Skip to content

32. svabhāvavipratipattyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātaḥ svabhāvavipratipattimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातः स्वभावविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now the chapter concerning alteration of natural characteristics will be explained, as taught by Bhagavan Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

svabhāvaśabdānantaramādiśabdō luptō draṣṭavyaḥ, tēna svabhāvādivipratipattirityarthaḥ| svabhāvaśabdēnātra prakr̥tirucyatē||1-2||

Meaning of the commentary

An omitted word meaning and related matters is understood after svabhava, so the title includes alteration of svabhava and associated features. Svabhava here means prakriti, the natural or usual constitution and characteristics.

Key terms

svabhAva (svabhava)
The natural or usual constitution and characteristics, equated here with prakriti.
vipratipatti
A contrary alteration or reversal of the expected natural state.

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

svabhāvasiddhānāṁ śarīraikadēśānāmanyabhāvitvaṁ maraṇāya | tadyathā- śuklānāṁ kr̥ṣṇatvaṁ, kr̥ṣṇānāṁ śuklatā, raktānāmanyavarṇatvaṁ, sthirāṇāṁ mr̥dutvaṁ , mr̥dūnāṁ sthiratā, calānāmacalatvaṁ, acalānāṁ calatā, pr̥thūnāṁ saṅkṣiptatvaṁ, saṅkṣiptānāṁ pr̥thutā, dīrghāṇāṁ hrasvatvaṁ, hrasvānāṁ dīrghatā, apatanadharmiṇāṁ patanadharmitvaṁ , patanadharmiṇāmapatanadharmitvamakasmāt, śaityauṣṇyasnaigdhyaraukṣyaprastambhavaivarṇyāvasādanaṁ cāṅgānām ||3||

View original

स्वभावसिद्धानां शरीरैकदेशानामन्यभावित्वं मरणाय | तद्यथा- शुक्लानां कृष्णत्वं, कृष्णानां शुक्लता, रक्तानामन्यवर्णत्वं, स्थिराणां मृदुत्वं , मृदूनां स्थिरता, चलानामचलत्वं, अचलानां चलता, पृथूनां सङ्क्षिप्तत्वं, सङ्क्षिप्तानां पृथुता, दीर्घाणां ह्रस्वत्वं, ह्रस्वानां दीर्घता, अपतनधर्मिणां पतनधर्मित्वं , पतनधर्मिणामपतनधर्मित्वमकस्मात्, शैत्यौष्ण्यस्नैग्ध्यरौक्ष्यप्रस्तम्भवैवर्ण्यावसादनं चाङ्गानाम् ||३||

