Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વમનદ્રવ્યવિકલ્પવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાતો વમનદ્રવ્યેત્યાદિ| વિકલ્પાઃ પ્રયોગાઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
વમનદ્રવ્યાણાં ફલાદીનાં મદનફલાનિ શ્રેષ્ઠતમાનિ ભવન્તિ | અથ મદનપુષ્પાણામાતપપરિશુષ્કાણાં ચૂર્ણપ્રકુઞ્જં પ્રત્યક્પુષ્પાસદાપુષ્પીનિમ્બકષાયાણામન્યતમેનાલોડ્ય મધુસૈન્ધવયુક્તાં પુષ્પચૂર્ણમાત્રાં પાયયિત્વા વામયેત્ | મદનશલાટુચૂર્ણાન્યેવં વા બકુલરમ્યકોપયુક્તાનિ મધુલવણયુક્તાન્યભિપ્રતપ્તાનિ; મદનશલાટુચૂર્ણસિદ્ધાં વા તિલતણ્ડુલયવાગૂમ્ | નિર્વૃત્તાનાં વા નાતિહરિતપાણ્ડૂનાં કુશમૂઢાવબદ્ધમૃદ્ગોમયપ્રલિપ્તાનાં યવબુ(તુ)ષમુદ્ગમાષશાલ્યાદિધાન્યરાશાવષ્ટરાત્રોષિતક્લિન્નભિન્નાનાં ફલાનાં ફલપિપ્પલીરુદ્ધૃત્યાતપે શોષયેત્, તાસાં દધિમધુપલલવિમૃદિતપરિશુષ્કાણાં સુભાજનસ્થાનામન્તર્નખમુષ્ટિમુષ્ણે યષ્ટીમધુકકષાયે કોવિદારાદીનામન્યતમે વા કષાયે પ્રમૃદ્ય રાત્રિપર્યુષિતં મધુસૈન્ધવયુક્તમાશીર્ભિરભિમન્ત્રિતમુદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખમાતુરં પાયયેદનેન મન્ત્રેણાભિમન્ત્ર્ય- “બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્કાનલાનિલાઃ| ઋષયઃ સૌષધીગ્રામા ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ પાન્તુ તે ||૧|| રસાયનમિવર્ષીણાં દેવાનામમૃતં યથા | સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે ||૨|| વિશેષેણ શ્લેષ્મજ્વરપ્રતિશ્યાયાન્તર્વિદ્રધિષુ; અપ્રવર્તમાને વા દોષે પિપ્પલીવચાગૌરસર્ષપકલ્કોન્મિશ્રૈઃ સલવણૈરુષ્ણામ્બુભિઃ પુનઃ પુનઃ પ્રવર્તયેદાસમ્યગ્વાન્તલક્ષણાદિતિ | મદનફલમજ્જચૂર્ણં વા તત્ક્વાથપરિભાવિતં મદનફલકષાયેણ; મદનફલમજ્જસિદ્ધસ્ય વા પયસઃ સન્તાનિકાં ક્ષૌદ્રયુક્તાં , મદનફલમજ્જસિદ્ધં વા પયઃ, મદનફલમજ્જસિદ્ધેન વા પયસા યવાગૂમ્, અધોભાગાસૃક્પિત્તહૃદ્દાહયોઃ; મદનફલમજ્જસિદ્ધસ્ય વા પયસો દધિભાવમુપગતસ્ય દધ્યુત્તરં દધિ વા કફપ્રસેકચ્છર્દિમૂર્ચ્છાતમકેષુ; મદનફલમજ્જરસં સ્નેહં વા ભલ્લાતકસ્નેહવદાદાય ફાણિતીભૂતં લેહયેત્, આતપપરિશુષ્કં વા તમેવ જીવન્તીકષાયેણ, પિત્તે કફસ્થાનગતે; મદનફલમજ્જક્વાથં વા પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં, તચ્ચૂર્ણં વા નિમ્બરૂપિકાકષાયયોરન્યતરેણ સન્તર્પણકફજવ્યાધિહરં, મદનફલમજ્જચૂર્ણં વા મધૂકકાશ્મર્યદ્રાક્ષાકષાયેણ | મદનફલવિધાનમુક્તમ્ ||૩||
