Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

32. svabhāvavipratipattyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātaḥ svabhāvavipratipattimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातः स्वभावविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

svabhāvaśabdānantaramādiśabdō luptō draṣṭavyaḥ, tēna svabhāvādivipratipattirityarthaḥ| svabhāvaśabdēnātra prakr̥tirucyatē||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

svabhāvasiddhānāṁ śarīraikadēśānāmanyabhāvitvaṁ maraṇāya | tadyathā- śuklānāṁ kr̥ṣṇatvaṁ, kr̥ṣṇānāṁ śuklatā, raktānāmanyavarṇatvaṁ, sthirāṇāṁ mr̥dutvaṁ , mr̥dūnāṁ sthiratā, calānāmacalatvaṁ, acalānāṁ calatā, pr̥thūnāṁ saṅkṣiptatvaṁ, saṅkṣiptānāṁ pr̥thutā, dīrghāṇāṁ hrasvatvaṁ, hrasvānāṁ dīrghatā, apatanadharmiṇāṁ patanadharmitvaṁ , patanadharmiṇāmapatanadharmitvamakasmāt, śaityauṣṇyasnaigdhyaraukṣyaprastambhavaivarṇyāvasādanaṁ cāṅgānām ||3||

View original

स्वभावसिद्धानां शरीरैकदेशानामन्यभावित्वं मरणाय | तद्यथा- शुक्लानां कृष्णत्वं, कृष्णानां शुक्लता, रक्तानामन्यवर्णत्वं, स्थिराणां मृदुत्वं , मृदूनां स्थिरता, चलानामचलत्वं, अचलानां चलता, पृथूनां सङ्क्षिप्तत्वं, सङ्क्षिप्तानां पृथुता, दीर्घाणां ह्रस्वत्वं, ह्रस्वानां दीर्घता, अपतनधर्मिणां पतनधर्मित्वं , पतनधर्मिणामपतनधर्मित्वमकस्मात्, शैत्यौष्ण्यस्नैग्ध्यरौक्ष्यप्रस्तम्भवैवर्ण्यावसादनं चाङ्गानाम् ||३||