Meaning of the śloka

According to the source, a spontaneous reversal in body parts whose characteristics are established by nature indicates death. Examples are white parts becoming black, black parts becoming white, red parts assuming another colour, firm parts becoming soft, soft parts becoming firm, mobile parts becoming immobile, immobile parts becoming mobile, broad parts becoming contracted, contracted parts becoming broad, long parts becoming short, short parts becoming long, structures not naturally shed beginning to fall, normally discharged substances ceasing to be discharged, and spontaneous coldness, heat, unctuousness, dryness, marked rigidity, discolouration or functional collapse of the limbs.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tāṁ svabhāvavipratipattiṁ saṅkṣēpēṇa tāvannirdiṣṭumāha- svabhāvasiddhānāmityādi| anyabhāvitvaṁ guṇakarmabhyāṁ kr̥tvā, tathā viśiṣṭadravyāntarasaṁyōgācca; viśiṣṭadravyāntarasaṁyōgaśca ‘sirāṇāṁ darśanaṁ lalāṭē, nāsāvaṁśē vā piḍakōtpattiḥ’ ityādinā vakṣyamāṇaḥ| tatra svabhāvasiddhānāṁ śarīraikadēśānāmanyathābhāvitvaṁ vistarēṇōpadarśayannāha- tadyathētyādi| akasmācca śuklānāṁ nētraikadēśānāṁ nirnimittaṁ kārṣṇyaṁ maraṇāya| kr̥ṣṇānāṁ lōcanamadhyasya tāruṇyē kēśaśmaśrulōmnāṁ ca śuklatvamariṣṭam| raktānāṁ nētrāntapādakaratalatālvōṣṭhajihvānāmākasmikamanyavarṇatvaṁ śvētapītakr̥ṣṇanīlatvamariṣṭamiti| sthirāṇāṁ kaṭhinānāṁ kēśaśmaśrunakhadantaśirāsnāyusrōtaḥprabhr̥tīnāṁ mr̥dutvaṁ kōmalatvamariṣṭamiti| mr̥dūnāṁ māṁsaśōṇitamēdōmajjaśukranābhihr̥dayayakr̥tplīhaprabhr̥tīnāṁ sthiratvaṁ kāṭhinyaṁ vikr̥tiriti| kēcita ‘mr̥dūnām’ ityatra ‘adr̥ḍhānām’ iti paṭhanti| calānāṁ vātāśayaśirāsandhijihvādīnāmaspandanatvamariṣṭamiti| sirā daśaiva calā bhavanti, tāstu śārīrē vakṣyati| acalā māṁsamēdō'sthinābhayastēṣāṁ calatvamariṣṭam, anyē tu nāsākarṇamāṁsādīnāmityāhuḥ| pr̥thūnāṁ saṅkṣiptatvamiti vistīrṇānāṁ svalpatvaṁ; tatra vistīrṇāni śirōlalāṭavaktrāṁsōraḥpr̥ṣṭhādīni, tēṣāṁ saṅkṣiptatvamariṣṭam| saṅkṣiptānāṁ dr̥ṣṭimaṇḍalanakharōmagulphādīnāṁ pr̥thutvamariṣṭam| dīrghāṇāṁ nayanabhujāṅguliparvōcchvāsādīnāṁ hrasvatvamariṣṭam| hrasvānāṁ jaṅghāmēḍhragrīvādīnāṁ dīrghatvamariṣṭam| apatanadharmiṇāṁ patanadharmitvamiti apatanasvabhāvānāṁ patanasvabhāvatvamityarthaḥ| tatrāpatanadharmiṇaḥ kēśaśmaśrulōmanakhādayaḥ, tēṣāṁ patanadharmitvamariṣṭam| patanadharmiṇāmapatanadharmitvamiti patanadharmiṇāṁ svēdamūtrapurīṣādīnāmapatanadharmitvamariṣṭam| akasmāditi animittamityarthaḥ| akasmādityētaduktaiḥ śuklānāṁ kr̥ṣṇatvamityādibhirvakṣyamāṇaiśca śaityauṣṇyādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| śaityētyādi| hastapādōcchvāsādiṣu svabhāvōṣṇatāyuktēṣu śaityaṁ, śītatvayuktēṣu phūtkārādiṣu cauṣṇyaṁ, snigdhatāyuktēṣu nayanatārakādiṣu raukṣyam, anabhyaktakēśatvagādiṣu rūkṣēṣu snigdhatvam| prastambhaḥ prakarṣēṇa stabdhatā| nētrayōraṅgāvayavānāṁ ca vaivarṇyaṁ gauraśyāmādivarṇānāṁ vaiparītyam| avasādō'pravr̥ttirvaikalyamityarthaḥ| kēcit ‘vaivarṇyōpasarjanaṁ cāṅgānām’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- upasarjanaṁ tadbhāvāpattirityarthaḥ||3||