वमनद्रव्याणां फलादीनां मदनफलानि श्रेष्ठतमानि भवन्ति | अथ मदनपुष्पाणामातपपरिशुष्काणां चूर्णप्रकुञ्जं प्रत्यक्पुष्पासदापुष्पीनिम्बकषायाणामन्यतमेनालोड्य मधुसैन्धवयुक्तां पुष्पचूर्णमात्रां पाययित्वा वामयेत् | मदनशलाटुचूर्णान्येवं वा बकुलरम्यकोपयुक्तानि मधुलवणयुक्तान्यभिप्रतप्तानि; मदनशलाटुचूर्णसिद्धां वा तिलतण्डुलयवागूम् | निर्वृत्तानां वा नातिहरितपाण्डूनां कुशमूढावबद्धमृद्गोमयप्रलिप्तानां यवबु(तु)षमुद्गमाषशाल्यादिधान्यराशावष्टरात्रोषितक्लिन्नभिन्नानां फलानां फलपिप्पलीरुद्धृत्यातपे शोषयेत्, तासां दधिमधुपललविमृदितपरिशुष्काणां सुभाजनस्थानामन्तर्नखमुष्टिमुष्णे यष्टीमधुककषाये कोविदारादीनामन्यतमे वा कषाये प्रमृद्य रात्रिपर्युषितं मधुसैन्धवयुक्तमाशीर्भिरभिमन्त्रितमुदङ्मुखः प्राङ्मुखमातुरं पाययेदनेन मन्त्रेणाभिमन्त्र्य- “ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानलानिलाः| ऋषयः सौषधीग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु ते ||१|| रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा | सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ||२|| विशेषेण श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायान्तर्विद्रधिषु; अप्रवर्तमाने वा दोषे पिप्पलीवचागौरसर्षपकल्कोन्मिश्रैः सलवणैरुष्णाम्बुभिः पुनः पुनः प्रवर्तयेदासम्यग्वान्तलक्षणादिति | मदनफलमज्जचूर्णं वा तत्क्वाथपरिभावितं मदनफलकषायेण; मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसः सन्तानिकां क्षौद्रयुक्तां , मदनफलमज्जसिद्धं वा पयः, मदनफलमज्जसिद्धेन वा पयसा यवागूम्, अधोभागासृक्पित्तहृद्दाहयोः; मदनफलमज्जसिद्धस्य वा पयसो दधिभावमुपगतस्य दध्युत्तरं दधि वा कफप्रसेकच्छर्दिमूर्च्छातमकेषु; मदनफलमज्जरसं स्नेहं वा भल्लातकस्नेहवदादाय फाणितीभूतं लेहयेत्, आतपपरिशुष्कं वा तमेव जीवन्तीकषायेण, पित्ते कफस्थानगते; मदनफलमज्जक्वाथं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं, तच्चूर्णं वा निम्बरूपिकाकषाययोरन्यतरेण सन्तर्पणकफजव्याधिहरं, मदनफलमज्जचूर्णं वा मधूककाश्मर्यद्राक्षाकषायेण | मदनफलविधानमुक्तम् ||३||
🔊 Audio coming soon