🔊 Audio coming soon

tāṁ svabhāvavipratipattiṁ saṅkṣēpēṇa tāvannirdiṣṭumāha- svabhāvasiddhānāmityādi| anyabhāvitvaṁ guṇakarmabhyāṁ kr̥tvā, tathā viśiṣṭadravyāntarasaṁyōgācca; viśiṣṭadravyāntarasaṁyōgaśca ‘sirāṇāṁ darśanaṁ lalāṭē, nāsāvaṁśē vā piḍakōtpattiḥ’ ityādinā vakṣyamāṇaḥ| tatra svabhāvasiddhānāṁ śarīraikadēśānāmanyathābhāvitvaṁ vistarēṇōpadarśayannāha- tadyathētyādi| akasmācca śuklānāṁ nētraikadēśānāṁ nirnimittaṁ kārṣṇyaṁ maraṇāya| kr̥ṣṇānāṁ lōcanamadhyasya tāruṇyē kēśaśmaśrulōmnāṁ ca śuklatvamariṣṭam| raktānāṁ nētrāntapādakaratalatālvōṣṭhajihvānāmākasmikamanyavarṇatvaṁ śvētapītakr̥ṣṇanīlatvamariṣṭamiti| sthirāṇāṁ kaṭhinānāṁ kēśaśmaśrunakhadantaśirāsnāyusrōtaḥprabhr̥tīnāṁ mr̥dutvaṁ kōmalatvamariṣṭamiti| mr̥dūnāṁ māṁsaśōṇitamēdōmajjaśukranābhihr̥dayayakr̥tplīhaprabhr̥tīnāṁ sthiratvaṁ kāṭhinyaṁ vikr̥tiriti| kēcita ‘mr̥dūnām’ ityatra ‘adr̥ḍhānām’ iti paṭhanti| calānāṁ vātāśayaśirāsandhijihvādīnāmaspandanatvamariṣṭamiti| sirā daśaiva calā bhavanti, tāstu śārīrē vakṣyati| acalā māṁsamēdō'sthinābhayastēṣāṁ calatvamariṣṭam, anyē tu nāsākarṇamāṁsādīnāmityāhuḥ| pr̥thūnāṁ saṅkṣiptatvamiti vistīrṇānāṁ svalpatvaṁ; tatra vistīrṇāni śirōlalāṭavaktrāṁsōraḥpr̥ṣṭhādīni, tēṣāṁ saṅkṣiptatvamariṣṭam| saṅkṣiptānāṁ dr̥ṣṭimaṇḍalanakharōmagulphādīnāṁ pr̥thutvamariṣṭam| dīrghāṇāṁ nayanabhujāṅguliparvōcchvāsādīnāṁ hrasvatvamariṣṭam| hrasvānāṁ jaṅghāmēḍhragrīvādīnāṁ dīrghatvamariṣṭam| apatanadharmiṇāṁ patanadharmitvamiti apatanasvabhāvānāṁ patanasvabhāvatvamityarthaḥ| tatrāpatanadharmiṇaḥ kēśaśmaśrulōmanakhādayaḥ, tēṣāṁ patanadharmitvamariṣṭam| patanadharmiṇāmapatanadharmitvamiti patanadharmiṇāṁ svēdamūtrapurīṣādīnāmapatanadharmitvamariṣṭam| akasmāditi animittamityarthaḥ| akasmādityētaduktaiḥ śuklānāṁ kr̥ṣṇatvamityādibhirvakṣyamāṇaiśca śaityauṣṇyādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| śaityētyādi| hastapādōcchvāsādiṣu svabhāvōṣṇatāyuktēṣu śaityaṁ, śītatvayuktēṣu phūtkārādiṣu cauṣṇyaṁ, snigdhatāyuktēṣu nayanatārakādiṣu raukṣyam, anabhyaktakēśatvagādiṣu rūkṣēṣu snigdhatvam| prastambhaḥ prakarṣēṇa stabdhatā| nētrayōraṅgāvayavānāṁ ca vaivarṇyaṁ gauraśyāmādivarṇānāṁ vaiparītyam| avasādō'pravr̥ttirvaikalyamityarthaḥ| kēcit ‘vaivarṇyōpasarjanaṁ cāṅgānām’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- upasarjanaṁ tadbhāvāpattirityarthaḥ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