Meaning of the commentary

The alteration can concern qualities or actions and can also result from conjunction with a particular other substance; later examples include visible vessels on the forehead or an eruption on the bridge of the nose. The examples here are then expanded. Spontaneous darkening of normally white parts of the eye is an arishta sign. Whitening of the dark centre of the eye, or of hair, beard and body hair in youth, is also included. Red structures such as the corners of the eyes, soles, palms, palate, lips and tongue may unexpectedly become white, yellow, black or blue. Normally firm structures such as hair, beard, nails, teeth, vessels, ligaments and channels may become soft. Normally soft structures such as flesh, blood, medas, marrow, shukra, navel, heart, liver and spleen may become hard; some read not firm in place of soft. Mobile structures such as vata sites, vessels, joints and tongue may stop moving. The commentary states that ten vessels are mobile and says they will be described in Sharirasthana. Normally immobile flesh, medas, bone and navel may move; others instead name the flesh of the nose and ears. Broad structures such as the head, forehead, face, shoulders, chest and back may contract, while small structures such as the visual disc, nails, hair and ankles may broaden. Long structures such as the eyes, arms, finger joints and exhalation may shorten, while short structures such as the lower legs, penis and neck may lengthen. Hair, beard, body hair and nails, classed as not naturally shed, may begin falling. Sweat, urine and feces, classed as naturally discharged, may cease to pass. The word suddenly or without cause applies individually to all these changes and to the qualities that follow. Coldness can occur in normally warm hands, feet or exhalation, and heat in normally cool blowing breath. Dryness can affect normally unctuous structures such as the pupils, while oiliness can appear in unanointed hair or skin that is normally dry. Prastambha is extreme stiffness. Vaivarnya is reversal of normal bodily colour. Avasada means non-function or impairment. A variant reads discolouration and upasarjana of the limbs, with upasarjana explained as assuming that altered state.

Key terms

anyabhAvitva (anyabhavitva)
Becoming otherwise through reversal of a natural quality or action.
prastambha
Marked or extreme rigidity.
avasAda (avasada)
Loss of activity, functional collapse or impairment in the affected part.

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

svēbhyaḥ sthānēbhyaḥ śarīraikadēśānāmavastrastōtkṣiptabhrāntāvakṣiptapatitavimuktanirgatāntargatagurulaghutvāni, pravālavarṇavyaṅgaprādurbhāvō vā'pyakasmāt, sirāṇāṁ ca darśanaṁ lalāṭē, nāsāvaṁśē vā piḍakōtpattiḥ , lalāṭē vā prabhātakālē svēdaḥ, nētrarōgādvinā vā'śrupravr̥ttiḥ, gōmayacūrṇaprakāśasya vā rajasō darśanamuttamāṅgē nilayanaṁ vā kapōtakaṅkakākaprabhr̥tīnāṁ, mūtrapurīṣavr̥ddhirabhuñjānānāṁ, tatpraṇāśō vā bhuñjānānāṁ, stanamūlahr̥dayōraḥsu ca śūlōtpattayaḥ, madhyē śūnatvamantēṣu parimlāyitvaṁ viparyayō vā, tathā'rdhāṅgē śvayathuḥ śōṣō'ṅgapakṣayōrvā, naṣṭahīnavikalavikr̥tasvaratā vā, vivarṇapuṣpaprādurbhāvō vā dantamukhanakhaśarīrēṣu, yasya vā'psu kaphapurīṣarētāṁsi nimajjanti, yasya vā dr̥ṣṭimaṇḍalē bhinnavikr̥tāni rūpāṇyālōkyantē, snēhābhyaktakēśāṅga iva yō bhāti, yaśca durbalō bhaktadvēṣātisārābhyāṁ pīḍyatē, kāsamānaśca tr̥ṣṇābhibhūtaḥ, kṣīṇaśchardibhaktadvēṣayuktaḥ saphēnapūyarudhirōdvāmī hatasvaraḥ śūlābhipannaśca manuṣyaḥ, śūnakaracaraṇavadanaḥkṣīṇō'nnadvēṣī srastapiṇḍikāṁsapāṇipādō jvarakāsābhibhūtaḥ, yastu pūrvāhṇē bhuktamaparāhṇē chardayatyavidagdhamatisāryatē vā sa śvāsānmriyatē, bastavadvilapan yaśca bhūmau patati srastamuṣkaḥ, stabdhamēḍhrō bhagnagrīvaḥ pranaṣṭamēhanaśca manuṣyaḥ, prāgviśuṣyamāṇāhr̥daya ārdraśarīraḥ, yaśca lōṣṭaṁ lōṣṭēnābhihanti kāṣṭhaṁ kāṣṭhēna, tr̥ṇāni vā chinatti, adharōṣṭhaṁ daśati, uttarōṣṭhaṁ vā lēḍhi, āluñcati vā karṇau kēśāṁśca; dēvadvijagurusuhr̥dvaidyāṁśca dvēṣṭi, yasya vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ pīḍayanti, janmarkṣaṁ vā, yasyōlkāśanibhyāmabhihanyatē hōrā vā, gr̥hadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnōpakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvō vēti ||4||