વમનેત્યાદિ| ફલાદીનામિતિ ફલં મદનફલમ્, આદિગ્રહણાત્ કુટજજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવકૃતવેધનાનિ ગૃહ્યન્તે| મદનપુષ્પાણામિતિ અત્ર પુષ્પશબ્દઃ ફલે વર્તતે, કારણે કાર્યોપચારાત્| ચૂર્ણપ્રકુઞ્ચં પુનરસ્ય મધ્યમા માત્રા; પ્રકુઞ્ચઃ પલં, ‘મુષ્ટિઃ’ ઇત્યેકે, ‘કરાઙ્ગુલિચતુષ્કમૂલાવધિમિતં ચૂર્ણમ્’ ઇત્યપરે| પ્રત્યક્પુષ્પા અપામાર્ગઃ, સદાપુષ્પી અર્કસ્તસ્ય મૂલં, નિમ્બઃ પ્રસિદ્ધઃ; કષાયાણાં ત્રિત્વાદ્યોગત્રયમુક્તમ્| પુષ્પચૂર્ણમાત્રામિતિ માત્રા ચ તન્ત્રાન્તરે ચૂર્ણશરાવઃ, અત્ર ચ માત્રાશબ્દો યથાયોગવચનોઽભિપ્રેતઃ| અસ્યાગ્રે ‘અક્રૂરાશયમુપસ્થિતદોષં મૃદુપ્રચ્છર્દનં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તન્ન, નિબન્ધકારૈરપઠિતત્વાત્| મદનેત્યાદિ| શલાટુ આમં ફલમ્| એવમિતિ એવંશબ્દાત્ પ્રત્યક્પુષ્પાદીનાં ત્રયઃ કષાયા જ્ઞેયાઃ, તેન યોગા અપિ ત્રયઃ| રમ્યકો મહાનિમ્બઃ| અભિપ્રતપ્તાનિ ઉષ્ણીકૃતાનિ, ‘પાયયિત્વા વામયેત્’ ઇત્યનુવર્તનીયમ્| શલાટુચૂર્ણેષુ યોગાન્તરં નિર્દિશન્નાહ- મદનેત્યાદિ| અત્રાપિ ચૂર્ણસ્ય પ્રકુઞ્ચ એવ, તિલતણ્ડુલયોસ્તુ યવાગૂપ્રમાણેન માત્રાકલ્પનં; લેહયિત્વા વામયેદિતિ જ્ઞેયં, લેહ્યત્વાદ્યવાગ્વાઃ| તદેવં શલાટુચૂર્ણેષુ મદનસ્ય ચત્વારો યોગાઃ| મદનફલાનાં પક્વાનાં પ્રધાનં યોગં નિર્દિશન્નાહ- નિર્વૃત્તાનામિત્યાદિ| નિર્વૃત્તાનાં નિષ્પન્નાનાં નાતિહરિતપાણ્ડુત્વેન, પરિપાકાતિપાણ્ડુત્વે હિ વીર્યાતિક્રમઃ સ્યાત્| કુશમૂઢઃ કુશવિરચિતઃ પુટકઃ| ફલપિપ્પલીઃ મદનફલબીજાનિ| તાસામિતિ તાસાં ફલપિપ્પલીનામ્| અન્તર્નખમુષ્ટિમિતિ નખાનાં મધ્યે મુષ્ટિર્ન તુ પરિભાષિકા પલાભિધાના, અન્તર્નખમુષ્ટિં યષ્ટીમધુકકષાયે આતુરં પાયયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કોવિદારેત્યાદિ| કોવિદારાદીનાં સંશોધનસંશમનીયોક્તાનામેકાદશાનામન્યતમસ્યૈકતમસ્ય કષાયે| એતેનૈકાદશયોગા ઉક્તાઃ| પ્રમૃદ્યેતિ ફલપિપ્પલીનામન્તર્નખમુષ્ટિમિતિ સમ્બન્ધઃ| કિંવિશિષ્ટમન્તર્નખમુષ્ટિં? રાત્રિપર્યુષિતં મધુસૈન્ધવયુક્તં ચ| આશીર્ભિરભિમન્ત્રિતમિતિ ઇષ્ટાશાનિષ્પાદનમન્ત્રોઽપ્યાશીઃ, તાભિર્વેદોક્તાભિરભિમન્ત્રિતમન્તર્નખમુષ્ટિમ્| ઉદઙ્મુખ ઉત્તરાભિમુખો વૈદ્યઃ, પ્રાઙ્મુખં પૂર્વાભિમુખમાતુરમ્| અભિમન્ત્રણમન્ત્રમાહ- બ્રહ્મદક્ષેત્યાદિ| મન્ત્રાર્થસ્ત્વદર્શનીયઃ, આવૃત્ત્યૈવ કેવલયા મન્ત્રાણાં