కటైరిత్యర్థః||35||

Adhikarana 32 (36-38) · Śloka 38

అథాతిప్రవృత్తే రోధ్రమధుకప్రియంగుపత్తంగుపత్తంగగైరికసర్జరసరసాంజనశాల్మలీపుష్పశంఖశుక్తిమాషయవగోధూమచూర్ణైః శనైః శనైర్వ్రణముఖమవచూర్ణ్యాంగుల్యగ్రేణావపీడయేత్ సాలసర్జార్జునారిమేదమేషశృంగధవధన్వనత్వగ్భి ర్వా చూర్ణితాభిః క్షౌమేణ వా ధ్మాపితేన సముద్రఫేనలాక్షాచూర్ణైర్వా, యథోక్తర్వ్రణబంధనద్రవ్యైర్గాఢం బధ్నీయాత్, శీతాచ్ఛాదనభోజనాగారైః శీతైః ప్రదేహపరిషేకైశ్చోపచరేత్, క్షారేణాగ్నినా వా దహేద్యథోక్తం, వ్యధాదనంతరం తామేవాతిప్రవృత్తాం సిరాం విధ్యేత్; కాకోల్యాదిక్వాథం వా శర్కరామధుమధురం పాయయేత్, ఏణహరిణోరభ్రశశమహిషవరాహాణాం వా రుధిరం; క్షీరయూషరసైః సుస్నిగ్ధైశ్చాశ్నీయాత్; ఉపద్రవాంశ్చ యథాస్వముపచరేత్ ||36|| భవంతి చాత్ర- ధాతుక్షయాత్ స్రుతే రక్తే మందః సంజాయతేఽనలః | పవనశ్చ పరం కోపం యాతి తస్మాత్ ప్రయత్నతః ||37|| తం నాతిశీతైర్లఘుభిః స్నిగ్ధైః శోణితవర్ధనైః | ఈషదమ్లైరనమ్లైర్వా భోజనైః సముపాచరేత్ ||38||

అతిప్రవృత్తౌ రక్తాస్థాపనాయ చికిత్సాం దర్శయన్నాహ- అథేత్యాది| పత్తంగం రక్తచందనం, సర్జరసో రాలా, శుక్తిర్జలశుక్తిః| సాలః శంకుః, సర్జః శాలభేదః, అర్జునః కకుభః, అరిమేదః ‘అరిమంజ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః, మేషశృంగః కర్కటశృంగః, ధన్వనః ‘ధమ్మణ’ ఇతి ప్రసిద్ధః; సాలాదిత్వగ్భిశ్చూర్ణీకృతాభిః ‘వ్రణముఖమవచూర్ణ్యాంగుల్యగ్రేణావపీడయేత్’ ఇత్యత్రాపి సంబధ్యతే| క్షౌమేణ వా ధ్మాపితేన అతసీవస్త్రేణ దగ్ధేన ‘వ్రణముఖమవచూర్ణ్యాంగుల్యగ్రేణావపీడయేత్’ ఇత్యత్రాపి సంబధ్యతే| యథోక్తైర్వా వ్రణబంధనద్రవ్యైరితి క్షౌమకార్పాసవస్త్రాదిభిః| ఆచ్ఛాదనం వస్త్రాది, ప్రదేహో లేపః, పరిషేకో ధారాసేకః| యథోక్తం వలయబింద్వాది భేదేనేత్యర్థః| వ్యధాదనంతరం ప్రాక్కృతవ్యధనాదధఃస్థానే , తామేవ పూర్వవిద్ధాం సిరాం విధ్యేత్, రక్తగతిచ్ఛేదనార్థం| రక్తాతిస్రుతావాభ్యంతరం భేషజం దర్శయన్నాహ- కాకోల్యాదీత్యాది| ఏణః కృష్ణహరిణః, హరిణస్తామ్రవర్ణః; ఏణాదిరక్తం పాయయేదితి సంబంధః, రక్తాప్యాయనార్థం; తచ్చాదుష్టమసంస్కృతం చ| రక్తాతిప్రవృత్తౌ భోజనం నియమయన్నాహ- క్షీరేత్యాది| యూషో ముద్గయూషః, రసో మాంసరసః| సుస్నిగ్ధైరితి శోభనం కృత్వా ఘృతేన స్నిగ్ధీకృతైః| అశ్నీయాదితి క్షీరాదిసిక్తమోదనం భుంజీత| పిత్తదుష్టరక్తస్యైవాతిప్రవృత్తావతిప్రవృత్తరక్తస్య క్షీరభోజనం, అథవా పిత్తప్రకృతికస్యైవ రక్తాతిప్రవృత్తౌ క్షీరభోజనం, కఫదుష్టరక్తస్యైవాతిప్రవృత్తావతిప్రవృత్తరక్తస్య యూషభోజనం, శ్లేష్మప్రకృతికస్యైవ వా; వాతదుష్టరక్తస్యైవాతిప్రవృత్తావతిప్రవృత్తరక్తస్య రసభోజనం, వాతప్రకృతికస్యైవ వా; అన్యే తు దీప్తమధ్యమందాగ్నీనాం యథాసంఖ్యం క్షీరాదిసిక్తమోదనం భోజనమాహుః; సాత్మ్యాపేక్షయేత్యేకే| అతిస్రుతరక్తస్యోపద్రవాన్ చికిత్సితుమాహ- ఉపద్రవాంశ్చేత్యాది| ఉపద్రవాన్ శిరోఽభితాపాదీన్| యథాస్వమితి స్వకీయేన స్వకీయేనోపచారేణేత్యర్థః| ధాతుక్షయాదిత్యాది| తస్మాదనతిశీతాదిభోజనైః ప్రయత్నతస్తం పురుషముపాచరేదితి సంబంధః, అగ్నిసంధుక్షణార్థం శోణితాప్యాయనార్థముపద్రవపరిహారార్థం చ| ఈషదమ్లైర్దాడిమామలకైః, తేషామేవామ్లేషు ప్రధానత్వాత్||36-38||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