View original

स्वेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरैकदेशानामवस्त्रस्तोत्क्षिप्तभ्रान्तावक्षिप्तपतितविमुक्तनिर्गतान्तर्गतगुरुलघुत्वानि, प्रवालवर्णव्यङ्गप्रादुर्भावो वाऽप्यकस्मात्, सिराणां च दर्शनं ललाटे, नासावंशे वा पिडकोत्पत्तिः , ललाटे वा प्रभातकाले स्वेदः, नेत्ररोगाद्विना वाऽश्रुप्रवृत्तिः, गोमयचूर्णप्रकाशस्य वा रजसो दर्शनमुत्तमाङ्गे निलयनं वा कपोतकङ्ककाकप्रभृतीनां, मूत्रपुरीषवृद्धिरभुञ्जानानां, तत्प्रणाशो वा भुञ्जानानां, स्तनमूलहृदयोरःसु च शूलोत्पत्तयः, मध्ये शूनत्वमन्तेषु परिम्लायित्वं विपर्ययो वा, तथाऽर्धाङ्गे श्वयथुः शोषोऽङ्गपक्षयोर्वा, नष्टहीनविकलविकृतस्वरता वा, विवर्णपुष्पप्रादुर्भावो वा दन्तमुखनखशरीरेषु, यस्य वाऽप्सु कफपुरीषरेतांसि निमज्जन्ति, यस्य वा दृष्टिमण्डले भिन्नविकृतानि रूपाण्यालोक्यन्ते, स्नेहाभ्यक्तकेशाङ्ग इव यो भाति, यश्च दुर्बलो भक्तद्वेषातिसाराभ्यां पीड्यते, कासमानश्च तृष्णाभिभूतः, क्षीणश्छर्दिभक्तद्वेषयुक्तः सफेनपूयरुधिरोद्वामी हतस्वरः शूलाभिपन्नश्च मनुष्यः, शूनकरचरणवदनःक्षीणोऽन्नद्वेषी स्रस्तपिण्डिकांसपाणिपादो ज्वरकासाभिभूतः, यस्तु पूर्वाह्णे भुक्तमपराह्णे छर्दयत्यविदग्धमतिसार्यते वा स श्वासान्म्रियते, बस्तवद्विलपन् यश्च भूमौ पतति स्रस्तमुष्कः, स्तब्धमेढ्रो भग्नग्रीवः प्रनष्टमेहनश्च मनुष्यः, प्राग्विशुष्यमाणाहृदय आर्द्रशरीरः, यश्च लोष्टं लोष्टेनाभिहन्ति काष्ठं काष्ठेन, तृणानि वा छिनत्ति, अधरोष्ठं दशति, उत्तरोष्ठं वा लेढि, आलुञ्चति वा कर्णौ केशांश्च; देवद्विजगुरुसुहृद्वैद्यांश्च द्वेष्टि, यस्य वक्रानुवक्रगा ग्रहा गर्हितस्थानगताः पीडयन्ति, जन्मर्क्षं वा, यस्योल्काशनिभ्यामभिहन्यते होरा वा, गृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावो वेति ||४||