ફલદત્વાત્| અસ્ય યોગસ્ય વિષયં નિયમયન્નાહ- વિશેષેણેત્યાદિ| વિશેષેણ અતિશયેન, શ્લેષ્મજ્વરાદિષુ ‘દેય’ ઇત્યધ્યાહારઃ| અપ્રવર્તમાનસ્ય દોષસ્ય પ્રવર્તને હેતું દર્શયન્નાહ- અપ્રવર્તમાન ઇત્યાદિ| દુર્વમનબહુદોષવિષયયોગમાહ- મદનેત્યાદિ| મદનફલમજ્જા મદનફલમધ્યસ્ય સ્નિગ્ધો ભાગઃ, ‘સકલમેવ મદનફલમ્’ ઇત્યન્યે| મદનફલકષાયેણ ‘પાયયેત્’ ઇત્યધ્યાહારઃ| મદનેત્યાદિ| સન્તાનિકામિતિ લેહયેદિતિ સમ્બન્ધઃ; સન્તાનિકા ક્ષીરસ્યોપરિતનઃ સ્ત્યાનો ભાગઃ| મદનફલમજ્જસિદ્ધં વા પયઃ પાયયેદિત્યધ્યાહારઃ; અત્રાપિ પ્રકુઞ્ચઃ| મદનફલપક્વસિદ્ધેન વા પયસા યવાગૂં લેહયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| પયઃસન્તાનિકાયવાગૂનાં વિષયમાહ- અધોભવરક્તપિત્તે પિત્તકૃતહૃદયદાહે ચ| મદનેત્યાદિ| દધ્યુત્તરં સરં, લેહયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| દધિ વા ‘પાયયેત્’ ઇત્યધ્યાહારઃ| એતદ્યોગદ્વયમુક્તમ્| મદનેત્યાદિ| મદનફલમજ્જરસં ફાણિતીભૂતં કાકવીભૂતં લેહયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ભલ્લાતકસ્નેહવદાદાયેતિ દ્વિવ્રણીયોક્તેન વિધિના| આતપેત્યાદિ જીવન્તીકષાયેણ આતપવિશુષ્કં તમેવ મદનફલમજ્જરસં ‘પાયયેત્’ ઇતિ શેષઃ| જીવન્તી શુષ્કયાવનાલવર્ણા લતૌષધી પર્વવતી| એતયોર્યોગયોર્વિષયમાહ- પિત્તે કફસ્થાનગતે ઇતિ| મદનફલમજ્જક્વાથં વેત્યાદિ મદનફલમજ્જક્વાથં વેત્યાદ્યેકો યોગઃ| તચ્ચૂર્ણં વા નિમ્બરૂપિકાકષાયયોરન્યતરેણેતિ યોગદ્વયં; તચ્ચૂર્ણં મદનફલમજ્જચૂર્ણં, રૂપિકા અર્કઃ| એતેષાં ત્રયાણાં યોગાનાં વિષયં નિયમયન્નાહ- સન્તર્પણેત્યાદિ| મદનફલમજ્જચૂર્ણં વા મધુકકાશ્મર્યદ્રાક્ષાકષાયેણેત્યાદિ દ્વાત્રિંશત્તમં યોગં કેચિત્ પઠન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી| વ્યાખ્યાતમેવોપસંહરન્નાહ- મદનેત્યાદિ| એતેનાપ્રવર્તનવ્યાપચ્ચિકિત્સાં વિહાય મદનફલયોગા એકત્રિંશદુક્તાઃ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
જીમૂતકકુસુમચૂર્ણં પૂર્વવદેવ ક્ષીરેણ, નિર્વૃત્તેષુ ક્ષીરયવાગૂં, રોમશેષુ સન્તાનિકાં, અરોમશેષુ દધ્યુત્તરં, હરિતપાણ્ડુષુ દધિ, તત્કષાયસંસૃષ્ટાં વા સુરાં કફારોચકકાસશ્વાસપાણ્ડુરોગયક્ષ્મસુ; પર્યાગતેષુ મદનફલમજ્જવદુપયોગઃ ||૪||
जीमूतककुसुमचूर्णं पूर्ववदेव क्षीरेण, निर्वृत्तेषु क्षीरयवागूं, रोमशेषु सन्तानिकां, अरोमशेषु दध्युत्तरं, हरितपाण्डुषु दधि, तत्कषायसंसृष्टां वा सुरां कफारोचककासश्वासपाण्डुरोगयक्ष्मसु; पर्यागतेषु मदनफलमज्जवदुपयोगः ||४||