చతుర్విధం యదేతద్ధి రుధిరస్య నివారణం | సంధానం స్కందనం చైవ పాచనం దహనం తథా ||39|| వ్రణం కషాయః సంధత్తే రక్తం స్కందయతే హిమం | తథా సంపాచయేద్భస్మ దాహః సంకోచయేత్ సిరాః ||40||

చతుర్విధమిత్యాది| సంధానం శస్త్రపదస్య, స్కందనం శోణితస్య స్త్యానీకరణం, పాచనం దహనం చ శస్త్రపదస్య| కషాయః కషాయరసద్రవ్యం, తచ్చ లోధ్రాదికం; అన్యే తు హరీతక్యాదికం పంచవల్కలాదికం చాహుః| హిమం శీతం| భస్మ క్షౌమాదిజనితం| దహనం శలాకాప్రభృతిభిః||39-40||

Adhikarana 34 (41-42) · Śloka 42

అస్కందమానే రుధిరే సంధానాని ప్రయోజయేత్ | సంధానే భ్రశ్యమానే తు పాచనైః సముపాచరేత్ ||41|| కల్పైరేతైస్త్రిభిర్వైద్యః ప్రయతేత యథావిధి | అసిద్ధిమత్సు చైతేషు దాహః పరమ ఇష్యతే ||42||

ఇదానీం పూర్వపూర్వాసిద్ధావుత్తరోత్తరం విధ్యవసరం ప్రతిపాదయన్నాహ- అస్కందమానే ఇత్యాది| తత్ర ప్రథమం శీతోపచారాది కర్తవ్యం, తేన యదా స్త్యానీభూయ రక్తం న తిష్ఠతి తదా హరీతక్యాది పంచవల్కలాది వా ప్రయోజయేత్; సంధానేన చేన్న తిష్ఠతి రసం తదా పాచనం భస్మ ప్రయోజయేత్; ఏభిస్త్రీభిర్విధానైర్యది న తిష్ఠతి రక్తం తదా దహనం శోణితస్థాపనార్థం కర్తవ్యమిత్యర్థః||41-42||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

శేషదోషే యతో రక్తే న వ్యాధిరతివర్తతే | సావశేషే తతః స్థేయం న తు కుర్యాదతిక్రమం ||43||

ఇదానీం రక్తాతిస్రావదోషం దర్శయన్నాహ- శేషేత్యాది| న వ్యాధిరతివర్తతే న వృద్ధిం యాతి| సావశేషే తతః స్థేయమితి సావశేషే దోషే రక్తం పునః సంశమనాదిభిర్జయేత్||43||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

దేహస్య రుధిరం మూలం రుధిరేణైవ ధార్యతే | తస్మాద్యత్నేన సంరక్ష్యం రక్తం జీవ ఇతి స్థితిః ||44||

కుతః పునః శోణితస్రావణేఽతిక్రమో న కరణీయ ఇత్యాహ- దేహస్యేత్యాది| మూలమితి ఉత్పత్తిస్థితిప్రలయేషు శోణితమేవ హేతుః, అనేనైవ ధార్యతే స్థాప్యతే||44||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

స్రుతరక్తస్య సేకాద్యైః శీతైః ప్రకుపితేఽనిలే | శోఫం సతోదం కోష్ణేన సర్పిషా పరిషేచత్ ||45||

శోణితావసేకే పశ్చాత్కర్మ దర్శయన్నాహ- స్రుతరక్తస్యేత్యాది||45||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే శోణితవర్ణనీయో నామ చతుర్దశోఽధ్యాయ ||14||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శోణితవర్ణనీయో నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||