Meaning of the śloka

The passage gives a long series of signs treated as arishta. These include displacement, abnormal elevation, rotation, lateral deviation, collapse, separation, protrusion, retraction, or reversal of heaviness and lightness in body parts; sudden coral-red vyanga, visible vessels on the forehead, a pustule on the bridge of the nose, morning sweat on the forehead, tears without eye disease, cow-dung-colored dust seen on the head, or pigeons, vultures, crows and similar birds settling there. It also includes increased urine and feces without eating or their disappearance despite eating; pain at the roots of the breasts, cardiac region or chest; swelling in the middle with wasting at the extremities or the reverse; swelling of half the body or wasting of one side; lost, diminished, impaired or unnaturally altered voice; dull flower-like spots on teeth, mouth, nails or body; sinking in water of kapha, feces and semen together; seeing divided or grotesquely altered forms within the visual field; appearing constantly as though hair and body were oiled; weakness accompanied by aversion to food and diarrhea, or cough with overpowering thirst; emaciation with vomiting, food aversion, frothy vomiting of pus and blood, lost voice and pain; swelling of hands, feet and face in an emaciated person who rejects food, with loosened calf, shoulder, hand and foot flesh and fever and cough; vomiting undigested morning food in the afternoon or passing it through diarrhea followed by death attributed to difficult breathing; falling to the ground crying like a goat being killed, with displaced testicles, rigid or retracted penis and bent neck; the cardiac region drying before the otherwise moist body; striking clods with clods or wood with wood, cutting grass, biting the lower lip, licking the upper lip, or pulling ears and hair; hatred of deities, brahmanas, teachers, friends and physicians; and adverse astrological, household, family, conveyance, animal, jewel or equipment signs.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