svēbhyaḥ sthānēbhyaḥ śarīraikadēśānāmavastrastōtkṣiptabhrāntāvakṣiptapatitavimuktanirgatāntargatagurulaghutvāni, pravālavarṇavyaṅgaprādurbhāvō vā'pyakasmāt, sirāṇāṁ ca darśanaṁ lalāṭē, nāsāvaṁśē vā piḍakōtpattiḥ , lalāṭē vā prabhātakālē svēdaḥ, nētrarōgādvinā vā'śrupravr̥ttiḥ, gōmayacūrṇaprakāśasya vā rajasō darśanamuttamāṅgē nilayanaṁ vā kapōtakaṅkakākaprabhr̥tīnāṁ, mūtrapurīṣavr̥ddhirabhuñjānānāṁ, tatpraṇāśō vā bhuñjānānāṁ, stanamūlahr̥dayōraḥsu ca śūlōtpattayaḥ, madhyē śūnatvamantēṣu parimlāyitvaṁ viparyayō vā, tathā'rdhāṅgē śvayathuḥ śōṣō'ṅgapakṣayōrvā, naṣṭahīnavikalavikr̥tasvaratā vā, vivarṇapuṣpaprādurbhāvō vā dantamukhanakhaśarīrēṣu, yasya vā'psu kaphapurīṣarētāṁsi nimajjanti, yasya vā dr̥ṣṭimaṇḍalē bhinnavikr̥tāni rūpāṇyālōkyantē, snēhābhyaktakēśāṅga iva yō bhāti, yaśca durbalō bhaktadvēṣātisārābhyāṁ pīḍyatē, kāsamānaśca tr̥ṣṇābhibhūtaḥ, kṣīṇaśchardibhaktadvēṣayuktaḥ saphēnapūyarudhirōdvāmī hatasvaraḥ śūlābhipannaśca manuṣyaḥ, śūnakaracaraṇavadanaḥkṣīṇō'nnadvēṣī srastapiṇḍikāṁsapāṇipādō jvarakāsābhibhūtaḥ, yastu pūrvāhṇē bhuktamaparāhṇē chardayatyavidagdhamatisāryatē vā sa śvāsānmriyatē, bastavadvilapan yaśca bhūmau patati srastamuṣkaḥ, stabdhamēḍhrō bhagnagrīvaḥ pranaṣṭamēhanaśca manuṣyaḥ, prāgviśuṣyamāṇāhr̥daya ārdraśarīraḥ, yaśca lōṣṭaṁ lōṣṭēnābhihanti kāṣṭhaṁ kāṣṭhēna, tr̥ṇāni vā chinatti, adharōṣṭhaṁ daśati, uttarōṣṭhaṁ vā lēḍhi, āluñcati vā karṇau kēśāṁśca; dēvadvijagurusuhr̥dvaidyāṁśca dvēṣṭi, yasya vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ pīḍayanti, janmarkṣaṁ vā, yasyōlkāśanibhyāmabhihanyatē hōrā vā, gr̥hadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnōpakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvō vēti ||4||

View original

स्वेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरैकदेशानामवस्त्रस्तोत्क्षिप्तभ्रान्तावक्षिप्तपतितविमुक्तनिर्गतान्तर्गतगुरुलघुत्वानि, प्रवालवर्णव्यङ्गप्रादुर्भावो वाऽप्यकस्मात्, सिराणां च दर्शनं ललाटे, नासावंशे वा पिडकोत्पत्तिः , ललाटे वा प्रभातकाले स्वेदः, नेत्ररोगाद्विना वाऽश्रुप्रवृत्तिः, गोमयचूर्णप्रकाशस्य वा रजसो दर्शनमुत्तमाङ्गे निलयनं वा कपोतकङ्ककाकप्रभृतीनां, मूत्रपुरीषवृद्धिरभुञ्जानानां, तत्प्रणाशो वा भुञ्जानानां, स्तनमूलहृदयोरःसु च शूलोत्पत्तयः, मध्ये शूनत्वमन्तेषु परिम्लायित्वं विपर्ययो वा, तथाऽर्धाङ्गे श्वयथुः शोषोऽङ्गपक्षयोर्वा, नष्टहीनविकलविकृतस्वरता वा, विवर्णपुष्पप्रादुर्भावो वा दन्तमुखनखशरीरेषु, यस्य वाऽप्सु कफपुरीषरेतांसि निमज्जन्ति, यस्य वा दृष्टिमण्डले भिन्नविकृतानि रूपाण्यालोक्यन्ते, स्नेहाभ्यक्तकेशाङ्ग इव यो भाति, यश्च दुर्बलो भक्तद्वेषातिसाराभ्यां पीड्यते, कासमानश्च तृष्णाभिभूतः, क्षीणश्छर्दिभक्तद्वेषयुक्तः सफेनपूयरुधिरोद्वामी हतस्वरः शूलाभिपन्नश्च मनुष्यः, शूनकरचरणवदनःक्षीणोऽन्नद्वेषी स्रस्तपिण्डिकांसपाणिपादो ज्वरकासाभिभूतः, यस्तु पूर्वाह्णे भुक्तमपराह्णे छर्दयत्यविदग्धमतिसार्यते वा स श्वासान्म्रियते, बस्तवद्विलपन् यश्च भूमौ पतति स्रस्तमुष्कः, स्तब्धमेढ्रो भग्नग्रीवः प्रनष्टमेहनश्च मनुष्यः, प्राग्विशुष्यमाणाहृदय आर्द्रशरीरः, यश्च लोष्टं लोष्टेनाभिहन्ति काष्ठं काष्ठेन, तृणानि वा छिनत्ति, अधरोष्ठं दशति, उत्तरोष्ठं वा लेढि, आलुञ्चति वा कर्णौ केशांश्च; देवद्विजगुरुसुहृद्वैद्यांश्च द्वेष्टि, यस्य वक्रानुवक्रगा ग्रहा गर्हितस्थानगताः पीडयन्ति, जन्मर्क्षं वा, यस्योल्काशनिभ्यामभिहन्यते होरा वा, गृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावो वेति ||४||