🔊 Audio coming soon
મદનફલસ્ય પશ્ચાજ્જીમૂતકં દર્શયન્નાહ- જીમૂતકેત્યાદિ| જીમૂતકો દેવદાલી| પૂર્વવદેવેતિ પ્રત્યક્પુષ્પાદિદ્રવ્યત્રયક્વાથૈસ્ત્રયો યોગાઃ પુષ્પચૂર્ણસ્ય| અન્યે તુ ચરકે પ્રત્યક્પુષ્પાદિયોગા ન સન્તીતિ ક્ષીરેણૈવાન્યમેકં યોગમિચ્છન્તિ, પૂર્વવદિત્યનેન પ્રકુઞ્ચં મધુસૈન્ધવાદિયુક્તં ચામનન્તિ| નિર્વૃત્તેષ્વિત્યાદિ| નિર્વૃત્તેષુ જાતમાત્રેષુ; ક્ષીરયવાગૂં જીમૂતશલાટુક્વથિતક્ષીરયવાગૂમ્| રોમશેષ્વિત્યાદિ| રોમશેષુ કઠિનાવસ્થાં પ્રાપ્તેષુ; સન્તાનિકામિતિ જીમૂતચૂર્ણક્વથિતક્ષીરસન્તાનિકામ્| અરોમશેષ્વિત્યાદિ અરોમશેષુ બૃહત્તમેષુ, ચૂર્ણક્વથિતક્ષીરસ્ય દધિભાવં ગતસ્યોત્તરં સરકમ્| હરિતપાણ્ડુષ્વિત્યાદિ હરિતપાણ્ડુષુ કઠિનતમેષુ તચ્ચૂર્ણક્વથિતક્ષીરસ્ય દધિ| તત્કષાયસંસૃષ્ટામિતિ જીમૂતકકષાયકૃતામ્| તસ્યાસ્તુ કલ્પનં- જીમૂતક્વાથે માષાઃ સાધનીયાઃ, જીમૂતકસ્ય ક્વાથેનૈવ શાલિતણ્ડુલાઃ પ્રક્ષાલનીયાઃ, માષાઃ શાલિતણ્ડુલાસ્તે ચ સઙ્ક્ષુદ્યૈકત્ર પિણ્ડાઃ કાર્યાઃ, તાઞ્ શુષ્કચૂર્ણિતાન્ કૃત્વાઽપરશાલીતણ્ડુલચૂર્ણં પિષ્ટપાચનિકાયાં જીમૂતકષાયોષ્મણા સમ્યગુત્સ્વેદ્યાવતારયેત્, તતઃ સ્વિન્નશીતલસ્ય તસ્ય પિષ્ટસ્ય ત્રયો ભાગાઃ, કિણ્વભાગશ્ચતુર્થઃ, સન્ધાનાર્થે ભાર્ગીક્વાથઃ, તત્સર્વં કલશે નિધાપિતં જાતરસં સુરા ભવતિ; પૈષ્ટીયં, તેનાત્ર નાસ્તિ ગુડો ન વા મધુ; અન્યે પુનઃ ‘અત્રાનુક્તોઽપિ ગુડો દાતવ્યઃ’ ઇત્યાહુઃ| ગુડપ્રમાણં ત્વર્શોનિર્દિષ્ટાભયારિષ્ટક્વાથશેષદ્રોણે ગુડપલશતદ્વયં પ્રક્ષેપવિભાગપરિભાષારૂપેણ સર્વત્ર| અન્યે તુ ‘જીમૂતકષાયેણ સહ સુરામેવ, ન પુનર્જીમૂતકષાયસાધિતામ્’ ઇતિ વદન્તિ| જીમૂતકુસુમચૂર્ણં વેત્યાદીનાં યોગાનાં વિષયમાહ- કફેત્યાદિ| ‘દદ્યાત્’ ઇતિ શેષઃ| પર્યાગતેષુ નાતિહરિતપાણ્ડુષ્વતિદેશેન યોગં નિર્દિશન્નાહ- પર્યાગતેષ્વિત્યાદિ| મદનફલમજ્જવદિતિવત્કરણાન્મદનપુષ્પશલાટુયોગાન્ વર્જયિત્વાઽન્યે યે મદનફલયોગાસ્તે સર્વે પર્યાગતેષુ જીમૂતકેષુ વિજ્ઞેયાઃ| એતેન પર્યાગતજીમૂતકયોગાશ્ચતુર્વિંશતિરુક્તાઃ| ‘પર્યાગતેષુ પરિપક્વેષુ’ ઇત્યન્યે||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તદ્વદેવ કુટજફલવિધાનમ્ ||૫||
तद्वदेव कुटजफलविधानम् ||५||
🔊 Audio coming soon