svēbhya ityādi| avastrastatvaṁ bhrūpakṣmaprabhr̥tīnāṁ sthānādadhaḥ pralambanam, utkṣiptatvaṁ tēṣāmēvōrdhvagamanaṁ, bhrāntatvaṁ cakṣurādīnāṁ bhramaṇam, avakṣiptatvaṁ tēṣāmēva tiryakkṣiptatvaṁ, patitatvaṁ śirōgrīvādīnāmadhāryamāṇatā, vimuktatvaṁ sandhīnāṁ mōkṣaḥ, nirgatatvaṁ bahirniḥsaraṇaṁ jihvānētraprabhr̥tīnām, antargatatvaṁ jihvānētranāsādīnāmantaḥpravēśaḥ, ‘anirgatatvam’ iti kēcit paṭhanti tatrāpi sa ēvārthaḥ; gurulaghutvāni gurūṇi bāhuśiraḥsakthyādīni, laghūnyakṣipakṣmādīni, tēṣāṁ viparītatvamariṣṭam; ‘avakṣiptatvam’ ityatra ‘avakṣiptam’ iti kēcit paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| pravālavarṇētyādi vyaṅgānāṁ kṣudrarōgaviśēṣāṇāmakasmādanimittaṁ pravālasadr̥śavarṇatāprādurbhāvō bhavatītyarthaḥ; pravālō vidrumaḥ, sa ca samudrajātō'tyantaraktō vallīviśēṣaḥ; vyaṅgarōgasya śyāvatvaṁ prākr̥taṁ, raktatvaṁ vaikr̥tam| sirāṇāmiti pravālavarṇānāmiti atrāpi cakārāt sambandhanīyam; athavā'prākr̥tasirāṇāṁ darśanamariṣṭamiti| nāsētyādi ‘piḍakāyāḥ pravālavarṇāyāḥ’ ityatrāpi jñēyaṁ, nāsāvaṁśō nāsāsthidaṇḍaḥ, anyē tu nāsāvaṁśē lalāṭē ca piḍakāyā utpattiṁ vāśabdānmanyantē| lalāṭē iti atra ‘lēpajvariṇa ’ iti śēṣō jñēyastantrāntaradarśanāt| nētrarōgādityādi- ayaṁ pāṭhō nibandhēṣu na paṭhitaḥ, vr̥ddhaiḥ paṭhitatvādasmābhirapi paṭhitaḥ| gōmayētyādi|- gōmayaṁ gōpurīṣaṁ, tasya rajaḥprakāśasyētyādi prathamaṁ māsikamariṣṭaṁ; nilayanaṁ vētyādi dvitīyam, ‘uttamāṅgē’ ityatrāpi sambadhyatē, nilayanamiti upaviśanam| stanamūlētyādi|- atrāpi bhuñjānānāmēvēti bōddhavyam, ētacca malapraṇāśēna saha yadā samuditaṁ bhavati tadā'riṣṭamiti jñēyam| madhya ityādi|- madhyē śūnatvaṁ, antēṣu hastapādādiṣu parimlāyitvaṁ śuṣkatā, viparyayō vēti antē śūnatvaṁ madhyē ca parimlāyitvamityarthaḥ| ētadariṣṭaṁ māsikam| tathētyādi|- ardhāṅgē śvayathau satyardhē parimlāyitvamiti yōjyam| aṅgapakṣayōriti pakṣaḥ śarīrārdham| naṣṭētyādi|- naṣṭasvaratā atyantasvarābhāvaḥ, hīnasvaratā śabdahrasvatvaṁ, vikalasvaratā gadgadādisvaratvaṁ, vikr̥tasvaratā svābhāvikasvarasya vaiparītyam| vivarṇētyādi|- vivarṇapuṣpaprādurbhāvaḥ anujjvalavarṇabinduprādurbhāvō dantādiṣvariṣṭam| yasyētyādi|- yasya puruṣasya, apsu pānīyēṣu, nimajjanti buḍanti; ētadariṣṭaṁ tu yadā trayāṇāmapi nimajjanaṁ bhavati tadā riṣṭamiti jñēyaṁ, māsikaṁ caitadariṣṭam| yasyētyādi| bhinnāni nānāvidhāni gavāśvaprabhr̥tīnāṁ, vikr̥tāni bībhatsāni tribhujatriśiraāditvēnādhikāṅgāni, ēkākṣyēkabhujaikakarṇāditvēna vā nyūnāṅgāni; yasya puruṣasya dr̥ṣṭimaṇḍalābhyantara ēvaṁvidhāni rūpāṇyālōkyantē dr̥śyantē tasyāriṣṭam| anyē tu “yasya vā dr̥ṣṭimaṇḍalē'bhinnē iti dr̥ṣṭimaṇḍalaviśēṣaṇaṁ ‘abhinnē’ iti kurvanti; tatrā'bhinna ityatrābhighātajō bhēda ādhyātmikadōṣēbhyō vā bhēdō'bhiprētaḥ| tatra vikr̥tarūpāvalōkanaṁ sadyō'riṣṭaṁ pāñcavārṣikaṁ vā” iti vyākhyānayanti| snēhētyādi|- sarvadā yadyēvaṁ bhavati tadēdamariṣṭam| yaścētyādi|- yaḥ pumān durbalō balahīnō māṁsahīnō vā; tatra kāsatr̥ṣṇārucyatīsārā iti samuditamariṣṭaṁ durbalē narē| kṣīṇētyādi kṣīṇē narē yadā chardyādaya upadravāḥ samuditā bhavanti tadā'riṣṭam| śūnētyādi|- jvarakāsābhibhūtē kṣīṇē narē yadā śūnakaracaraṇādyupadravā bhavanti tadā'riṣṭam| srastapiṇḍikaḥ śithilajānugulphāntarālasthitamāṁsapiṇḍaḥ; srastaśabdaḥ piṇḍikādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| aṁsaḥ skandhaḥ| yastvityādi|- yathā śaunikēna vyāpādyamānō bastaśchagalakaḥ, vilapan śabdaṁ kurvan, bhūmau patati tadvanmanuṣyō'pyariṣṭayukta iti| srastamuṣka iti sthānāccyutāṇḍaḥ, stabdhamēḍhraḥ stabdhaliṅga; bhagnagrīva iti natagrīvaḥ, pranaṣṭamēhanaścēti antaḥpraviṣṭaliṅga ityarthaḥ; atra cakārō vāśabdārthaḥ, tēna stabdhamēḍhrō bhavati pranaṣṭamēhanō vā bhavatītyarthaḥ| atrāpi śvāsānmriyata iti yōjyam| prāgityādi| yasya manuṣyasya śarīramārdramēvāvatiṣṭhatē hr̥dayaṁ prathamamēva śuṣyati tasyāriṣṭaṁ, ētadariṣṭaṁ pākṣikam| yaścētyādi|- tr̥ṇāni chinatti ‘nakhaiḥ’ iti śēṣaḥ| adharauṣṭhaṁ daśatīti adhastanamōṣṭhaṁ dantairgr̥hṇātītyarthaḥ| uttarauṣṭhaṁ vā lēḍhīti uparitanauṣṭhaṁ jihvayā spr̥śatītyarthaḥ| ayaṁ pāṭhō nibandhēṣu na dr̥śyatē, vr̥ddhaiḥ paṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| āluñcatītyādi| āluñcati utpāṭayatītyarthaḥ| dēvētyādi| suhr̥nmitram| dvēṣṭi aprītō bhavati| ētadariṣṭaṁ vārṣikam| yasyētyādi| samākrāntaṁ rāśiṁ muktvā punaḥ pūrvamēva bhuktarāśiṁ nakṣatraṁ vā yāti saḥ vakragaḥ, punaścānugata ēvōttarē sthānē'nuvakragaḥ; garhitasthānagatā iti ‘grahā’ iti sambadhyatē, tacca garhitaṁ ninditaṁ sthānaṁ jyōtiḥśāstrādēvāvagantavyam| janmarkṣaṁ janmanakṣatram| tējaḥpiṇḍanipatanamulkā, aśanirvidyudagnibhēdaḥ, ētābhyāṁ yadā ākāśē uditaṁ janmanakṣatraṁ janmanakṣatravēlā vā abhihanyatē tadā'riṣṭamityarthaḥ| hōrā janmalagnaṁ, tadapi yadōlkāśanibhyāṁ hanyata ityarthaḥ| gr̥hētyādi|- gr̥hādīnāṁ yāni garhitalakṣaṇāni vāstuvidyādiṣūktāni tannimittastatkāraṇaḥ prādurbhāva utpattirariṣṭasyētyarthaḥ; dārā bhāryā, yānaṁ śibikārathādi, vāhanaṁ hastyādi, maṇayaḥ sphaṭikādayaḥ| ratnaśabdō gr̥hādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| upakaraṇāni ghaṭapiṭharasūrpādīni||4||

Meaning of the commentary

The commentary explains the body-part abnormalities in detail. Drooping applies to eyebrows, eyelashes and similar structures; elevation is their upward displacement; rotation applies to eyes and related parts; lateral casting is their sideways deviation; collapse means inability to hold up head or neck; separation concerns joints; protrusion includes tongue and eyes; retraction includes tongue, eyes and nose. Some read failure to protrude instead, with effectively the same meaning. Reversal of weight means heavy parts such as arms, head and thighs becoming light and normally light parts such as eyelashes becoming heavy. Coral is a very red marine growth; vyanga is normally dusky, so sudden redness is abnormal. Visible forehead vessels may be coral-colored or simply unnatural. The nose-bridge pustule may also be coral-colored; others take the alternative particle to separate pustules of the nose bridge and forehead. The commentary supplies a patient with lepa-fever for the morning forehead sweat from another treatise. The tear passage is absent from older compilations but retained from senior authorities. Cow-dung-like dust on the head is assigned one month, while birds settling there form a second sign. Pain at the breast-root, heart or chest is understood in someone eating and is adverse when combined with disappearance of wastes. Central swelling and dry extremities, or the reverse, are assigned one month. Half-body swelling is read with wasting of the other half. Voice loss ranges from complete absence to low volume, stammering or reversal of the natural voice. The flower-like marks are dull-colored spots. Sinking of kapha, feces and semen is adverse only when all three occur together and is assigned one month. Distorted forms may be many kinds of animals, triangular or many-headed forms, or forms missing an eye, arm or ear. Others qualify an unbroken visual field and explain that seeing distorted forms may indicate immediate or five-year prognosis. Constantly appearing oiled is required for that sign. Several symptom clusters apply only when all named features occur together in a weak or emaciated person. Loosened applies separately to calf, shoulder, hand and foot tissues. The goat-like crying and falling passage includes alternatives between rigid and retracted genital signs and is linked with death through difficult breathing. A moist body with the cardiac region drying first is assigned a fortnight. The behavior involving clods, wood, grass, lips, ears and hair is absent from older compilations but retained from senior authorities. Hatred of revered persons is assigned one year. The final signs use the chapter's historical astrological and omen doctrines: planets moving backward or returning forward in censured positions, afflicting the birth constellation; meteors or lightning striking the birth constellation, its time, or the birth ascendant; and adverse signs arising in the house, spouse, bed, seat, conveyance, riding animal, crystal and other jewels, or household equipment.

Key terms

svabhAvavipratipatti (svabhavavipratipatti)
A reversal or deviation from the natural state of body, function, perception or surrounding signs.
vivarNapuShpa (vivarnapushpa)
Dull-colored, flower-like spots appearing on teeth, mouth, nails or body.
janmarkSham (janmarksham)
The birth constellation within the passage's historical astrological prognosis.

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

bhavanti cātra- cikitsyamānaḥ samyak ca vikārō yō'bhivardhatē | prakṣīṇabalamāṁsasya lakṣaṇaṁ tadgatāyuṣaḥ ||5|| nivartatē mahāvyādhiḥ sahasā yasya dēhinaḥ | na cāhāraphalaṁ yasya dr̥śyatē sa vinaśyati ||6||

View original

भवन्ति चात्र- चिकित्स्यमानः सम्यक् च विकारो योऽभिवर्धते | प्रक्षीणबलमांसस्य लक्षणं तद्गतायुषः ||५|| निवर्तते महाव्याधिः सहसा यस्य देहिनः | न चाहारफलं यस्य दृश्यते स विनश्यति ||६||

Meaning of the śloka

When a disorder continues to increase despite being treated correctly in a person whose strength and flesh are greatly depleted, the text regards this as a sign that the lifespan has ended. A person whose major disease suddenly disappears but who shows no nourishing result from food is likewise said to perish.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvavikārāṇāmanuktamariṣṭamabhinirdiśannāha- cikitsyamāna ityādi| mahāvyādhirvātavyādhipramēhādiraṣṭavidhaḥ; śōṣādiḥ kāyacikitsāpaṭhitō vā| sahasā vēgēnētyarthaḥ||5-6||

Meaning of the commentary

These verses state adverse signs applicable generally to diseases not separately discussed. Mahavyadhi may mean the eight major categories that include vata disease and prameha, or conditions such as shosha described in internal medicine. Sahasa means suddenly or with force.

Key terms

cikitsyamAnaH samyak (cikitsymanah samyak)
Being treated according to the proper method, despite which the disorder continues to increase.
AhAraphalam (aharaphalam)
The expected nourishing or sustaining result of consumed food.
mahAvyAdhiH (mahavyadhih)
A major disease, interpreted through two alternative groups in the commentary.

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ētānyariṣṭarūpāṇi samyag budhyēta yō bhiṣak | sādhyāsādhyaparīkṣāyāṁ sa rājñaḥ sammatō bhavēt ||7||

View original

एतान्यरिष्टरूपाणि सम्यग् बुध्येत यो भिषक् | साध्यासाध्यपरीक्षायां स राज्ञः सम्मतो भवेत् ||७||

Meaning of the śloka

A physician who correctly understands these forms of arishta becomes esteemed by the king for skill in examining whether a condition is treatable or untreatable.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ariṣṭajñānaphalaṁ darśayannāha- ētānītyādi| sādhyāsādhyētyādi sa vaidyaḥ sādhyāsādhyayōḥ parīkṣāyāṁ nr̥patēḥ ślāghyō bhavēt||7||

Meaning of the commentary

The verse states the result of knowing arishta signs: such a physician is praised by the ruler for discerning curable and incurable conditions.

Key terms

ariShTarUpANi (arishtarupani)
Forms of adverse prognostic signs within the classical framework.
sAdhyAsAdhyaparIkShA (sadhyasadhyapariksha)
Examination to distinguish conditions considered treatable from those considered untreatable.

Adhikarana puṣpikā · Śloka 32

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē svabhāvavipratipattirnāma dvātriṁśō'dhyāyaḥ ||32||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने स्वभावविप्रतिपत्तिर्नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ||३२||

Meaning of the śloka

Thus ends the thirty-second chapter, called Svabhavavipratipatti, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē dvātriṁśattamō'dhyāyaḥ||32||

Meaning of the commentary

Thus ends the thirty-second chapter in the Sutrasthana of the Nibandhasangraha commentary on Sushruta, composed by Shri Dalhana.