🔊 Audio coming soon

svēbhya ityādi| avastrastatvaṁ bhrūpakṣmaprabhr̥tīnāṁ sthānādadhaḥ pralambanam, utkṣiptatvaṁ tēṣāmēvōrdhvagamanaṁ, bhrāntatvaṁ cakṣurādīnāṁ bhramaṇam, avakṣiptatvaṁ tēṣāmēva tiryakkṣiptatvaṁ, patitatvaṁ śirōgrīvādīnāmadhāryamāṇatā, vimuktatvaṁ sandhīnāṁ mōkṣaḥ, nirgatatvaṁ bahirniḥsaraṇaṁ jihvānētraprabhr̥tīnām, antargatatvaṁ jihvānētranāsādīnāmantaḥpravēśaḥ, ‘anirgatatvam’ iti kēcit paṭhanti tatrāpi sa ēvārthaḥ; gurulaghutvāni gurūṇi bāhuśiraḥsakthyādīni, laghūnyakṣipakṣmādīni, tēṣāṁ viparītatvamariṣṭam; ‘avakṣiptatvam’ ityatra ‘avakṣiptam’ iti kēcit paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| pravālavarṇētyādi vyaṅgānāṁ kṣudrarōgaviśēṣāṇāmakasmādanimittaṁ pravālasadr̥śavarṇatāprādurbhāvō bhavatītyarthaḥ; pravālō vidrumaḥ, sa ca samudrajātō'tyantaraktō vallīviśēṣaḥ; vyaṅgarōgasya śyāvatvaṁ prākr̥taṁ, raktatvaṁ vaikr̥tam| sirāṇāmiti pravālavarṇānāmiti atrāpi cakārāt sambandhanīyam; athavā'prākr̥tasirāṇāṁ darśanamariṣṭamiti| nāsētyādi ‘piḍakāyāḥ pravālavarṇāyāḥ’ ityatrāpi jñēyaṁ, nāsāvaṁśō nāsāsthidaṇḍaḥ, anyē tu nāsāvaṁśē lalāṭē ca piḍakāyā utpattiṁ vāśabdānmanyantē| lalāṭē iti atra ‘lēpajvariṇa ’ iti śēṣō jñēyastantrāntaradarśanāt| nētrarōgādityādi- ayaṁ pāṭhō nibandhēṣu na paṭhitaḥ, vr̥ddhaiḥ paṭhitatvādasmābhirapi paṭhitaḥ| gōmayētyādi|- gōmayaṁ gōpurīṣaṁ, tasya rajaḥprakāśasyētyādi prathamaṁ māsikamariṣṭaṁ; nilayanaṁ vētyādi dvitīyam, ‘uttamāṅgē’ ityatrāpi sambadhyatē, nilayanamiti upaviśanam| stanamūlētyādi|- atrāpi bhuñjānānāmēvēti bōddhavyam, ētacca malapraṇāśēna saha yadā samuditaṁ bhavati tadā'riṣṭamiti jñēyam| madhya ityādi|- madhyē śūnatvaṁ, antēṣu hastapādādiṣu parimlāyitvaṁ śuṣkatā, viparyayō vēti antē śūnatvaṁ madhyē ca parimlāyitvamityarthaḥ| ētadariṣṭaṁ māsikam| tathētyādi|- ardhāṅgē śvayathau satyardhē parimlāyitvamiti yōjyam| aṅgapakṣayōriti pakṣaḥ śarīrārdham| naṣṭētyādi|- naṣṭasvaratā atyantasvarābhāvaḥ, hīnasvaratā śabdahrasvatvaṁ, vikalasvaratā gadgadādisvaratvaṁ, vikr̥tasvaratā svābhāvikasvarasya vaiparītyam| vivarṇētyādi|- vivarṇapuṣpaprādurbhāvaḥ anujjvalavarṇabinduprādurbhāvō dantādiṣvariṣṭam| yasyētyādi|- yasya puruṣasya, apsu pānīyēṣu, nimajjanti buḍanti; ētadariṣṭaṁ tu yadā trayāṇāmapi nimajjanaṁ bhavati tadā riṣṭamiti jñēyaṁ, māsikaṁ caitadariṣṭam| yasyētyādi| bhinnāni nānāvidhāni gavāśvaprabhr̥tīnāṁ, vikr̥tāni bībhatsāni tribhujatriśiraāditvēnādhikāṅgāni, ēkākṣyēkabhujaikakarṇāditvēna vā nyūnāṅgāni; yasya puruṣasya dr̥ṣṭimaṇḍalābhyantara ēvaṁvidhāni rūpāṇyālōkyantē dr̥śyantē tasyāriṣṭam| anyē