કુટજફલયોગાન્નિર્દિશન્નાહ- તદ્વદિત્યાદિ| અત્રાપિ જીમૂતકવચ્ચતુર્વિંશતિયોગા જ્ઞેયાઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
કૃતવેધનાનામપ્યેષ એવ કલ્પઃ ||૬||
कृतवेधनानामप्येष एव कल्पः ||६||
🔊 Audio coming soon
કૃતવેધનયોગાન્નિર્દિશન્નાહ- કૃતવેધનાનામિત્યાદિ| અત્રાપિ કુટજવચ્ચતુર્વિંશતિયોગા ઇત્યર્થઃ| કૃતવેધનં કોશાતકી||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ઇક્ષ્વાકુકુસુમચૂર્ણં વા પૂર્વવત્ , એવં ક્ષીરેણ, કાસશ્વાસચ્છર્દિકફરોગેષૂપયોગઃ ||૭||
इक्ष्वाकुकुसुमचूर्णं वा पूर्ववत् , एवं क्षीरेण, कासश्वासच्छर्दिकफरोगेषूपयोगः ||७||
🔊 Audio coming soon
ઇક્ષ્વાકુયોગાન્નિર્દિશન્નાહ- ઇક્ષ્વાક્વિત્યાદિ| ઇક્ષ્વાકુઃ કટુકાલાબૂઃ| એવં ક્ષીરેણ તથા પૂર્વવન્મદનફલવત્; ન પુનઃ કુટજવત્ કૃતવેધનવચ્ચ, તયોઃ પુષ્પશલાટુવર્જનાત્| ઇતિ મદનફલવદેકત્રિંશત્, તથા પૂર્વગ્રહણેન સુરા ગૃહ્યતે, એતેનેક્ષ્વાકુયોગાસ્ત્રયસ્ત્રિંશદુક્તાઃ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ધામાર્ગવસ્યાપિ મદનફલમજ્જવદુપયોગઃ; વિશેષતસ્તુ ગરગુલ્મોદરકાસશ્વાસશ્લેષ્મામયેષુ વાયૌ ચ કફસ્થાનગતે ||૮||
धामार्गवस्यापि मदनफलमज्जवदुपयोगः; विशेषतस्तु गरगुल्मोदरकासश्वासश्लेष्मामयेषु वायौ च कफस्थानगते ||८||
🔊 Audio coming soon
ધામાર્ગવયોગાન્નિર્દિશન્નાહ- ધામાર્ગવસ્યેત્યાદિ| એતેન ધામાર્ગવસ્ય ચતુર્વિંશતિયોગાઃ| અપિશબ્દાત્ પુષ્પશલાટુક્ષીરસુરાયોગાશ્ચ| વમનદ્રવ્યેષુ સર્વેષામેવાતિદેશયોગાનાં મદનફલતુલ્યકલ્પાનાં મદનફલયોગવિષય એવ વિષયો નાપૂર્વઃ||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
કૃતવેધનફલપિપ્પલીનાં વમનદ્રવ્યકષાયપરિપીતાનાં બહુશશ્ચૂર્ણમુત્પલાદિષુ દત્તમાઘ્રાતં વામયતિ, તત્ત્વનવબદ્ધદોષેષુ યવાગૂમાકણ્ઠાત્પીતવત્સુ ચ વિદધ્યાત્ | વમનવિરેચનશિરોવિરોચનદ્રવ્યાણ્યેવં વા પ્રધાનતમાનિ ભવન્તિ ||૯||
कृतवेधनफलपिप्पलीनां वमनद्रव्यकषायपरिपीतानां बहुशश्चूर्णमुत्पलादिषु दत्तमाघ्रातं वामयति, तत्त्वनवबद्धदोषेषु यवागूमाकण्ठात्पीतवत्सु च विदध्यात् | वमनविरेचनशिरोविरोचनद्रव्याण्येवं वा प्रधानतमानि भवन्ति ||९||
🔊 Audio coming soon
