वमनेत्यादि| फलादीनामिति फलं मदनफलम्, आदिग्रहणात् कुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकृतवेधनानि गृह्यन्ते| मदनपुष्पाणामिति अत्र पुष्पशब्दः फले वर्तते, कारणे कार्योपचारात्| चूर्णप्रकुञ्चं पुनरस्य मध्यमा मात्रा; प्रकुञ्चः पलं, ‘मुष्टिः’ इत्येके, ‘कराङ्गुलिचतुष्कमूलावधिमितं चूर्णम्’ इत्यपरे| प्रत्यक्पुष्पा अपामार्गः, सदापुष्पी अर्कस्तस्य मूलं, निम्बः प्रसिद्धः; कषायाणां त्रित्वाद्योगत्रयमुक्तम्| पुष्पचूर्णमात्रामिति मात्रा च तन्त्रान्तरे चूर्णशरावः, अत्र च मात्राशब्दो यथायोगवचनोऽभिप्रेतः| अस्याग्रे ‘अक्रूराशयमुपस्थितदोषं मृदुप्रच्छर्दनं’ इति केचित् पठन्ति; तन्न, निबन्धकारैरपठितत्वात्| मदनेत्यादि| शलाटु आमं फलम्| एवमिति एवंशब्दात् प्रत्यक्पुष्पादीनां त्रयः कषाया ज्ञेयाः, तेन योगा अपि त्रयः| रम्यको महानिम्बः| अभिप्रतप्तानि उष्णीकृतानि, ‘पाययित्वा वामयेत्’ इत्यनुवर्तनीयम्| शलाटुचूर्णेषु योगान्तरं निर्दिशन्नाह- मदनेत्यादि| अत्रापि चूर्णस्य प्रकुञ्च एव, तिलतण्डुलयोस्तु यवागूप्रमाणेन मात्राकल्पनं; लेहयित्वा वामयेदिति ज्ञेयं, लेह्यत्वाद्यवाग्वाः| तदेवं शलाटुचूर्णेषु मदनस्य चत्वारो योगाः| मदनफलानां पक्वानां प्रधानं योगं निर्दिशन्नाह- निर्वृत्तानामित्यादि| निर्वृत्तानां निष्पन्नानां नातिहरितपाण्डुत्वेन, परिपाकातिपाण्डुत्वे हि वीर्यातिक्रमः स्यात्| कुशमूढः कुशविरचितः पुटकः| फलपिप्पलीः मदनफलबीजानि| तासामिति तासां फलपिप्पलीनाम्| अन्तर्नखमुष्टिमिति नखानां मध्ये मुष्टिर्न तु परिभाषिका पलाभिधाना, अन्तर्नखमुष्टिं यष्टीमधुककषाये आतुरं पाययेदिति सम्बन्धः| कोविदारेत्यादि| कोविदारादीनां संशोधनसंशमनीयोक्तानामेकादशानामन्यतमस्यैकतमस्य कषाये| एतेनैकादशयोगा उक्ताः| प्रमृद्येति फलपिप्पलीनामन्तर्नखमुष्टिमिति सम्बन्धः| किंविशिष्टमन्तर्नखमुष्टिं? रात्रिपर्युषितं मधुसैन्धवयुक्तं च| आशीर्भिरभिमन्त्रितमिति इष्टाशानिष्पादनमन्त्रोऽप्याशीः, ताभिर्वेदोक्ताभिरभिमन्त्रितमन्तर्नखमुष्टिम्| उदङ्मुख उत्तराभिमुखो वैद्यः, प्राङ्मुखं पूर्वाभिमुखमातुरम्| अभिमन्त्रणमन्त्रमाह- ब्रह्मदक्षेत्यादि| मन्त्रार्थस्त्वदर्शनीयः, आवृत्त्यैव केवलया मन्त्राणां फलदत्वात्| अस्य योगस्य विषयं नियमयन्नाह- विशेषेणेत्यादि| विशेषेण अतिशयेन, श्लेष्मज्वरादिषु ‘देय’ इत्यध्याहारः| अप्रवर्तमानस्य दोषस्य प्रवर्तने हेतुं दर्शयन्नाह- अप्रवर्तमान इत्यादि| दुर्वमनबहुदोषविषययोगमाह- मदनेत्यादि| मदनफलमज्जा मदनफलमध्यस्य स्निग्धो भागः, ‘सकलमेव मदनफलम्’ इत्यन्ये| मदनफलकषायेण ‘पाययेत्’ इत्यध्याहारः| मदनेत्यादि| सन्तानिकामिति लेहयेदिति सम्बन्धः; सन्तानिका क्षीरस्योपरितनः स्त्यानो भागः| मदनफलमज्जसिद्धं वा पयः पाययेदित्यध्याहारः; अत्रापि प्रकुञ्चः| मदनफलपक्वसिद्धेन वा पयसा यवागूं लेहयेदिति सम्बन्धः| पयःसन्तानिकायवागूनां विषयमाह- अधोभवरक्तपित्ते पित्तकृतहृदयदाहे च| मदनेत्यादि| दध्युत्तरं सरं, लेहयेदिति सम्बन्धः| दधि वा ‘पाययेत्’ इत्यध्याहारः| एतद्योगद्वयमुक्तम्| मदनेत्यादि| मदनफलमज्जरसं फाणितीभूतं काकवीभूतं लेहयेदिति सम्बन्धः| भल्लातकस्नेहवदादायेति द्विव्रणीयोक्तेन विधिना| आतपेत्यादि जीवन्तीकषायेण आतपविशुष्कं तमेव मदनफलमज्जरसं ‘पाययेत्’ इति शेषः| जीवन्ती शुष्कयावनालवर्णा लतौषधी पर्ववती| एतयोर्योगयोर्विषयमाह- पित्ते कफस्थानगते इति| मदनफलमज्जक्वाथं वेत्यादि मदनफलमज्जक्वाथं वेत्याद्येको योगः| तच्चूर्णं वा निम्बरूपिकाकषाययोरन्यतरेणेति योगद्वयं; तच्चूर्णं मदनफलमज्जचूर्णं, रूपिका अर्कः| एतेषां त्रयाणां योगानां विषयं नियमयन्नाह- सन्तर्पणेत्यादि| मदनफलमज्जचूर्णं वा मधुककाश्मर्यद्राक्षाकषायेणेत्यादि द्वात्रिंशत्तमं योगं केचित् पठन्ति, तन्नेच्छति गयी| व्याख्यातमेवोपसंहरन्नाह- मदनेत्यादि| एतेनाप्रवर्तनव्यापच्चिकित्सां विहाय मदनफलयोगा एकत्रिंशदुक्ताः||३||