tu “yasya vā dr̥ṣṭimaṇḍalē'bhinnē iti dr̥ṣṭimaṇḍalaviśēṣaṇaṁ ‘abhinnē’ iti kurvanti; tatrā'bhinna ityatrābhighātajō bhēda ādhyātmikadōṣēbhyō vā bhēdō'bhiprētaḥ| tatra vikr̥tarūpāvalōkanaṁ sadyō'riṣṭaṁ pāñcavārṣikaṁ vā” iti vyākhyānayanti| snēhētyādi|- sarvadā yadyēvaṁ bhavati tadēdamariṣṭam| yaścētyādi|- yaḥ pumān durbalō balahīnō māṁsahīnō vā; tatra kāsatr̥ṣṇārucyatīsārā iti samuditamariṣṭaṁ durbalē narē| kṣīṇētyādi kṣīṇē narē yadā chardyādaya upadravāḥ samuditā bhavanti tadā'riṣṭam| śūnētyādi|- jvarakāsābhibhūtē kṣīṇē narē yadā śūnakaracaraṇādyupadravā bhavanti tadā'riṣṭam| srastapiṇḍikaḥ śithilajānugulphāntarālasthitamāṁsapiṇḍaḥ; srastaśabdaḥ piṇḍikādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| aṁsaḥ skandhaḥ| yastvityādi|- yathā śaunikēna vyāpādyamānō bastaśchagalakaḥ, vilapan śabdaṁ kurvan, bhūmau patati tadvanmanuṣyō'pyariṣṭayukta iti| srastamuṣka iti sthānāccyutāṇḍaḥ, stabdhamēḍhraḥ stabdhaliṅga; bhagnagrīva iti natagrīvaḥ, pranaṣṭamēhanaścēti antaḥpraviṣṭaliṅga ityarthaḥ; atra cakārō vāśabdārthaḥ, tēna stabdhamēḍhrō bhavati pranaṣṭamēhanō vā bhavatītyarthaḥ| atrāpi śvāsānmriyata iti yōjyam| prāgityādi| yasya manuṣyasya śarīramārdramēvāvatiṣṭhatē hr̥dayaṁ prathamamēva śuṣyati tasyāriṣṭaṁ, ētadariṣṭaṁ pākṣikam| yaścētyādi|- tr̥ṇāni chinatti ‘nakhaiḥ’ iti śēṣaḥ| adharauṣṭhaṁ daśatīti adhastanamōṣṭhaṁ dantairgr̥hṇātītyarthaḥ| uttarauṣṭhaṁ vā lēḍhīti uparitanauṣṭhaṁ jihvayā spr̥śatītyarthaḥ| ayaṁ pāṭhō nibandhēṣu na dr̥śyatē, vr̥ddhaiḥ paṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| āluñcatītyādi| āluñcati utpāṭayatītyarthaḥ| dēvētyādi| suhr̥nmitram| dvēṣṭi aprītō bhavati| ētadariṣṭaṁ vārṣikam| yasyētyādi| samākrāntaṁ rāśiṁ muktvā punaḥ pūrvamēva bhuktarāśiṁ nakṣatraṁ vā yāti saḥ vakragaḥ, punaścānugata ēvōttarē sthānē'nuvakragaḥ; garhitasthānagatā iti ‘grahā’ iti sambadhyatē, tacca garhitaṁ ninditaṁ sthānaṁ jyōtiḥśāstrādēvāvagantavyam| janmarkṣaṁ janmanakṣatram| tējaḥpiṇḍanipatanamulkā, aśanirvidyudagnibhēdaḥ, ētābhyāṁ yadā ākāśē uditaṁ janmanakṣatraṁ janmanakṣatravēlā vā abhihanyatē tadā'riṣṭamityarthaḥ| hōrā janmalagnaṁ, tadapi yadōlkāśanibhyāṁ hanyata ityarthaḥ| gr̥hētyādi|- gr̥hādīnāṁ yāni garhitalakṣaṇāni vāstuvidyādiṣūktāni tannimittastatkāraṇaḥ prādurbhāva utpattirariṣṭasyētyarthaḥ; dārā bhāryā, yānaṁ śibikārathādi, vāhanaṁ hastyādi, maṇayaḥ sphaṭikādayaḥ| ratnaśabdō gr̥hādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| upakaraṇāni ghaṭapiṭharasūrpādīni||4||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