કૃતવેધનેત્યાદિ| કૃતવેધનગ્રહણં સમસ્તજીમૂતકભેદજ્ઞાપકમ્| પરિપીતાનામિતિ ભાવિતાનામ્| ઉત્પલાદિષ્વિતિ આદિગ્રહણાદ્રક્તોત્પલકુમુદપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકાનિ ગૃહ્યન્તે| તસ્ય પ્રયોગવિશેષસ્ય વિષયં દર્શયન્નાહ- તત્ત્વિત્યાદિ| તત્તુ પ્રાગુક્તં ચૂર્ણં વિદધ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| કેષુ? અનવબદ્ધદોષેષુ અત્યુત્ક્લિષ્ટદોષેષુ પુરુષેષ્વિત્યર્થઃ| પુનરપિ કિંવિશિષ્ટેષુ? યવાગૂમાકણ્ઠાત્ પીતવત્સુ ચ| ‘તદનવબદ્ધદોષેષુ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| ભાવનાયાઃ ફલાતિશયં દર્શયન્નાહ- વમનેત્યાદિ| એવમિતિ તદ્દ્રવ્યસ્વરસૈર્બહુશો ભાવિતાનિ||૯||
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
ભવતશ્ચાત્ર- વમનદ્રવ્યયોગાણાં દિગિયં સમ્પ્રકીર્તિતા | તાન્ વિભજ્ય યથાવ્યાધિ કાલશક્તિવિનિશ્ચયાત્ ||૧૦|| કષાયૈઃ સ્વરસૈઃ કલ્કૈશ્ચૂર્ણૈરપિ ચ બુદ્ધિમાન્ | પેયલેહ્યાદ્યભોજ્યેષુ વમનાન્યુપકલ્પયેત્ ||૧૧||
भवतश्चात्र- वमनद्रव्ययोगाणां दिगियं सम्प्रकीर्तिता | तान् विभज्य यथाव्याधि कालशक्तिविनिश्चयात् ||१०|| कषायैः स्वरसैः कल्कैश्चूर्णैरपि च बुद्धिमान् | पेयलेह्याद्यभोज्येषु वमनान्युपकल्पयेत् ||११||
🔊 Audio coming soon
વમનદ્રવ્યેત્યાદિ| દિગિયં સમ્પ્રકીર્તિતેતિ ઇયં દિક્ સમ્પ્રકીર્તિતા કથિતેત્યર્થઃ| તાન્ વાન્તિદ્રવ્યવિકલ્પાન્, વિભજ્ય પૃથક્કૃત્ય, યથાવ્યાધિ ‘વમનાન્યુપકલ્પયેત્’ ઇત્યગ્રેતનેન સમ્બન્ધઃ| કસ્માત્? કાલશક્તિવિનિશ્ચયાત્| કેષુ વમનાન્યુપકલ્પયેદિત્યાહ- પેયલેહ્યાદ્યભોજ્યેષુ| કૈઃ કૃત્વા? કષાયૈરિત્યાદિભિઃ| કષાયૈઃ શૃતશીતફાણ્ટભેદાત્ત્રિવિધૈઃ, સ્વરસૈઃ યન્ત્રાદિપીડિતાર્દ્રદ્રવ્યોત્થૈઃ, કલ્કૈર્દૃષદિ પિષ્ટૈઃ, ચૂર્ણૈઃ શુષ્કપેષણાણૂકૃતાવયવૈઃ| અપિશબ્દાદ્વમનદ્રવ્યપક્વૈઃ સ્નેહૈરિત્યનુક્તં સમુચ્ચીયતે| ભોજ્યગ્રહણાન્મોદકોત્કારિકાશષ્કુલીપ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્||૧૦-૧૧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 43
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વમનદ્રવ્યવિકલ્પવિજ્ઞાનીયો નામ ત્રિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૩||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयो नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४३||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ત્રિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૩||