Meaning of the commentary
The commentary says that the class beginning with fruits also includes Kutaja, Jimutaka, Ikshvaku, Dhamargava and Kritavedhana. Although the source says Madana 'flowers,' flower is understood figuratively for fruit. A prakuncha of powder is called the medium quantity; it is variously defined as one pala, a fistful, or powder measured to the base of four fingers. Pratyakpushpa is Apamarga, Sadapushpi is Arka root, and Nimba is the familiar plant; their three decoctions yield three preparations. The quantity called pushpa-curna-matra is interpreted elsewhere as a bowlful of powder, but here matra is meant to vary according to suitability. Some manuscripts insert a description of the recipient and mild emesis, but the commentary rejects it because earlier compilers did not read it. Shalatu means unripe fruit; the same three decoctions apply, Ramyaka means Mahanimba, and abhipratapta means warmed. The gruel preparation retains a prakuncha of powder, while sesame and rice are measured according to the normal gruel quantity. Four preparations from unripe Madana fruit are counted. For the principal ripe-fruit method, the fruits should be mature and pale but not excessively so, because over-ripeness is said to diminish potency. They are enclosed in a kusha packet, coated with fresh cow dung, and kept in grain. Phalapippali means the seeds. Antarnakha-mushti is a handful contained within the fingernails, not the technical pala-sized mushti. It is soaked in Yashtimadhu or one of eleven specified decoctions, producing eleven variants, with honey and saindhava added. The physician faces north and the patient east during the blessing. The commentary says the mantra works through repetition and does not explain its meaning. The preparation is especially assigned to shleshma fever, pratishyaya and internal abscess. If the dosha does not move, the source adds pippali, vaca, gaura-sarshapa paste, salt and hot water. Madanaphala-majja means the oily central pulp, though others understand the entire fruit. Further preparations use its decoction, milk cream, milk, gruel, curd whey or curd and are assigned to specified pitta, bleeding, cardiac-burning, kapha-discharge, vomiting, fainting and tamaka contexts. A thickened extract is prepared by the method used for Bhallataka oil; another is sun-dried with Jivanti, identified as a jointed creeping plant resembling dry barley stalk, for pitta situated in a kapha location. Three further variants use Pippali additions or Nimba and Rupika decoctions for diseases attributed to over-nourishment and kapha. Some read a thirty-second formulation with Madhuka, Kashmarya and Draksha decoction, but Gayi does not accept it. Excluding management of non-action and complications, the commentary counts thirty-one Madanaphala preparations.