bhavanti cātra- cikitsyamānaḥ samyak ca vikārō yō'bhivardhatē | prakṣīṇabalamāṁsasya lakṣaṇaṁ tadgatāyuṣaḥ ||5|| nivartatē mahāvyādhiḥ sahasā yasya dēhinaḥ | na cāhāraphalaṁ yasya dr̥śyatē sa vinaśyati ||6||

View original

भवन्ति चात्र- चिकित्स्यमानः सम्यक् च विकारो योऽभिवर्धते | प्रक्षीणबलमांसस्य लक्षणं तद्गतायुषः ||५|| निवर्तते महाव्याधिः सहसा यस्य देहिनः | न चाहारफलं यस्य दृश्यते स विनश्यति ||६||

🔊 Audio coming soon

sarvavikārāṇāmanuktamariṣṭamabhinirdiśannāha- cikitsyamāna ityādi| mahāvyādhirvātavyādhipramēhādiraṣṭavidhaḥ; śōṣādiḥ kāyacikitsāpaṭhitō vā| sahasā vēgēnētyarthaḥ||5-6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ētānyariṣṭarūpāṇi samyag budhyēta yō bhiṣak | sādhyāsādhyaparīkṣāyāṁ sa rājñaḥ sammatō bhavēt ||7||

View original

एतान्यरिष्टरूपाणि सम्यग् बुध्येत यो भिषक् | साध्यासाध्यपरीक्षायां स राज्ञः सम्मतो भवेत् ||७||

🔊 Audio coming soon

ariṣṭajñānaphalaṁ darśayannāha- ētānītyādi| sādhyāsādhyētyādi sa vaidyaḥ sādhyāsādhyayōḥ parīkṣāyāṁ nr̥patēḥ ślāghyō bhavēt||7||

Adhikarana puShpikA · Śloka 32

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē svabhāvavipratipattirnāma dvātriṁśō'dhyāyaḥ ||32||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने स्वभावविप्रतिपत्तिर्नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ||३२||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē dvātriṁśattamō'dhyāyaḥ||32||

32. svabhāvavipratipattyadhyāyaḥ — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi