1. vēdōtpattyadhyāyaḥ

Adhikarana ma~ggalAcaraNaM · Śloka

ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸਂ ਗਣਾਧੀਸ਼ਂ ਸ੍ਵਗੁਰੁਂ ਚ ਸਰਸ੍ਵਤੀਮ੍| ਜਨਕਂ ਜਨਯਿਤ੍ਰੀਂ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੌ ਪ੍ਰਣਮਾਮ੍ਯਹਮ੍|| ਸਮਸ੍ਤਜਨਪਦਤਿਲਕਕਲ੍ਪੇ ਸ਼੍ਰੀਭਾਦਾਨਕਦੇਸ਼ੇ ਨਗਰੀਵਰਮਥੁਰਾਸਮੀਪੇ ਅਙ੍ਕੋਲਾਨਾਮਕਂ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਥਾਨਮਸ੍ਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਸੌਰਵਂਸ਼ਜਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸਮਸ੍ਤਭੂਮਿਪਤਿਮਾਨ੍ਯਾ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਸਮਾਨਾਃ ਪਾਰ੍ਵਣਚਨ੍ਦ੍ਰਰੁਚਿਯਸ਼ਃਪ੍ਰਸਾਧਿਤਦਿਙ੍ਮਣ੍ਡਲਾ ਵੈਦ੍ਯਾ ਅਭੂਵਨ੍| ਤਦਨ੍ਵਯੇ ਗੋਵਿਨ੍ਦਨਾਮਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਸ਼ਿਰੋਮਣਿਰਭੂਤ੍, ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਪੁਤ੍ਰੋ ਭਿਸਕ੍ਸ਼ਿਰੋਮੁਕੁਟਮਣਿਰ੍ਜਯਪਾਲਃ ਸਮਜਨਿ, ਤਤ੍ਤਨਯਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਭਰਤਪਾਲਃ ਸਞ੍ਜਾਤਃ, ਤਤ੍ਪੁਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵਕੁਲਨਭਸ੍ਤਲਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਵਿਵੇਕਬਹਸ੍ਪਤਿਃ ਸ਼੍ਰੀਸਹਪਾਲਦੇਵਨਪਤਿਵਲ੍ਲਭਃ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹਣਃ ਸਮਭੂਤ੍| ਤੇਨ ਸ਼੍ਰੀਜੇਜ੍ਜਟਂ ਟੀਕਾਕਾਰਂ ਸ਼੍ਰੀਗਯਦਾਸਭਾਸ੍ਕਰੌ ਚ ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰੌ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਾਦੀਨ੍ ਟੀਪ੍ਪਨਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚੋਪਜੀਵ੍ਯ, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਯ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਪਰਿ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਿਭਿਸ੍ਟੀਕਾ ਰਚਿਤਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਤਾਸਾਂ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੀਯਧਿਯਾਮਭਿਗਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਮੇਧਸਾਮਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਕਾਮਸ੍ਯ ਮਮ ਪ੍ਰਯਾਸਃ ਸਫਲਃ|

Adhikarana 2 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਅਥਾਤੋ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਕਤਮਤ੍ ਸੂਤ੍ਰਮਿਦਂ? ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਨਿ ਹਿ ਸੂਤ੍ਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਮ੍, ਏਕੀਯਸੂਤ੍ਰਂ, ਸ਼ਿਸ੍ਯਸੂਤ੍ਰਂ, ਗੁਰੁਸੂਤ੍ਰਂ ਚੇਤਿ| ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯੇਕੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਸ੍ਤੀਤਿ ਭਾਸਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ ਚ ਤਦਸ੍ਤਿ ਤਥੇਹੈਵ ਨੈਕਟ੍ਯੇਨ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ; ਏਕੀਯਸੂਤ੍ਰਂ ਯਥਾ- ‘ਤਤ੍ਰ ਲੋਹਿਤਕਪਿਲਪਾਣ੍ਡੁਪੀਤਨੀਲਸ਼ੁਕ੍ਲੇਸ੍ਵਵਨਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਦਕਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੇਕੇ ਭਾਸਨ੍ਤੇ’(ਸੂ. ਅ. ੪੫)- ਇਤਿ; ਸ਼ਿਸ੍ਯਸੂਤ੍ਰਂ ਯਥਾ- ‘ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਵਦਸ੍ਵ ਵਦਤਾਂਵਰ’ (ਨਿ. ਅ. ੧)- ਇਤਿ; ਗੁਰੁਸੂਤ੍ਰਂ ਯਥਾ- ‘ਦੇਹੇ ਵਿਚਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ’ (ਨਿ. ਅ. ੧)- ਇਤਿ; ਏਵਂ ਸੂਤ੍ਰਾਣਾਮਨੇਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਸ੍ਯੇਦਂ ਸੂਤ੍ਰਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਗੁਰੋਰੇਵੈਤਤ੍ ਸੂਤ੍ਰਂ, ਸ਼ਿਸ੍ਯੇਣ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਚਿਕੀਰ੍ਸਤਾ ਲਿਖਿਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਯੈਵੇਦਂ ਸੂਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਸ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸ਼ਿਸ੍ਯੇਸੁ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਸ਼ਿਸ੍ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਂ ਕਤਵਾਨ੍; ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ| ਕਿਮੇਤਤ੍ ਸ੍ਵਕਪੋਲਕਲ੍ਪਿਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਥਵਾ ਯਥੈਵ ਗੁਰੁਣੋਦੀਰਿਤਮਿਤਿ ਪਸ੍ਟਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਮੁਖੇਨੇਦਮਾਹ- ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰਿਤਿ| ਇਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਂ, ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਪਰੋਕ੍ਸੇ ਲਿਟ੍ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ; ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਾਪੀਹ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨ ਏਵ| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦੋਨਨ੍ਤਰਾਰ੍ਥ ਏਵ| ਅਤੋ ਯੁਸ੍ਮਚ੍ਛਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ਕਾਮਿਤਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਿਤਿ ਅਸ੍ਯਾਦੌ ਆਯੁਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਤੇਨ, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਿਤਿ| ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਤ੍ਰਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਨ ਤ੍ਵਭੂਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਅਧੀਯਨ੍ਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਃ| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਵਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇ, ਆਙ੍ ਅਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤੌ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ਪ੍ਰਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਅਥਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ , ਅਤਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਃ, ਯਤ ਏਤੇ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤਾਰ੍ਥਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਗੁਰੁਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ, ਅਤੋ ਹੇਤੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਪਰੇ ਤੁ ਵਿਰ੍ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰੇ, ਆਙ੍ ਆਭਿਮੁਖ੍ਯੇ, ਸ਼ੇਸਂ ਸਮਮ੍| ਏਤੇਨਾਤਃ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ਕਾਮਿਤਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋ ਯੋਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪਕ੍ਸੇਪੀਤ੍ਥਂ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਯਥੋਵਾਚੇਤਿ ਯਾਦਗੁਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰਿਤਿ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਯਸ਼ਃਸ਼੍ਰੀਕਾਮਾਰ੍ਥਪ੍ਰਯਤ੍ਨੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ‘ਭਗਵਾਨ੍’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਾਤਿਸ਼ਯਵਾਨ੍ ਪੁਰੁਸਾਤਿਸ਼ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍; ਅਪਰੇ ਤੁ, ਅਸ੍ਟਗੁਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਵਾਨੇਵਾਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ੍| ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਸੂਤ੍ਰਂ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਧ੍ਯਾਯਾਦੌ ਲਿਖਿਤਂ, ਤਥਪਿ ‘ਵਤ੍ਸ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ’ (ਸੂ. ਅ. ੧, ਸੂ. ਅ. ੧੪) ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਧ੍ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੋ ਵਤ੍ਸਾਃ’ (ਸੂ. ਅ. ੧, ਸੂ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦ੍ ‘ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧-੨||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

ਅਥ ਖਲੁ ਭਗਵਨ੍ਤਮਮਰਵਰਮਸਿਗਣਪਰਿਵਤਮਾਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਂ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਂ ਦਿਵੋਦਾਸਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮੌਪਧੇਨਵਵੈਤਰਣੌਰਭ੍ਰਪੌਸ੍ਕਲਾਵਤਕਰਵੀਰ੍ਯ(ਰ)ਗੋਪੁਰਰਕ੍ਸਿਤਸੁਸ਼੍ਰੁਤਪ੍ਰਭਤਯ ਊਚੁਃ ||੩||

ਅਥ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥੇਤਿ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਃ, ਤਤ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤ੍ਰੋਃ ਕ੍ਰਿਯਾਫਲਸਿਦ੍ਧਿਂ ਕਥਯਤਿ| ਖਲੁ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੋਭਾਰ੍ਥਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ| ਅਮਰਵਰਂ ਦੇਵਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ, ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਨ੍ਯਮਤੋਦ੍ਧਰਣਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਵਤਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਿਗਣਪਰਿਵਤਂ ਦੇਵਰ੍ਸਿਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍ਸਿਰਾਜਰ੍ਸਿਸਮੂਹੈਰ੍ਵੇਸ੍ਟਿਤਂ, ਤਪੋਜ੍ਞਾਨਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦੁਪਾਦੇਯਵਾਕ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਆਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਮ੍, ਏਤੇਨ ਰਾਜ੍ਯਚਿਨ੍ਤਾਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਦਨਾਕੁਲਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਰਾਜਰ੍ਸਿਤ੍ਵਂ ਚ ਸੂਚਿਤਮ੍| ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਂ ਵਾਰਾਣਸੀਜਨਪਦਨਪਤਿਂ, ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਣਪਦਾਭਿਲਾਸਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਪੁਤ੍ਰਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਮ੍| ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਾਨਾਮਨੇਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਾਹ- ਦਿਵੋਦਾਸਮ੍|- ਦਿਵਿਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਦੇਵਾਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੈਃ ਪੂਜਾਕਾਮ੍ਯਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ ਯਸ੍ਮੈ ਸ ਦਿਵੋਦਾਸਸ੍ਤਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦਾਸ(ਸ਼)ਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਦਾਸਃ(ਸ਼ਃ), ਦਿਵਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਦਾਸੋ ਦਿਵੋਦਾਸ(ਸ਼)ਸ੍ਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਜਨਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਾਹ- ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮਿਤਿ|- ਧਨੁਃ ਸ਼ਲ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਤਸ੍ਯ ਅਨ੍ਤਂ ਪਾਰਮ੍ ਇਯਰ੍ਤਿ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ , ਤਮ੍; ਅਪਰਾ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਾ| ਔਪਧੇਨਵਾਦਯਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਨ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾ ਊਚੁਃ ਉਕ੍ਤਵਨ੍ਤਃ| ਪ੍ਰਭਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਭੋਜਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਗੋਪੁਰਰਕ੍ਸਿਤੌ’ ਇਤਿ ਨਾਮਦ੍ਵਯਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਇਤ੍ਯੌਪਧੇਨਵਾਦਯੋਸ੍ਟੌ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਨਿਮਿਕਾਙ੍ਕਾਯਨਗਾਰ੍ਗ੍ਯਗਾਲਵਾਃ; ਏਵਮੇਤਾਨ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਨਾਹੁਃ| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਕਰ੍ਤਤਯਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਦਾਵਸ੍ਯ ਨਾਮਗ੍ਰਹਣਮੁਚਿਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਥਮੌਪਧੇਨਵਾਦਿਨਾਮਾਨ੍ਯਾਦਾਵੁਕ੍ਤਾਨਿ? ਸਤ੍ਯਂ, ਦੇਵਰ੍ਸਯਸ੍ਤੇ ਰਾਜਰ੍ਸੀਣਾਂ ਪੂਜ੍ਯਾ ਇਤਿ ਨ ਦੋਸਃ||੩||

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

ਭਗਵਨ੍! ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਗਨ੍ਤੁਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧਵੇਦਨਾਭਿਘਾਤੋਪਦ੍ਰੁਤਾਨ੍ ਸਨਾਥਾਨਪ੍ਯਨਾਥਵਦ੍ਵਿਚੇਸ੍ਟਮਾਨਾਨ੍ ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਤਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵਾਨਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਮਨਸਿ ਨਃ ਪੀਡਾ ਭਵਤਿ, ਤੇਸਾਂ ਸੁਖੈਸਿਣਾਂ ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤਹੇਤੋਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ ਇਹੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਯਤ੍ਤਮੈਹਿਕਮਾਮੁਸ੍ਮਿਕਂ ਚ ਸ਼੍ਰੇਯਃ; ਤਦ੍ਭਗਵਨ੍ਤਮੁਪਪਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਮਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ||੪||

ਸਯਸ੍ਤੇ ਤਂ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਿਮੂਚੁਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਭਗਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਭਗਵਨ੍ਨਿਤਿ ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਵਾਤਾਦਿਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਮਾਨਸਾ ਰਜਸ੍ਤਮਃਸਮ੍ਭੂਤਾਃ ਕਾਮਾਦਯਃ, ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਿਕਤਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਕਤਾਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਾਮਤ੍ਰਾਗ੍ਰਹਣਮਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਥਵਾ ‘ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੈਵਾਵਰੋਧਾਚ੍ਚ, ਸੀਣਾਂ ਹਿ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਗਨ੍ਤੁਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਵ੍ਯਾਧਿਨਿਸੇਧੇਨੈਵ ਪ੍ਰਾਣਯਾਤ੍ਰਾਭਿਪ੍ਰੇਤਾ| ਉਪਦ੍ਰੁਤਾਨ੍ ਉਪਸਸ੍ਟਾਨ੍| ਸਨਾਥਾਨਪਿ ਸਮਿਤ੍ਰਾਦਿਕਾਨਪਿ| ਅਨਾਥਵਤ੍ ਏਕਾਕਿਜਨਵਤ੍| ਵਿਚੇਸ੍ਟਮਾਨਾਨ੍ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨ੍| ਏਤੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਵਿਨਾ ਮਿਤ੍ਰਾਦਯੋਪ੍ਯਨਰ੍ਥਕਾ ਇਤਿ| ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਤਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਾਰ੍ਤਸ੍ਵਰੈ ਰੁਦਤਸ਼੍ਚ| ਨਃ ਅਸ੍ਮਾਕਮ੍| ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਗ੍ਨੀਸੋਮਾਦੀਨਾਂ ਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਵਰ੍ਤਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਜਾਹਿਤਹੇਤੋਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ ਕਥ੍ਯਮਾਨਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਯਤ੍ਤਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ੇ, ਆਯਤ੍ਤਂ ਅਧੀਨਮ੍| ਐਹਿਕਮ੍ ਇਹਲੋਕਭਵਮ੍, ਆਮੁਸ੍ਮਿਕਂ ਪਰਲੋਕਭਵਂ, ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਕਲ੍ਯਾਣਲਾਭਃ| ਅਰ੍ਥਕਾਮੌ ਮਿਤ੍ਰਾਦਿਲਾਭੋ ਯਸ਼ਸ਼੍ਚ ਐਹਿਕਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ; ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਦਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਜ੍ਞਾਨਾਦਯਸ਼੍ਚ ਆਮੁਸ੍ਮਿਕਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ, ਅਮਰਤ੍ਵਂ ਚ| ਤਦਿਤਿ ਹੇਤੌ, ਯਸ੍ਮਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਆਯਤ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍; ਉਪਪਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਮਃ ਸਮੀਪਮਾਗਤਾਃ ਸ੍ਮਃ; ਸ਼ਿਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਛਾਤ੍ਰਭਾਵੇਨੇਤਿ||੪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ਤਾਨੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍- ਸ੍ਵਾਗਤਂ ਵਃ; ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਮੀਮਾਂਸ੍ਯਾ ਅਧ੍ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੋ ਵਤ੍ਸਾਃ ||੫||

ਤੇਸਾਮੌਪਧੇਨਵਾਦੀਨਾਂ ਸਮੀਪਗਤਾਨਾਂ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜੇਨ ਕਿਂ ਕਤਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਾਨੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਿਤਿ| ਸ੍ਵਾਗਤਂ ਸ਼ੋਭਨਮਾਗਤਂ, ਵਃ ਯੁਸ੍ਮਾਕਮ੍| ਅਮੀਮਾਂਸ੍ਯਾਃ ਅਵਿਚਾਰਣੀਯਾਃ, ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਜਾਤ੍ਯਾਦਿਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧ੍ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਅਧ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਹਾਸ਼੍ਚ| ਵਤ੍ਸਾ ਇਤਿ ਪਕ੍ਸਪਾਤਾਤਿਸ਼ਯਤ੍ਵਸੂਚਕਂ ਸਮ੍ਬੋਧਨਮ੍; ਅਥਵਾ ਵਤ੍ਸਾਃ ਪ੍ਰਥਮਵਯਸੋ ਗਵਾਂ ਪੁਤ੍ਰਾਃ, ਵਤ੍ਸਾ ਇਵ ਵਤ੍ਸਾਃ; ਅਨੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਪ੍ਰਥਮਵਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪੁਤ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਯਂ ਦਮਨੀਯਤ੍ਵਂ ਚ ਸੂਚਯਤਿ||੫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ਇਹ ਖਲ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਨਾਮੋਪਾਙ੍ਗਮਥਰ੍ਵਵੇਦਸ੍ਯਾਨੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ਼੍ਲੋਕਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਮਧ੍ਯਾਯਸਹਸ੍ਰਂ ਚ ਕਤਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਃ, ਤਤੋਲ੍ਪਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਮਲ੍ਪਮੇਧਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚਾਲੋਕ੍ਯ ਨਰਾਣਾਂ ਭੂਯੋਸ੍ਟਧਾ ਪ੍ਰਣੀਤਵਾਨ੍ ||੬||

ਇਦਾਨੀਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਇਹ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਇਹ ਖਲ੍ਵਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਵਾਕ੍ਯਮਲਙ੍ਕਰੋਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਇਹ ਮਯਿ ਸੂਤ੍ਰਕਾਰੇ, ਖਲੁ ਏਵਾਰ੍ਥਃ; ਏਤੇਨ ਮਯ੍ਯੇਵ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗੋ ਨਾਨ੍ਯੇਸੁ ਸੂਤ੍ਰਕਾਰੇਸੁ, ਅਨ੍ਯੇਸਾਮੇਕੈਕਸ੍ਯੈਵਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਣੇਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਹੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇ, ਖਲੁ ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ, ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਉਪਾਙ੍ਗਮ੍ ਅਙ੍ਗਮੇਵਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦੁਪਾਙ੍ਗਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਾਹੁਜਙ੍ਘੇ ਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ, ਕਰਚਰਣਨਾਸਿਕਾਦੀਨ੍ਯੁਪਾਙ੍ਗਾਨਿ, ਏਤੇਨੋਪਾਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਉਪਾਙ੍ਗਮਙ੍ਗਸਮੀਪਮਿਤ੍ਯੇਕੇ| ਅਨੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਜਾਃ ਲੋਕਸਸ੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਾਕ੍, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸਸ੍ਟਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਤਵਾਨ੍ ਸਂਸ੍ਕਤਵਾਨ੍, ਨ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਾਦਿਤਵਾਨ੍; ਕੁਤਃ? ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ| ਤਤੋਲ੍ਪਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਮਿਤਿ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰਣਾਦਨਨ੍ਤਰਮਧਰ੍ਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਮ੍, ਅਲ੍ਪਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਮ੍ ਅਲ੍ਪਜੀਵਿਤਤ੍ਵਮ੍, ਅਲ੍ਪਮੇਧਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਂ, ਭੂਯਃ ਪੁਨਃ, ਅਸ੍ਟਧਾ ਅਸ੍ਟਭਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ||੬||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਲ੍ਯਂ, ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਂ, ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾ, ਕੌਮਾਰਭਤ੍ਯਮ੍, ਅਗਦਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਰਸਾਯਨਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਵਾਜੀਕਰਣਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ||੭||

ਅਥ ਕੇ ਤੇਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਕਾਰਾਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਲ੍ਯਾਹਰਣਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਸ਼ਲਾਕਾਯਾਃ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਪਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਮ੍| ਕਾਯੋਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ; ਅਥਵਾ ਕਾਯੋ ਦੇਹਃ, ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਭੂਤਾਨਿ ਦੇਵਾਸੁਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸਰਕ੍ਸਃਪਿਤਨਾਗਪਿਸ਼ਾਚਾ ਅਸ੍ਟੌ, ਤਾਨਿ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯਨਯੇਤਿ ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾ; ਅਥਵਾ ਭੂਤਾਵੇਸ਼ਾਪਾਕਰਣਾਰ੍ਥਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾ| ਕੁਮਾਰਾਃ ਬਾਲਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਭਤਿਰ੍ਧਾਰਣਂ ਪੋਸਣਂ ਚ, ਤਸ੍ਯਾ ਭਤ੍ਯਾ ਇਦਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ਕੌਮਾਰਭਤ੍ਯਮ੍| ਅਗਦੋ ਵਿਸਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਗਦਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਵਿਸਗਰਵੈਰੋਧਿਕਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਗਦਃ, ਗਦਸ੍ਯਾਭਾਵਃ ਅਗਦਃ, ਅਗਦਾਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਗਦਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਰਸਾਨਾਂ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਮਯਨਮਾਪ੍ਯਾਯਨਂ ਰਸਾਯਨਂ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਰਸਾਯਨਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍; ਅਥਵਾ ਰਸਾਨਾਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦੀਨਾਮਾਯੁਃਪ੍ਰਭਤਿਕਾਰਣਾਨਾਮਯਨਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਾਭੋਪਾਯੋ ਰਸਾਯਨਂ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਰਸਾਯਨਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਵਾਜੀਕਰਣਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ਯੇਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਵਿਸਯੇ ਵਾਜੀਵ ਨਰਃ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ ਵਾਜੀਕਰਣਂ, ਯੇਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਤਦ੍ ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਜਨਂ ਵਾਜੋ ਵੇਗਃ ਪ੍ਰਕਰਣਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਸ੍ਯ , ਸ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਵਾਜਿਨਃ, ਅਵਾਜਿਨੋ ਵਾਜਿਨਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇਨੇਨੇਤਿ ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਜੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਭਿਧੀਯਤੇ, ਤੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਰਹਿਤਸ੍ਯ ਵਾਜੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਵਾਜੀਕਰਣਂ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾਜੀਕਰਣਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ||੭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

ਅਥਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਲਕ੍ਸਣਸਮਾਸਃ |੮|

ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਅਥੇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ, ਅਸ੍ਯ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਲਕ੍ਸਣਸਮਾਸਃ ਏਕਮੇਕਮਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਕ੍ਸਣਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ|੮|-

Adhikarana 9 (8(1)) · Śloka 8

ਤਤ੍ਰ, ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਨਾਮ ਵਿਵਿਧਤਣਕਾਸ੍ਠਪਾਸਾਣਪਾਂਸ਼ੁਲੋਹਲੋਸ੍ਟਾਸ੍ਥਿਬਾਲਨਖਪੂਯਾਸ੍ਰਾਵਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਾਨ੍ਤਰ੍ਗਰ੍ਭਸ਼ਲ੍ਯੋਦ੍ਧਰਣਾਰ੍ਥਂ , ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਣਿਧਾਨਵ੍ਰਣਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਾਰ੍ਥਂ ਚ (੧) |੮|

ਕਿਂ ਤਦੇਕਮੇਕਮਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣੇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸ੍ਵਙ੍ਗੇਸੁ| ਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇ, ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ ਕਥ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਵਿਧਤਣਾਦੀਨਾਂ ਪੂਯਾਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਮਧ੍ਯਾਦੁਦ੍ਧਰਣਾਰ੍ਥਮੁਦ੍ਧਰਣਪ੍ਰਯੋਜਨਂ, ਤਥਾ ਗਰ੍ਭਸ਼ਲ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ| ਉਦ੍ਧਰਣਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਸਸ੍ਟ੍ਯਾ ਵਿਧਾਨੈਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਅਪਤਰ੍ਪਣਾਦ੍ਯੈ ਰਕ੍ਸਾਵਿਧਾਨਾਨ੍ਤੈਰ੍ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੋਕ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਨਿਵੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਕਾਸ੍ਠਤਣਾਦਿ ਸ਼ਲ੍ਯਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ‘‘ਅਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਂ ਮਲਦੋਸਜਂ ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਨਾਮ੍| ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਬਾਧਕਰਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ਲ੍ਯਮ੍’’- ਇਤਿ||੮(੧)||

Adhikarana 10 (8(2)) · Śloka 8

ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਂ ਨਾਮੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣਨਯਨਵਦਨਘ੍ਰਾਣਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮ੍ (੨) |੮|

ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਤ੍ਰੁ ਗ੍ਰੀਵਾਮੂਲਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਵਕ੍ਸੋਂਸਸਨ੍ਧਿਮਾਹੁਃ| ਵਦਨਮਤ੍ਰ ਮੁਖਕੁਹਰਮਾਹੁਃ| ਘ੍ਰਾਣਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਛਿਰਃਕਪਾਲਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮ੍||੮(੨)||

Adhikarana 11 (8(3)) · Śloka 8

ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨਾਮ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਸੋਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਕੁਸ੍ਠਮੇਹਾਤਿਸਾਰਾਦੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮ੍ (੩) |੮|

ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਜ੍ਜ੍ਵਰਾਨਨ੍ਤਰਮਤਿਸਾਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੮(੩)||

Adhikarana 12 (8(4)) · Śloka 8

ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾ ਨਾਮ ਦੇਵਾਸੁਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸਰਕ੍ਸਃਪਿਤਪਿਸ਼ਾਚਨਾਗਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯੁਪਸਸ੍ਟਚੇਤਸਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮਬਲਿਹਰਣਾਦਿਗ੍ਰਹੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮ੍ (੪) |੮|

ਭੂਤਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸੁਰਾਃ ਦੈਤ੍ਯਾਃ, ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਦੇਵਗਾਯਕਾਃ, ਯਕ੍ਸਾਃ ਧਨਦਾਦਯਃ, ਰਕ੍ਸਾਂਸਿ ਰਾਵਣਪ੍ਰਭਤੀਨਿ, ਪਿਤਰਃ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਵਾਤ੍ਤਾਦਯਃ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨਾਃ; ਏਤੇ ਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ ਗ੍ਰਹਾਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮਬਲਿਹਰਣਾਦਿਗ੍ਰਹੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮਾਦਿਭਿਰਸ੍ਟਗ੍ਰਹੋਪਸ਼ਮਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍||੮(੪)||

Adhikarana 13 (8(5)) · Śloka 8

ਕੌਮਾਰਭਤ੍ਯਂ ਨਾਮ ਕੁਮਾਰਭਰਣਧਾਤ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰਦੋਸਸਂਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯਗ੍ਰਹਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮ੍ (੫) |੮|

ਕੌਮਾਰਭਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯਗ੍ਰਹਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਂ ਚੇਤਿ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯੇਨ ਦੁਸ੍ਟਗ੍ਰਹੇਣ ਚ ਜਾਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਤ੍ਰ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ, ਦੁਸ੍ਟਗ੍ਰਹੇਣਾਗਨ੍ਤਵਃ||੮(੫)||

Adhikarana 14 (8(6)) · Śloka 8

ਅਗਦਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਮ ਸਰ੍ਪਕੀਟਲੂਤਾਮੂਸਕਾਦਿਦਸ੍ਟਵਿਸਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਰ੍ਥਂ ਵਿਵਿਧਵਿਸਸਂਯੋਗੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਚ (੬) |੮|

ਅਗਦਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੀਟਾ ਵਸ਼੍ਚਿਕਾਦਯਃ; ਲੂਤਾ ਮਰ੍ਕਟਃ, ਕੀਟਭੇਦੋ ਵਾ| ਵਿਵਿਧਵਿਸਸਂਯੋਗੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨਾਂ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਨਾਂ ਵਿਸਾਣਾਂ, ਸਂਯੋਗਃ ਸਙ੍ਗਮਃ, ਤਦੁਪਸ਼ਮਾਯ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਵਿਵਿਧਵਿਸਸਂਯੋਗਵਿਸੋਪਹਤੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸਂਯੋਗਵਿਸਂ ਸਮਾਨਮਧੁਘਤਾਦਿ||੮(੬)||

Adhikarana 15 (8(7)) · Śloka 8

ਰਸਾਯਨਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਮ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਮਾਯੁਰ੍ਮੇਧਾਬਲਕਰਂ ਰੋਗਾਪਹਰਣਸਮਰ੍ਥਂ ਚ (੭) |੮|

ਰਸਾਯਨਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਂ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮਾਯੁਃਸ੍ਥਾਪਨਮ੍| ਆਯੁਸ੍ਕਰਂ ਸ਼ਤਾਧਿਕਮਪਿ ਕਰੋਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਂ ਜਰਾਪਹਰਣਂ, ਤਾਰੁਣ੍ਯਂ ਬਹੁਕਾਲਂ ਸ੍ਥਾਪਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮(੭)||

Adhikarana 16 (8(8)) · Śloka 8

ਵਾਜੀਕਰਣਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਮਾਲ੍ਪਦੁਸ੍ਟਕ੍ਸੀਣਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਰੇਤਸਾਮਾਪ੍ਯਾਯਨਪ੍ਰਸਾਦੋਪਚਯਜਨਨਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਜਨਨਾਰ੍ਥਂ ਚ (੮) ||੮||

ਵਾਜੀਕਰਣਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਰੇਤਸਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵ ਸ੍ਤੋਕਰੇਤਸਃ, ਤੇਸਾਮਾਪ੍ਯਾਯਨਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਦੁਸ੍ਟਰੇਤਸੋ ਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਰੇਤਸਃ, ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਸਃ ਕਾਰਣੈਃ ਸ੍ਵਮਾਨਾਦਲ੍ਪੀਭੂਤਰੇਤਸਃ, ਤੇਸਾਮੁਪਚਯਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਰੇਤਸਃ ਸ੍ਵਮਾਨਾਦਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਸਃ, ਤੇਸਾਂ ਜਨਨਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍| ਅਥਵਾਲ੍ਪਰੇਤਸਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ, ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਸਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਵਯਸਃ ਕਾਰਣਾਦਲ੍ਪੀਭੂਤਰੇਤਸਃ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੇਤਸੋ ਵਦ੍ਧਾਃ| ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਜਨਨਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਦ੍ਧਿਸ੍ਰੁਤਿਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮(੮)||

Adhikarana 17 (9) · Śloka 9

ਏਵਮਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ; ਅਤ੍ਰ ਕਸ੍ਮੈ ਕਿਮੁਚ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ||੯||

ਏਵਮਯਮਿਤਿ|- ਏਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਏਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਕਿਮਙ੍ਗਂ ਕਸ੍ਮੈ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤਾਮ੍| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ||੯||

Adhikarana 18 (10-11) · Śloka 11

ਤ ਊਚੁਃ- ਅਸ੍ਮਾਕਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਸ਼ਲ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਮੂਲਂ ਕਤ੍ਵੋਪਦਿਸ਼ਤੁ ਭਗਵਾਨਿਤਿ ||੧੦|| ਸ ਉਵਾਚੈਵਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ||੧੧||

ਤ ਊਚੁਃ ਤੇ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਊਚੁਃ ਉਕ੍ਤਵਨ੍ਤਃ| ਸ਼ਲ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਮੂਲਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਲ੍ਯਜ੍ਞਾਨਮਾਦੌ ਕਤ੍ਵਾ| ਸਃ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ, ਉਵਾਚ ਉਕ੍ਤਵਾਨ੍, ਏਵਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ਏਵਂ ਭਵਤ੍ਵਿਤਿ| ‘ਸ ਹੋਵਾਚ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੈਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯੈਃ ਸਹੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦-੧੧||

Adhikarana 19 (12-13) · Śloka 13

ਤ ਊਚੁਰ੍ਭੂਯੋਪਿ ਭਗਵਨ੍ਤਮ੍- ਅਸ੍ਮਾਕਮੇਕਮਤੀਨਾਂ ਮਤਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਅਸ੍ਮੈ ਚੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਵਯਮਪ੍ਯੁਧਾਰਯਿਸ੍ਯਾਮਃ ||੧੨|| ਸ ਉਵਾਚੈਵਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ||੧੩||

ਪ੍ਰਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਪਚ੍ਛਾਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ||੧੨-੧੩||

Adhikarana 20 (14) · Śloka 14

ਵਤ੍ਸ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! ਇਹ ਖਲ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਯੋਜਨਂ- ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਸਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਮੋਕ੍ਸਃ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਣਂ ਚ ||੧੪||

‘ਵਤ੍ਸ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ’ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਅਥਾਤ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਇਹ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਧਿਕਾਰੇ, ਇਹ ਖਲੁ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਧਿਕਾਰੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਦੁਸ੍ਟੇਸੁ ਵਾਤਾਦਿਸੁ, ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯੇਸੁ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ ਕ੍ਲੇਸ਼ੇਸੁ, ਰਾਗਾਦਿਸੁ ਦੁਃਖੇਸੁ ਸਂਸਾਰਾਨੁਵਤ੍ਤਿਜਨਕੇਸੁ ਚ, ਵਰ੍ਤਤੇ; ਪਰਿਮੋਕ੍ਸੋ ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਨਨੁ, ਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਮੋਕ੍ਸਸ੍ਵਸ੍ਥਰਕ੍ਸਣਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਦਪਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਸ੍ਤਿ, ਕਿਂ ਤਤ੍? ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਤਰਕ੍ਸਾ ਰਸਾਯਨਾਦਾਯੁਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚ, ਤਦਿਦਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍; ਉਚ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਣਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋਨੁਕ੍ਤਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਤਰਕ੍ਸਣਂ ਰਸਾਯਨਾਦਾਯੁਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚ; ਅਥਵਾ ਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧੌ ਕ੍ਰਿਯੈਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਾਪ੍ਯਾਵਰੋਧਃ, ਰਸਾਯਨਾਦਾਯੁਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਰਕ੍ਸਯੈਵ ਗਹ੍ਯਤੇ||੧੪||

Adhikarana 21 (15) · Śloka 15

‘ਆਯੁਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ, ਅਨੇਨ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ||੧੫||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਯੁਰਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਃ, ਤਦਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਅਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ; ਅਥਵਾ ਆਯੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਅਨੇਨੇਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ; ਆਯੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ ਅਨੇਨ ਵੇਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ; ਆਯੁਰਨੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ||੧੫||

Adhikarana 22 (16) · Śloka 16

ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗਵਰਮਾਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਗਮਾਨੁਮਾਨੋਪਮਾਨੈਰਵਿਰੁਦ੍ਧਮੁਚ੍ਯਮਾਨਮੁਪਧਾਰਯ ||੧੬||

ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗਵਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਅਙ੍ਗਵਰਮ੍ ਅਙ੍ਗਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍| ਆਦ੍ਯਮ੍ ਆਦਿਭਵਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਗਮਾਨੁਮਾਨੋਪਮਾਨੈਰਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਅਨੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯੇਨਾਙ੍ਗਵਰੇਣ ਯੋਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ ਸ ਖਲੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਦਿਭਿਰਪਿ ਤਥਾਵਗਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਿਤਿ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਕਾਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ, ਤਥਾਹਿ- “ਮਨੋਕ੍ਸਗਤਮਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਸ੍ਤੁਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਭ੍ਰਮਃ ਸ੍ਮਤਃ”- ਇਤਿ; ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ- ਸੂਰ੍ਯਾਵਲੋਕਨਾਨ੍ਨਾਸਾਨ੍ਤਃ ਸੂਤ੍ਰਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸੁਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਆਗਮੋ ਵੇਦਃ, ਆਪ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ; ਤਥਾਹਿ- “ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਿਦ੍ਧੈਃ ਪ੍ਰਮਾਣੈਸ੍ਤੁ ਹਿਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਪਰਤ੍ਰ ਚ| ਆਗਮਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਾਪ੍ਤਾਨਾਮਾਪ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ”- ਇਤਿ; ਆਗਮਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ- ਪੁਰਾਣਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ- “ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਮਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਮ੍” ਇਤਿ| ਆਗਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਫਲਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵਂ, ਤੇਨਾਨੁਮਾਨਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਵਾਨ੍| ਅਨੁ ਪਸ਼੍ਚਾਦਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਲਿਙ੍ਗਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗੀ ਮੀਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯੇਨ ਤਦਨੁਮਾਨਂ; ਤੇਨਾਨੁਮਾਨੇਨਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ- ਪ੍ਰਨਸ੍ਟੇ ਸ਼ਲ੍ਯੇ ਚਨ੍ਦਨਘਤੋਪਦਿਗ੍ਧਾਯਾਂ ਤ੍ਵਚਿ ਵਿਸ਼ੋਸਣਵਿਲਯਨਾਭ੍ਯਾਮਨੁਮੀਯਤੇ- ਅਤ੍ਰ ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵ੍ਯਵਹਿਤਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮੁਪਮਾਨਂ; ਤੇਨਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ- ਮਾਸਵਨ੍ਮਸਕਃ, ਤਿਲਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤਿਲਕਾਲਕਃ, ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਦ੍ ਵਿਦਾਰੀਰੋਗਃ, ਸ਼ਾਲੂਕਵਤ੍ ਪਨਸਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਚ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍| ਮਯਾ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬||

Adhikarana 23 (17) · Śloka 17

ਏਤਦ੍ਧ੍ਯਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਥਮਂ, ਪ੍ਰਾਗਭਿਘਾਤਵ੍ਰਣਸਂਰੋਹਾਦ੍ਯਜ੍ਞਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ਚ | ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਹਿ ਯਥਾ- “ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਮਿਤਿ, ਤਤੋ ਦੇਵਾ ਅਸ਼੍ਵਿਨਾਵਭਿਗਮ੍ਯੋਚੁਃ- ਭਗਵਨ੍ਤੌ ਨਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮੌ ਯੁਵਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਥਃ, ਭਵਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃ ਸਨ੍ਧਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ | ਤਾਵੂਚਤੁਰੇਵਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ | ਅਥ ਤਯੋਰਰ੍ਥੇ ਦੇਵਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਯਜ੍ਞਭਾਗੇਨ ਪ੍ਰਾਸਾਦਯਨ੍ | ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃ ਸਂਹਿਤਮ੍” ਇਤਿ ||੧੭||

ਸ਼ਲ੍ਯਾਙ੍ਗਸ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਤਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ, ਏਤੇਨੈਤਦੇਵਾਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਥਮਮਾਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵਾ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ? ਪ੍ਰਾਗਭਿਘਾਤਵ੍ਰਣਸਂਰੋਹਾਤ੍|- ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਦੇਵਾਸੁਰਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੇਭਿਘਾਤਵ੍ਰਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਤਤ੍ਸਂਰੋਹਾਤ੍| ਦ੍ਵਿਤੀਯਹੇਤੁਮਾਹ- ਯਜ੍ਞਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ਚੇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਾਗਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ਚੇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਾਗਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ‘ਯਜ੍ਞਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਤਸ੍ਮਾਦਿਦਮਾਦ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰੈਵ ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਮਾਹ- ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ਸਂਹਿਤਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸਂਹਿਤਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸਨ੍ਧਿਤਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੭||

Adhikarana 24 (18) · Śloka 18

ਅਸ੍ਟਾਸ੍ਵਪਿ ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵੇਤਦੇਵਾਧਿਕਮਭਿਮਤਮ੍, ਆਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚ ||੧੮||

ਇਦਾਨੀਂ ਵਰਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਂ ਹੇਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸ੍ਟਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦੇਵਾਧਿਕਮਿਤਿ ਏਤਦੇਵਾਧਿਕਂ ਨਾਨ੍ਯਚ੍ਛਾਲਾਕ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਆਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਤ੍| ਕੁਤੋਸ੍ਯ ਪੁਨਰਾਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਤ੍ਵਂ? ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਤ੍, ਨ ਹਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨੇ ਮਨ੍ਦਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾ, ਮਨ੍ਦਕਾਰਿਤ੍ਵੇ ਹ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਰਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚ; ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਾਦਿਤਨ੍ਤ੍ਰਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ‘ਅਧਿਕਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਧਿਕਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਮਪ੍ਯਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚ ਹੇਤੁਭ੍ਯਾਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਰਤ੍ਵੇ ਆਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਦਿਤਿ ਹੇਤੁਤ੍ਰਯਮਾਹੁਃ; ਆਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਤ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਛੇਦਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧੮||

Adhikarana 25 (19) · Śloka 19

ਤਦਿਦਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਵਤ੍ਤਿਕਰਂ ਚੇਤਿ ||੧੯||

ਅਤਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯੋਤ੍ਸਾਹਨਾਯ ਯਥਾਭੂਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਮਾਹ- ਤਦਿਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਦਿਦਂ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਂ; ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ ਅਵਿਨਾਸ਼ਿ, ਅਥਵਾ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮੋਕ੍ਸੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਤ੍ਸਮ੍ਪਾਦਨਾਚ੍ਛਾਸ਼੍ਵਤਂ; ਪੁਣ੍ਯਂ ਪੁਣ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਹਿਤਂ ਵਾ ਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯਂ; ਯਸ਼ਸੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਸ਼ਸੇ ਹਿਤਂ ਵਾ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮ੍; ਆਯੁਸੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਯੁਸੇ ਹਿਤਂ ਵਾ ਆਯੁਸ੍ਯਂ; ਵਤ੍ਤਿਕਰਂ ਚੇਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਹਕਰਮ੍||੧੯||

Adhikarana 26 (20) · Śloka 20

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਤਤਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਧਿਜਗੇ, ਤਸ੍ਮਾਦਸ਼੍ਵਿਨੌ, ਅਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਹਂ, ਮਯਾ ਤ੍ਵਿਹ ਪ੍ਰਦੇਯਮਰ੍ਥਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤਹੇਤੋਃ ||੨੦||

ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਰਮਾਗਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰੋਵਾਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਥਿਤਵਾਨ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਧਿਜਗੇ ਇਤਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਦਕ੍ਸਃ, ਅਧਿਜਗੇ ਅਧੀਤਵਾਨ੍| ਮਯਾ ਤ੍ਵਿਹੇਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੈਵਾਰ੍ਥਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਤ੍ਤਂ, ਮਯਾ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣਾ ਪੁਨਰਿਹ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਪ੍ਰਦੇਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ||੨੦||

Adhikarana 27 (21) · Śloka 21

ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਹਂ ਹਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰਾਦਿਦੇਵੋ ਜਰਾਰੁਜਾਮਤ੍ਯੁਹਰੋਮਰਾਣਾਮ੍ | ਸ਼ਲ੍ਯਾਙ੍ਗਮਙ੍ਗੈਰਪਰੈਰੁਪੇਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਸ੍ਮਿ ਗਾਂ ਭੂਯ ਇਹੋਪਦੇਸ੍ਟੁਮ੍ ||੨੧||

ਅਥ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕਮਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਦੇਵਃ ਸ਼ਙ੍ਕਰਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਆਦਿਦੇਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਯਃ, ਕਰ੍ਮਦੇਵਾਃ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਪ੍ਰਜਨਨਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਨਜਨਿਤਾਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਮਹਮਾਦਿਦੇਵਃ; ਆਦਿਦੇਵਤ੍ਵੇਪਿ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਮਵਤਾਰਾਨ੍ਤਰਮਾਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਜਰਾਰੁਜਾਮਤ੍ਯੁਹਰੋਮਰਾਣਾਮਿਤਿ ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ- ਦੇਵਾਨਾਮਪਿ ਪੁਰਾ ਜਰਾਦਯਸ੍ਤਸ੍ਥੁਃ, ਤੇ ਚ ਮਯਾ ਆਦਿਦੇਵੇਨ ਹਤਾਃ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਸ੍ਮਿ ਗਾਂ ਭੂਯ ਇਹੋਪਦੇਸ੍ਟੁਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮਹਂ ਦੇਵਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਇਦਾਨੀਂ ਗਾਂ ਪਥਿਵੀਂ, ਭੂਯਃ ਪੁਨਃ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਸ੍ਮਿ ਆਗਤੋਸ੍ਮਿ; ਇਹ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ, ਮਨੁਸ੍ਯਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਮੁਪਦੇਸ੍ਟੁਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਮਹਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਵਰਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਵਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਮਪਿ ਪਰਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ਯਥਾਭੂਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਦੋਸਾਯ||੨੧||

Adhikarana 28 (22) · Śloka 22

ਅਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ | ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਂ; ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਲੋਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਤ ; ਲੋਕੋ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ੍ਥਾਵਰੋ ਜਙ੍ਗਮਸ਼੍ਚ; ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕ ਏਵਾਗ੍ਨੇਯਃ, ਸੌਮ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਤਦ੍ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍; ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੋ ਵਾ; ਤਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਃ ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਜਰਾਯੁਜਾਣ੍ਡਜੋਦ੍ਭਿਜ੍ਜਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ; ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤਸ੍ਯੋਪਕਰਣਮਨ੍ਯਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍ ||੨੨||

ਅਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਸ਼ਰੀਰੀ ਆਤ੍ਮਾ, ਸਮਵਾਯਃ ਸਂਯੋਗਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਮਧਿਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਲ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧਿਕਾਰੇ; ਕਿਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਕ੍ਰਿਯਾਧਿਕਾਰੇ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਚ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇ ਪੁਰੁਸੇ, ਕ੍ਰਿਯਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਦਿਤਂ ਕਰ੍ਮ, ਕਿਂ ਤਤ੍? ਭੇਸਜਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਤ੍ਤਿਕਰਂ ਚ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤਿ|- ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਃ ਪੁਰੁਸਃ, ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਆਸ਼੍ਰਯਃ; ਕਸ੍ਯ? ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਸ੍ਯ ਚ| ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ| ਲੋਕਸ੍ਯ ਜਗਤਃ, ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਲੋਕੋ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਸ੍ਥਾਵਰੋ ਵਕ੍ਸਾਦਿਃ, ਜਙ੍ਗਮੋ ਮਨੁਸ੍ਯਾਦਿਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਧਰ੍ਮਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮਾਹ- ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਭੂਤਾਧਿਦੈਵਤਸ੍ਵਭਾਵਮਾਗ੍ਨੇਯਂ, ਸੋਮਭੂਤਾਧਿਦੈਵਤਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸੌਮ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਹੇਤੁਕ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਦ੍ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਤਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਹਿ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਨ ਤਤੀਯੋ ਰਾਸ਼ਿਰਸ੍ਤਿ, ਅਤੋ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੌ ਭੂਯਾਂਸੌ | ਅਧੁਨਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪਕ੍ਸਮਾਹ- ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੋ ਵੇਤਿ|- ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰੇ; ਤੇਨ ਸ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਿ ਲੋਕਃ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਃ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤ੍ਯਯਂ ਵਾ ਪਕ੍ਸਃ| ਇਦਾਨੀਂ ਜਙ੍ਗਮਾਨ੍ ਪਥਕ੍ਕਰ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਤ੍ਰ ਤਯੋਃ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਾਣਿਸਮੂਹਃ| ਅਥ ਕੇ ਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਂਸ੍ਵੇਦਜੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਭੁਵਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ ਸਂਸ੍ਵੇਦਾਦੂਸ੍ਮਣੋ ਜਾਤਾਃ ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਃ; ਜਰਾਯੋਰ੍ਜਾਤਾ ਜਰਾਯੁਜਾਃ, ਜਰਾਯੁਰ੍ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਃ; ਅਣ੍ਡਾਜ੍ਜਾਤਾਃ ਅਣ੍ਡਜਾਃ, ਅਣ੍ਡਂ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਾਧਾਰੋ ਵਰ੍ਤੁਲਂ; ਭੁਵਮੁਦ੍ਭਿਦ੍ਯ ਜਾਤਾ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ; ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਨਿਪਤਿਤਾਨਾਮੂਸ੍ਮਾਣਂ ਵਿਨਾ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ; ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਲੋਕਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਾਗੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਂ ਸ੍ਫੁਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ|- ਤਤ੍ਰ ਤਯੋਃ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਗੁਣੇਨ ਪਥਕ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਸ਼੍ਵਾਦਿਰਪਿ ਵਾਚ੍ਯਃ, ਤਥਾਪਿ ਮਨੁਸ੍ਯਜਾਤਿਰੇਵਾਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯੋਪਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਇਤਰਸ੍ਯ ਚਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍, ਉਪਕਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ- ਤਸ੍ਯੋਪਕਰਣਮਨ੍ਯਦਿਤਿ|- ਤਸ੍ਯ ਮਨੁਸ੍ਯਜਾਤੇਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਦਿ, ਉਪਕਰਣਮ੍| ਉਪਕਰਣਤ੍ਵਾਦਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੨੨||

Adhikarana 29 (23) · Śloka 23

ਤਦ੍ਦੁਃਖਸਂਯੋਗਾ ਵ੍ਯਾਧਯ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੨੩||

ਨਨੁ, ਕੇ ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਯੇਸਾਂ ਪੁਰੁਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਦ੍ਦੁਃਖੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨਾਨਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ ਪੁਰੁਸੋਧਿਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਦੁਃਖਂ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਾਨਸੀ ਪੀਡਾ| ਵਿਵਿਧਂ ਦੁਃਖਮਾਦਧਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯਃ, ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦੁਃਖਾਯ ਸਂਯੋਗੋ ਯੇਸਾਮਾਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ; ਅਥਵਾ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਯੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ, ਯੈਰ੍ਵਾ ਕਰਣਭੂਤੈਃ, ਯੇਭ੍ਯੋ ਵਾ ਦੁਃਖਂ ਜਾਯਤੇ, ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਏਤੌ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੌ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯੌ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਵੇਦਨਾਨਾਂ ਯੇ ਸਂਯੋਗਾਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ; ਅਪਰੇ ਤੁ ਦੁਰ੍ਦੁਸ੍ਟਾਨਿ ਖਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੁਃਖਾਨਿ, ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸਂਯੋਗੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਏਤਾਵਨ੍ਯਾਯ੍ਯੌ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੨੩||

Adhikarana 30 (24) · Śloka 24

ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ- ਆਗਨ੍ਤਵਃ, ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ, ਮਾਨਸਾਃ, ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੨੪||

ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦਾਗਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਾਗਭਿਧਾਨਂ; ਤਤਃ ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ, ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਤਤਃ ਸ਼ੇਸਾਵਿਤਿ| ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਃ, ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਸਹਜੋ ਧਰ੍ਮਃ| ਆਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਭਤਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਾਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਸਹਾਤੁਲ੍ਯਬਲਤਾਂ ਸੂਚਯਤਿ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਸਮਾਪ੍ਤੌ||੨੪||

Adhikarana 31 (25(1)) · Śloka 25

ਤੇਸਾਮਾਗਨ੍ਤਵੋਭਿਘਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ |੨੫|

ਇਦਾਨੀਮਾਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਭਤੀਨੇਵ ਵਿਵਰਿਤੁਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਘਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਅਭਿਘਾਤਃ ਅਭਿਹਨਨਂ ਸ਼ਰਾਦਿਪ੍ਰਹਾਰਃ, ਸ ਏਵ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ||੨੫(੧)||

Adhikarana 32 (25(2)) · Śloka 25

ਸ਼ਾਰੀਰਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਨਪਾਨਮੂਲਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ |੨੫|

ਅਨ੍ਨਪਾਨਮੂਲਾ ਇਤਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਾਨ੍ਨਹੇਤਵਃ, ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਨਸਾਮ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਃ| ਤਚ੍ਚਾਨ੍ਨਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਵੈਸਮ੍ਯਮੁਪਲਕ੍ਸਯਤਿ, ਤੇਨ ਕਾਲਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵਿਹਾਰਵੈਸਮ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਵੈਸਮ੍ਯਂ ਚ ਲਕ੍ਸਯਤਿ| ‘ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮੇਸ ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ| ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਚੈਵ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕੈਃ’- ਇਤ੍ਯੇਸਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮਕਤ੍ਵਾ, ਅਨ੍ਨਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਾਨੁਪਲਕ੍ਸਯਨ੍ਨੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸਯਤਿ- ਯਥਾਨ੍ਨਮੇਵੈਸਾਂ ਸਮ੍ਭਵੇ ਪ੍ਰਧਾਨਹੇਤੁਸ੍ਤਥਾ ਨਾਨ੍ਯੇ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਵਿਸਮਤਾ ਤਦੇਵ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ; ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਞ੍ਚਯਾਦਿਜ੍ਞਾਪਕਾ ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤਾਦਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਤਚ੍ਚ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕ੍ਸਯੇਣ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਾ| ਦੋਸਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਦੂਸ੍ਯਸ਼ੋਣਿਤਗ੍ਰਹਣੇ ਹੇਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਏਤਦ੍ਧਿ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਵ੍ਰਣਃ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਃ, ਵ੍ਰਣੇ ਚ ਦੂਸ੍ਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤੋਪਾਦਾਨਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦੋਸਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਪਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਚੈਵਂ- “ਦੋਸਦੂਸਿਤੇਸ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਧਾਤੁਸੁ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ- ਰਸਜੋਯਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਜੋਯਮ੍” (ਸੂ. ਅ. ੨੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਸ਼ੋਣਿਤਜੋਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਘਤਾਦਿਦਗ੍ਧਵਤ੍| ਅਨ੍ਯਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰ੍ਬਹੂਕ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਿਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਵ੍ਯਾਕੁਲਤ੍ਵਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਰੁਪੇਕ੍ਸਿਤਮ੍||੨੫(੨)||

Adhikarana 33 (25(3)) · Śloka 25

ਮਾਨਸਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਹਰ੍ਸਵਿਸਾਦੇਰ੍ਸ੍ਯਾਭ੍ਯਸੂਯਾਦੈਨ੍ਯਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਕਾਮਲੋਭਪ੍ਰਭਤਯ ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਭੇਦੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ |੨੫|

ਮਾਨਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਮਾਨਸਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰੋਧਃ ਪਰਾਭਿਦ੍ਰੋਹਲਕ੍ਸਣਃ, ਸ਼ੋਕਃ ਪੁਤ੍ਰਾਦਿਵਿਯੋਗੇ ਚਿਤ੍ਤੋਦ੍ਵੇਗਃ, ਭਯਂ ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਾਸਃ, ਹਰ੍ਸ ਉਤ੍ਸੇਕਃ, ਨਿਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਨ੍ਯਸ੍ਯ ਦੋਸੋਤ੍ਪਾਦਨੇਨਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰੀਤਿਜਨਨਂ ਵਾ ਹਰ੍ਸਃ, ਅਸਿਦ੍ਧਿਭਯਾਦ੍ਵਿਵਿਧੇਸੁ ਕਰ੍ਮਸੁ ਸਾਦੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਵਿਸਾਦਃ, ਈਰ੍ਸ੍ਯਾ ਪਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾਵਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ, ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਵੇਸਿਤਯਾ ਪਰਗੁਣੇਸੁ ਦੋਸਾਰੋਪਣਮਸੂਯਾ, ਦੈਨ੍ਯਂ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਚਿਤ੍ਤਤਾ, ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ ਪਰਗੁਣੇਸ੍ਵਮਾਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਂ ਕ੍ਰੌਰ੍ਯਂ ਵਾ, ਕਾਮ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ, ਲੋਭਃ ਪਰਸ੍ਵਗ੍ਰਹਣਾਭਿਲਾਸਃ, ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਮਾਨਮਦਦਮ੍ਭਾਦਯਃ| ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਭੇਦੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਇਚ੍ਛਾ ਸਾਤਿਸ਼ਯੋਰ੍ਥਾਭਿਲਾਸਃ, ਸਾ ਚ ਨਾਨਾਵਸ੍ਤ੍ਵਵਲਮ੍ਬਿਨੀ ਨਾਨਾਕਾਮਤਸ਼੍ਚ ਭਿਨ੍ਨਾ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਹਰ੍ਸਸ਼ੋਕਦੈਨ੍ਯਕਾਮਲੋਭਾਦਯ ਇਚ੍ਛਾਭੇਦੇਨ; ਦ੍ਵੇਸਃ ਅਪ੍ਰੀਤਿਃ,ਸੋਪਿ ਨਾਨਾਵਸ੍ਤ੍ਵਵਲਮ੍ਬੀ ਨਾਨਾਰੂਪੋ ਭਵਤਿ, ਕ੍ਰੋਧਭਯਵਿਸਾਦੇਰ੍ਸ੍ਯਾਸੂਯਾਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਾਣਿ ਦ੍ਵੇਸਭੇਦੇਨ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਮਾਨਸਾਃ ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਦੈਨ੍ਯੇਰ੍ਸ੍ਯਾਸੂਯਾਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਕਾਮਾਦਯਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੫(੩)||

Adhikarana 34 (25(4)) · Śloka 25

ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜਰਾਮਤ੍ਯੁਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਕ(ਭ)ਤਯਃ ||੨੫||

ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਮਾਹ- ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੁਦ੍ ਭੋਕ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਾ, ਪਿਪਾਸਾ ਪਾਤੁਮਿਚ੍ਛਾ, ਜਰਾ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਂ, ਮਤ੍ਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਮਨਸਾਂ ਵਿਯੋਗਃ, ਨਿਦ੍ਰਾ ਮੇਧ੍ਯਾਨਾਡੀਮਨਃਸਂਯੋਗਾਦ੍ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸੁਖਭੋਗਃ; ਪ੍ਰਕਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਭਵਾ ਰੋਗਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇ ਚ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੋਸਜਾਃ| ਤਤ੍ਰ, ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਭਸ੍ਮਕਾਨਲੇਨ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ ਭਵਤਿ ਸਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ੍ਯਾ ਦੋਸਜਤ੍ਵਾਤ੍, ਪਿਪਾਸਾਪਿ ਯਦਾ ਦੋਸੈਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਸ੍ਯਾ ਅਪਿ ਦੋਸਤਃ ਪ੍ਰਸਾਧਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਜਰਾਪਿ ਯਦਾਕਾਲੇ ਭਵਤਿ ਸਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ੍ਯਾ, ਮਤ੍ਯੁਰਪ੍ਯਕਾਲਜਃ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ੍ਯਃ, ਨਿਦ੍ਰਾਪਿ ਦੋਸਜਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਦੁਪਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਯਦੈਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਦੋਸੇਭ੍ਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ; ਯਦਾ ਤੁ ਸ੍ਵਭਾਵਤਸ੍ਤਦਾ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾ ਰਸਾਯਨਤੋਪਿ ਨ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ੍ਯਾਃ| ਤ ਏਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਸਮ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜਰਾਸੁ ਸ੍ਵਭਾਵਸਮ੍ਭੂਤਾਸ੍ਵਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਂ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤਮੋਭਵਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ; ਤਥਾਪ੍ਯਲ੍ਪਦੋਸਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦਦੋਸਜਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਏਕਤਣ੍ਡੁਲਾਹਾਰਿਣਾਮਨਸ਼ਨਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍| ਮਤ੍ਯੁਸ੍ਤੁ ਮਹਦ੍ਭਿਰਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਨੁਵਰ੍ਤਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰਾਰਬ੍ਧੋਪਿ ਨ ਦੋਸਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਲਭਤੇ; ਯਥਾ ਰਾਜਾਨੁਵਰ੍ਤਿਭਿਰ੍ਮਹਦ੍ਭਿਰਪਿ ਪੁਰੁਸੈਃ ਸਮ੍ਪਾਦਿਤਂ ਜਯਾਦਿਕਂ ਰਾਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਲਭਤੇ- ਰਾਜ੍ਞਾ ਜਿਤਮਿਤਿ, ਤਦ੍ਵਦਤ੍ਰਾਪਿ; ਆਗਨ੍ਤੁਮਤ੍ਯੋਃ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਦੋਸਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਲਭਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਕਤਯ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਭਤਯ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਾਦਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੨੫(੪)||

Adhikarana 35 (26) · Śloka 26

ਤ ਏਤੇ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਃ ||੨੬||

ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਮਾਹ- ਤ ਏਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ ਏਤੇ ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਾਨਾਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦਯਃ, ਸ਼ਰੀਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ, ਉਭਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ ਅਪਸ੍ਮਾਰਾਦਯਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਾਨਸਾ ਅਪਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ, ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਅਪਿ ਮਨਃ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ; ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਾਨਸਾ ਏਵ ਮਨਃ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਛਰੀਰਮ੍, ਏਵਂ ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਅਪਿ, ਇਤਿ ਨ ਦੋਸਃ| ਆਤ੍ਮਨਿ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍||੨੬||

Adhikarana 36 (27) · Śloka 27

ਤੇਸਾਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਾਹਾਰਾਚਾਰਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਨਿਗ੍ਰਹਹੇਤਵਃ ||੨੭||

ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮ੍| ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼ੋਧਯਤੀਤਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ; ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਮਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਲੇਪਾਦਯਃ; ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਂ- ਵਮਨਂ, ਵਿਰੇਚਨਮ੍, ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਂ ਚ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪੀਤਲੀਢਾਦਿਕਮਨਿਰ੍ਹਤ੍ਯ ਦੋਸਂ ਸ਼ਮਯਤਿ ਤਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ ਯਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਸਮਾਨ੍ਨੋਦੀਰਯਤ੍ਯਪਿ| ਸਮੀਕਰੋਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ| ਤਦਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਬਾਹ੍ਯਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਮਾਲੇਪਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਕਵਲਗ੍ਰਹਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਕਮ੍, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤੁ ਪਾਚਨਲੇਖਨਬਂਹਣਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਵਿਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਦਿਕਮ੍| ਆਹਾਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ, ਪੇਯਲੇਹ੍ਯਾਦ੍ਯਭਕ੍ਸ੍ਯਭੇਦਾਤ੍; ਸ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ- ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋ, ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਕਰਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਦੋਸਸਂਸ਼ਮਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵਾਹਾਰੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪਥਕ੍ਕਰਣਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦਿਸ੍ਵਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਥਵਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਪੁਰੁਸੇ ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਾਭਾਵਾਦਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਆਚਾਰਃ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਾਨਸਂ ਕਰ੍ਮ; ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਣਾਵਕ੍ਸੇਪਣਾਦਿਕਂ ਕਾਯਿਕਂ ਕਰ੍ਮ, ਪਾਠਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਦਿ ਵਾਚਿਕਂ, ਧ੍ਯੇਯਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦਿ ਮਾਨਸਮ੍| ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤਿ ਆਯੁਰਾਦੀਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਃ||੨੭||

Adhikarana 37 (28) · Śloka 28

ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਮੂਲਮਾਹਾਰੋ ਬਲਵਰ੍ਣੌਜਸਾਂ ਚ | ਸ ਸਟ੍ਸੁ ਰਸੇਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਃ; ਰਸਾਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ; ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪੁਨਰੋਸਧਯਃ | ਤਾਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸ੍ਥਾਵਰਾ ਜਙ੍ਗਮਾਸ਼੍ਚ ||੨੮||

ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦਿਸ੍ਵਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਮਿਤਿ ਮੂਲਮਿਵ ਮੂਲਂ, ਸਮ੍ਭਵਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤਾਵਦਾਹਾਰਾਦੇਵ ਜਾਯਤੇ ਯਦ੍ਗਰ੍ਭਜਨਨਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਮੂਲਂ ਬਲਵਰ੍ਣੋਜਸਾਂ ਚ| ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਾਹਾਰਾਦੇਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤੀ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤੇ| ਬਲਂ ਕਰ੍ਮਸਾਧਨਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਨੁਮੇਯਾ, ਵਰ੍ਣੋ ਗੌਰਾਦਿਃ, ਓਜਃ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਰਸਾਦਿਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਧਾਤੁਧਾਮਭੂਤਂ ਹਦਿਸ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬਲਂ ਸ਼ਰੀਰੋਪਚਯੋਤ੍ਰਾਭਿਪ੍ਰੇਤ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋ ਬਲੌਜਸੋਰ੍ਭੇਦੇਪਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸੈਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮਭੇਦ ਉਕ੍ਤਃ| ਸ ਸਟ੍ਸੁ ਰਸੇਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤ ਇਤਿ ਸ ਆਹਾਰਃ, ਰਸੇਸੁ ਮਧੁਰਾਦਿਸੁ, ਆਯਤ੍ਤਃ ਅਧੀਨਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪੁਨਰੋਸਧਯ ਇਤਿ ਓਸਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਦ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਰਾਸ਼ਿਦ੍ਵਯ ਏਵ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਯਾਵਦੋਸਧਿਮਾਤ੍ਰੇ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਹਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵੇਸ੍ਵਪ੍ਯੋਸਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਮੁਪਾਦਾਨਂ ਪਥਙ੍ਗ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵੇਸ੍ਵਪਿ ਓਸਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਾ ਇਤਿ ਓਸਧਯਃ| ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਬਹੁਤਰੋਪਯੋਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੁਪਾਦਾਨਮ੍||੨੮||

Adhikarana 38 (29) · Śloka 29

ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ- ਵਨਸ੍ਪਤਯੋ, ਵਕ੍ਸਾ, ਵੀਰੁਧ, ਓਸਧਯ ਇਤਿ | ਤਾਸੁ, ਅਪੁਸ੍ਪਾਃ ਫਲਵਨ੍ਤੋ ਵਨਸ੍ਪਤਯਃ, ਪੁਸ੍ਪਫਲਵਨ੍ਤੋ ਵਕ੍ਸਾਃ, ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯਃ ਸ੍ਤਮ੍ਬਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵੀਰੁਧਃ, ਫਲਪਾਕਨਿਸ੍ਠਾ ਓਸਧਯ ਇਤਿ ||੨੯||

ਤਾਸਾਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ| ਕੇ ਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਨਸ੍ਪਤਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਨੇਵ ਵਿਵਰਿਤੁਮਾਹ- ਤਾਸ੍ਵਿਤਿ; ਤਾਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਅਪੁਸ੍ਪਾ ਇਤਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਪੁਸ੍ਪਾਃ, ਫਲਵਨ੍ਤ ਇਤਿ ਫਲਂ ਯੇਸਾਮਸ੍ਤਿ ਤੇ ਵਨਸ੍ਪਤਯ ਇਤਿ; ਕੇ ਪੁਨਰੀਦਸ਼ਾਃ? ਪ੍ਲਕ੍ਸੋਦੁਮ੍ਬਰਾਦਯਃ| ਪੁਸ੍ਪਫਲਵਨ੍ਤੋ ਵਕ੍ਸਾ ਇਤਿ ਉਭਯਯੁਕ੍ਤਾ ਵਕ੍ਸਾਃ; ਕੇ ਤੇ? ਆਮ੍ਰਜਮ੍ਬੂਪ੍ਰਭਤਯਃ| ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰਵਤ੍ਯਃ ਵੀਰੁਧਃ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯੋ ਵੀਰੁਧਃਸ੍ਤਮ੍ਬਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਗੁਲ੍ਮਃ ਪੁਨਃ ਵਰ੍ਤੁਲਲਤਾਸਨ੍ਤਤਿਵਿਟਪਃ , ਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਦਾਰੀਕੋਲਵਲ੍ਲੀਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਪ੍ਰਭਤਯਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸ੍ਤਮ੍ਬਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਗੁਲ੍ਮਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਫਲਪਾਕਨਿਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਨਿਸ੍ਠਾ ਨਾਸ਼ਃ, ਫਲਪਾਕੇਨ ਪਰਿਣਤ੍ਯਾ ਨਾਸ਼ੋ ਯਾਸਾਂ ਤਾਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ; ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਗੋਧੂਮਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਿਸ੍ਠਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਫਲਨਿਸ੍ਠਾਃ ਪਾਕਨਿਸ੍ਠਾ ਇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਫਲਨਿਸ੍ਠਾਃ ਸ਼ਾਲਿਤਿਲਕੁਲਤ੍ਥਾਦਯਃ, ਪਾਕਨਿਸ੍ਠਾਃ ਕਵਕਾਦਯਃ; ਕਵਕਸ਼੍ਛਤ੍ਰਕ ਉਚ੍ਯਤੇ||੨੯||

Adhikarana 39 (30) · Śloka 30

ਜਙ੍ਗਮਾ ਖਲ੍ਵਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ- ਜਰਾਯੁਜਾਣ੍ਡਜਸ੍ਵੇਦਜੋਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ | ਤਤ੍ਰ ਪਸ਼ੁਮਨੁਸ੍ਯਵ੍ਯਾਲਾਦਯੋ ਜਰਾਯੁਜਾਃ, ਖਗਸਰ੍ਪਸਰੀਸਪਪ੍ਰਭਤਯੋਣ੍ਡਜਾਃ, ਕਮਿਕੀਟਪਿਪੀਲਿਕਾਪ੍ਰਭਤਯਃ ਸ੍ਵੇਦਜਾਃ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਮਣ੍ਡੂਕਪ੍ਰਭਤਯ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ ||੩੦||

ਜਙ੍ਗਮਾਃ ਖਲ੍ਵਪੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਖਲੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਸਮ੍ਬੋਧਨੇ, ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਜਙ੍ਗਮਾ ਅਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਃ| ਤਾਨਾਹ- ਜਰਾਯੁਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਜਰਾਯੁਜਾਦਿਸੁ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਦਿਕ੍ਰਮਤ੍ਯਾਗੋ ਯੋਨਿਸਙ੍ਕਰਂ ਬੋਧਯਤਿ; ਤੇਨ ਪਕ੍ਸਿਸੁ ਬਲਾਕਾ ਜਰਾਯੁਜਾ ਅਣ੍ਡਜਾ ਚੇਤਿ, ਸਰ੍ਪਜਾਤਿਸੁ ਅਹਿਪਤਾਕਾ ਜਰਾਯੁਜਾ, ਸਂਸ੍ਵੇਦਜੇਸ੍ਵਪਿ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਿਪੀਲਿਕਾ ਅਣ੍ਡਜਾ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਸ਼੍ਚ| ਵ੍ਯਾਲਾਦਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਲਾ ਹਿਂਸ੍ਰਪਸ਼ੁਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਸ਼ੁਗ੍ਰਹਣਾਦੇਵ ਹਿਂਸ੍ਰਪਸ਼ੂਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਰ੍ਪਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹੁਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ- ‘‘ਸਰ੍ਪਜਾਤਿਸੁ ਅਹਿਪਤਾਕਾ ਜਰਾਯੁਜਾ”- ਇਤਿ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ ਬਲਾਕਾਜਤੁਕਾਦਯਃ| ਇਹੋਪਕਰਣਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਪ੍ਰਾਗ੍ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਪੁਰੁਸਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਅਤ੍ਰ ਪੁਨਰ੍ਜਰਾਯੁਜਾਣ੍ਡਜੇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠ ਓਸਧਿਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਯੇਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਖਗਸਰ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ ਖਗਾਃ ਪਕ੍ਸਿਣਃ, ਸਰ੍ਪਾ ਮਨ੍ਦਗਾਮਿਨੋਜਗਰਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਸਰੀਸਪਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਮਿਨਃ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਾਦਯਃ, ਮੀਨਮਕਰਾਦਯੋ ਵਾ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਕੂਰ੍ਮਨਕ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਕੇਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿਸ਼ਬ੍ਦਮਪਠਿਤ੍ਵਾ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਨਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੂਰ੍ਮਾਦੀਨ੍ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਕਮਿਕੀਟੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਮਯਃ ਕੋਸ੍ਠਪੁਰੀਸਾਦਿਬਾਸ੍ਪਸਮ੍ਭਵਾਃ, ਕੀਟਾ ਵਸ਼੍ਚਿਕਸਙ੍ਬਿਨ੍ਦੁਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ਼੍ਚਿਟਿਕਾਃ, ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦੇਵਂਵਿਧਾ ਅਨ੍ਯੇਪਿ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਾਃ ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਕਾਲਜਾ ਅਤਿਰਕ੍ਤਕਮਯਃ ‘ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਧੂ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦੀਦਸ਼ਾ ਅਨ੍ਯੇਪਿ||੩੦||

Adhikarana 40 (31) · Śloka 31

ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਵਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਪੁਸ੍ਪਫਲਮੂਲਕਨ੍ਦਨਿਰ੍ਯਾਸਸ੍ਵਰਸਾਦਯਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਨ੍ਤਃ; ਜਙ੍ਗਮੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚਰ੍ਮਨਖਰੋਮਰੁਧਿਰਾਦਯਃ ||੩੧||

ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਯੋਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਨੋਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਵਰੇਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਰਸਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਤੈਲਕ੍ਸਾਰਭਸ੍ਮਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ਕਨ੍ਦਂ ਸੂਤ੍ਰੇ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਚ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਰੋਮਰੁਧਿਰਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਮਾਂਸਵਸਾਘਤਾਸ੍ਥਿਖੁਰਾਦਯਃ||੩੧||

Adhikarana 41 (32) · Śloka 32

ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ਸੁਵਰ੍ਣਰਜਤਮਣਿਮੁਕ੍ਤਾਮਨਃਸ਼ਿਲਾਮਤ੍ਕਪਾਲਾਦਯਃ ||੩੨||

ਰਸਾਧਿਕਾਰਿਕਮੌਸਧਿਵਰ੍ਗਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ, ਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮਾਹ- ਪਾਰ੍ਥਿਵਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਿਵ੍ਯਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ, ਰਜਤਂ ਰੌਪ੍ਯਂ, ਮਣਿਃ ਸ੍ਫਟਿਕਾਦਿਃ, ਮੁਕ੍ਤਾ ਮੌਕ੍ਤਿਕਂ, ਮਤ੍ ਮਤ੍ਤਿਕਾ, ਕਪਾਲਂ ਕਰ੍ਪਰਮ੍| ਸੁਵਰ੍ਣਸ੍ਯੇਹ ਪਾਰ੍ਥਿਵਤ੍ਵਮੇਵਾਙ੍ਗੀਕ੍ਰਿਯਤੇ ਗੁਰੁਤ੍ਵਕਾਠਿਨ੍ਯਸ੍ਥੈਰ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਭਿਃ| ਸੂਤ੍ਰੇ ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਲ੍ਲੋਹਮਲਸਿਕਤਾਸੁਧਾਹਰਿਤਾਲਲਵਣਗੈਰਿਕਰਸਾਞ੍ਜਨਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼ੀਲਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਲੋਕਦ੍ਵਿਤ੍ਵਸਮਾਖ੍ਯਾਨੇਪਥਗੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਥਾਵਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਰਣਾਦ੍ਯੇਸ੍ਵਾਹਾਰੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵਂ ਫਲਮੂਲਾਦ੍ਯਵਯਵੇਸੁ ਰਸਪ੍ਰਧਾਨਤਯਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇ ਵਨਸ੍ਪਤ੍ਯਾਦਿਗਣੇ ਸ੍ਥਾਵਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵੇਸ੍ਵਪਿ, ਤੇਸਾਮਾਹਾਰੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਨੁਪਯੋਗਾਤ੍; ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਸਮਾਧਾਨਾਨ੍ਤਰਮਸ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍||੩੨||

Adhikarana 42 (33) · Śloka 33

ਕਾਲਕਤਾਃਪ੍ਰਵਾਤਨਿਵਾਤਾਤਪਚ੍ਛਾਯਾਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਤਮਃਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਹੋਰਾਤ੍ਰਪਕ੍ਸਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਾਦਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ||੩੩||

ਕਾਲਕਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਨਿਮੇਸਕਾਸ੍ਠਾਕਲਾਮੁਹੂਰ੍ਤਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਤਦ੍ਗਦ੍ਯਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ; ਤਚ੍ਚ ਵਰ੍ਤਮਾਨਪ੍ਰਤਿਸ੍ਵਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਸ੍ਮਾਭਿਰੁਪੇਕ੍ਸਿਤਮ੍||੩੩||

Adhikarana 43 (34) · Śloka 34

ਤ ਏਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਪ੍ਰਤੀਕਾਰਹੇਤਵਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ||੩੪||

ਏਸਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਤ ਏਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵੇਤਿ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਤ ਏਵ| ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ ਕਾਯਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਤਾਨੀਤਿ ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯਃ; ਤਦਾਰਬ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ| ਸਞ੍ਚਯਃ ਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਃ; ਪ੍ਰਕੋਪਣਂ ਪ੍ਰਕੋਪਃ, ਪ੍ਰਕੋਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸਰਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੇਦਾਃ ਪਞ੍ਚੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਪ੍ਰਕੋਪਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਮਨਂ; ਪ੍ਰਸਰਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ; ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਯਥਾ- ਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਸਰਣਲਕ੍ਸਣੋਤਿਸਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਭੇਦਃ, ਯਥਾ- ਅਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ ਸ੍ਵਯਮੁਪਸ਼ਮਃ; ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਮਪ੍ਰਤੀਕਾਰਯੋਰੇਕਾਰ੍ਥਤਾਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯਸ੍ਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਸ਼ਮਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਫਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਚ, ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਮਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਪ੍ਰਤੀਕਾਰਯੋਰਰ੍ਥਭੇਦੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਕਾਰਿਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ ‘ਲਾਜੋਤ੍ਪਲੋਸ਼ੀਰਕੁਚਨ੍ਦਨਾਨਿ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਾਤੇ ਨਿਸ਼ਿ ਵਾਸਯੇਚ੍ਚ’ (ਉ. ਤ. ਅ. ੪੮); ਤਥਾ ‘ਨਿਵਾਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਨਿਚਿਤਂ ਕਤ੍ਵਾ’ (ਸੂ. ਅ. ੧੧), ਤਥਾ ‘ਮਦਨਫਲਾਨਾਮਾਤਪਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਂ’- (ਸੂ. ਅ. ੪੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍||੩੪||

Adhikarana 44 (35) · Śloka 35

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮੇਸ ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ | ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਚੈਵ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕੈਃ ||੩੫||

ਇਦਾਨੀਂ ਗਦ੍ਯੇ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੈਃ ਪ੍ਰਕਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤਿ ਵਿਨਾਪਿ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਮਤੀਨਾਂ ਗਦ੍ਯਪਦ੍ਯਭੇਦਕਥਨਾਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਇਤਿ ਕਤਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵੇਦਾਦਿਧਰ੍ਮਸਂਵਾਦਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਅਥ ਕੇ ਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚਾਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਰੁਕ੍ਤਿਃ, ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਗੂਢਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ | ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਭਵਾਨਾਮ੍| ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਿਤਿ ਵਿਕਤਯੋ ਵਿਕਾਰਾਃ, ਤੇਨ ਵਿਕਾਰਾ ਅਤ੍ਰ ਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਸਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਃ| ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਆਹਾਰਾਚਾਰਪਾਰ੍ਥਿਵਕਾਲਕਤਭੇਦਾਤ੍; ‘ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਪਾਰ੍ਥਿਵਕਾਲਕਤਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤ੍ਵਿਦਂ ਨ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਕੋਪਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸਰਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੇਦੇਸੁ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਪ੍ਰਸ਼ਮਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਰੋਗੋਪਘਾਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਂ; ਤੇਨ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਃ, ਯਾਪ੍ਯਾਨਾਂ ਯਾਪਨਂ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ||੩੫||

Adhikarana 45 (36-37) · Śloka 37

ਆਗਨ੍ਤਵਸ੍ਤੁ ਯੇ ਰੋਗਾਸ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ਨਿਪਤਨ੍ਤਿ ਹਿ | ਮਨਸ੍ਯਨ੍ਯੇ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਯੇ ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ||੩੬|| ਸ਼ਰੀਰਪਤਿਤਾਨਾਂ ਤੁ ਸ਼ਾਰੀਰਵਦੁਪਕ੍ਰਮਃ | ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਤੁ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਰਿਸ੍ਟੋ ਵਰ੍ਗਃ ਸੁਖਾਵਹਃ ||੩੭||

ਇਦਾਨੀਮਾਗਨ੍ਤੂਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਭੇਦੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਆਗਨ੍ਤਵਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨਸ੍ਯਨ੍ਯੇ ਇਤਿ ਏਕੇ, ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਸ਼ਰੀਰਪਤਿਤਾਨਾਮਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਖਡ੍ਗਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਜਾਨਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਮਿਵ, ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਮਨਃਸਮ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਵਰ੍ਗਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ; ਇਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰੇਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤ੍ਵੇਨ| ਸੁਖਾਵਹ ਇਤਿ ਸੁਖਕਾਰੀ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਚਸ਼ਬ੍ਦਮਨੁਕ੍ਤਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਮਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਤੇਨ ਧੈਰ੍ਯਸ੍ਮਤਿਪ੍ਰਭਤਯੋਪਿ ਮਾਨਸਾਨ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ||੩੬-੩੭||

Adhikarana 46 (38) · Śloka 38

ਏਵਮੇਤਤ੍ ਪੁਰੁਸੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੌਸਧਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲ ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਸਮਾਸੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍ | ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹੋ ਭੂਤਾਦਿਰੁਕ੍ਤਸ੍ਤਦਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਕਲ੍ਪਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਵ੍ਯਾਧਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਔਸਧਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਮਾਦੇਸ਼ਃ, ਕ੍ਰਿਯਾਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਿ ਚ੍ਛੇਦ੍ਯਾਦੀਨਿ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ, ਕਾਲਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਾਨਾਮਾਦੇਸ਼ਃ ||੩੮||

ਇਦਾਨੀਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਿਤਿ ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਏਤਦਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ, ਚਤੁਸ੍ਟਯਮਿਤਿ ਚਤੁਰਵਯਵਂ; ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ, ਤਥਾਪਿ ਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਤਥਾਹਿ- ‘‘ਨਾਨ੍ਯਃ ਕਾਲਃ ਕ੍ਰਿਯਾਤੋਸ੍ਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨਾਨ੍ਯਾਥਵੌਸਧਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਤ੍ਰ(ਥ) ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍|| ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਕਾਲੋ ਵਾ ਕਾਲੋ ਵਾ ਤਚ੍ਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍’’- ਇਤਿ; ਅਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਤਤ੍ਰ ਯੇਨ ਯਦੁਪਗਹੀਤਂ ਤਤ੍ਰ ਤਦੁਪਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਚਤੁਸ੍ਟਯਮਧ੍ਯੇ| ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹ ਇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਦਰ੍ਥੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹਃ ਸ ਤਥਾ| ਕਃ ਪੁਨਰਸਾਵਿਤ੍ਯਾਹ- ਭੂਤਾਦਿਰਿਤਿ|- ਭੂਤਾਨਿ ਆਦੀਨਿ ਪ੍ਰਥਮਾਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਭੂਤਾਦਿਰਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਨੀਹ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਸਮੂਹਃ ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕਥਮ੍ਭੂਤਃ ਸਃ? ਭੂਤਾਦਿਃ; ਭੂਤਂ ਮਹਾਭੂਤਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਕਮ੍, ਆਦਿਰ੍ਮੂਲਕਾਰਣਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਅਥਵਾ ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਾਦਿਸਂਯੋਗਃ ਸ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਾਦਿਃ ਮੂਲਕਾਰਣਂ, ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਾਵਾਤ੍| ਭੂਤਾਦਿਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰੈਕੇ ਭੂਤਾਨਾਮਾਦਿਰ੍ਭੂਤਾਦਿਃ, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ ‘ਸ ਏਸ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਤਃ’ (ਸ਼ਾ ੧) ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਨਿਰਸ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਕਲ੍ਪਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਮਸ੍ਤਕਾਦੀਨਿ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਚਿਬੁਕਾਦੀਨਿ| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਭਤਯ ਇਤਿ ਤ੍ਵਚਃ ਸਪ੍ਤ, ਮਾਂਸਂ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ, ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤ, ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨਿ ਨਵ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਧਮਨ੍ਯਾਦਯਃ| ਸਰ੍ਵ ਏਵੇਤਿ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਣਾਦਾਗਨ੍ਤੁਮਾਨਸਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿ, ਰਸਾ ਮਧੁਰਾਦਯਃ, ਗੁਣਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ, ਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਿ, ਦ੍ਵੌ ਵਿਪਾਕੌ ਗੁਰੁਲਘੂ; ਔਸਧਗ੍ਰਹਣਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍, ਅਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਅਯਮਰ੍ਥਃ ਪੁਰੁਸਾਦਿਚਤੁਸ੍ਟਯਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ| ਕ੍ਰਿਯਾਗ੍ਰਹਣਾਦਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਧੂਮਨਸ੍ਯਕਵਲਗ੍ਰਹਗਣ੍ਡੂਸਪਾਚਨਸਂਸ਼ਮਨਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਛੇਦ੍ਯਾਦੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਭੇਦ੍ਯਲੇਖ੍ਯੈਸ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਸੀਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਾਲਗ੍ਰਹਣਾਦਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਨਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤਥਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾਂ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸਮਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ‘ਪ੍ਰਤਪ੍ਤਚਾਮੀਕਰਪੀਤਲੋਹਿਤੇ ਸਵਿਤਰਿ’ (ਚਿ. ਅ. ੩੧) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਕਾਲਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਸਰ੍ਵਸ੍ਵੇਦਾਨਾਂ ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਕਾਲਃ, ਵਮਨਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਕਾਲਃ, ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਤਃ, ਪ੍ਰਾਤਰਿਤਿ ਦਿਨਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਰਯੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਃ, ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤਤੀਯੇ ਪ੍ਰਹਰੇ, ਅਨੁਵਾਸਨਂ ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪ੍ਰਦੋਸੇਪਿ, ਤਥਾ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮਾਤੁਰਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਸਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੩੮||

Adhikarana 47 (39) · Śloka 39

ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਬੀਜਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯੈਤਤ੍ਸਮਾਸੇਨ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ | ਸਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ||੩੯||

ਅਨੇਨ ਚਤੁਸ੍ਟਯੇਨ ਸਕਲਮੇਵ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਤਿ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬੀਜਮਿਵ ਬੀਜਂ, ਯਥੈਕਂ ਬੀਜਂ ਭੂਮੌ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਮੂਲਕਾਣ੍ਡਸ਼ਾਖਾਪਤ੍ਰੈਰ੍ਦੂਰਤਰਵਿਸਾਰਿਤਮੁਪਜਾਯਤੇ, ਤਥੇਦਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਬੀਜਂ ਸੂਤ੍ਰਨਿਦਾਨਸ਼ਾਰੀਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸ੍ਤਤਮਾਰੋਗ੍ਯਫਲਂ ਭਵਤੀਤਿ| ਸਮਾਸੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ| ਸਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਮਿਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਵਿਂਸ਼ਮਿਤਿ ਸਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਿਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਸਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸਹ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਿਤਿ ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸਹਿਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਤੇ| ਨਨੁ, ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਬੀਜਕਥਨੇਨੈਵਾਦ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਯਤੇ? ਨੈਵਂ, ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਨਾਤ੍ਰੋਨਤ੍ਵਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਸ਼ਬ੍ਦਮੂਨਾਰ੍ਥਮਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਯਥਾ- ਸਲਵਣਂ ਸਤਿਕ੍ਤਂ ਸਕ੍ਸਾਰਮਿਤਿ| ਕਥਮਤ੍ਰੋਨਤਾ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵਿਹਾਯ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਨ ਪੂਰ੍ਯਤੇ, ਏਕੇਨੋਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦੂਨਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਥਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਅਰ੍ਥਵਸ਼ਾਤ੍| ਨਨੁ, ਕਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥੋ ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ - ਸ਼ੇਸਾ ਅਰ੍ਥਾ ਉਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੀਯਾ ਇਤਿ| ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਵਨ੍ਯੋ ਯੋਰ੍ਥੋਸ੍ਤਿ ਸ ਚ ਨ ਲਿਖਿਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਤ੍||੩੯||

Adhikarana 48 (40) · Śloka 40

ਤਚ੍ਚ ਸਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਪਞ੍ਚਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ | ਤਤ੍ਰ ਸੂਤ੍ਰਨਿਦਾਨਸ਼ਾਰੀਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਕਲ੍ਪੇਸ੍ਵਰ੍ਥਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਂਵਿਭਜ੍ਯੋਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ੇਸਾਨਰ੍ਥਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੪੦||

ਤਚ੍ਚ ਸਵਿਂਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਚ੍ਚ ਸੋਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਪਞ੍ਚਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ| ਨਨੁ ਕਥਮੇਤਤ੍? ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਭ੍ਯਃ ਸ੍ਥਾਨੇਭ੍ਯਃ ਪਥਗੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਨੈਵਂ, ਕੁਤਃ? ਪਞ੍ਚਸ੍ਵੇਵੇਤਿ ਨਿਯਮਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵਾਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- ਉਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ੇਸਾਨਰ੍ਥਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਸ਼ੇਸਾਨਰ੍ਥਾਨਿਤਿ ਸ਼ੇਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਭੇਦਾਦਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਦਯਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾਃ||੪੦||

Adhikarana 49 (41) · Śloka 41

ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਿਦਂ ਸਨਾਤਨਂ ਪਠੇਦ੍ਧਿ ਯਃ ਕਾਸ਼ਿਪਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍ | ਸ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਾ ਭੁਵਿ ਪੂਜਿਤੋ ਨਪੈਰਸੁਕ੍ਸਯੇ ਸ਼ਕ੍ਰਸਲੋਕਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ||੪੧||

ਇਦਾਨੀਂ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਬੀਜੋਪਦੇਸ਼ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਾਠਾਨੁਸ਼ਂਸਾਮਾਹ- ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ, ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍ ਉਪਦਿਸ੍ਟਮ੍, ਇਦਮਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਸਨਾਤਨਂ ਨਿਤ੍ਯਂ, ਯਃ ਪਠੇਤ੍ ਅਧੀਯੀਤ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਠਧਾਤੁਰਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸੁ, ਤਥਾਹਿ- ਪਾਠੇ, ਅਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨੇ, ਕਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ, ਅਭ੍ਯਾਸੇ ਚ| ਹਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍| ਕਾਸ਼ਿਪਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍ ਆਦਿਦੇਵੇਨ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍| ਭੁਵਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਮ੍| ਪੂਜਿਤੋ ਨਪੈਰਿਤਿ ਨਪੈਃ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੈਃ, ਏਤੇਨ ਐਹਿਕਂ ਫਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਸੁਕ੍ਸਯੇ ਪ੍ਰਾਣਕ੍ਸਯੇ| ਸ਼ਕ੍ਰਸਲੋਕਤਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸਮਾਨਲੋਕਤਾਂ ਵ੍ਰਜਤਿ, ਏਤੇਨ ਪਾਰਲੌਕਿਕਂ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਸ਼ਕ੍ਰਸੁਲੋਕਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੂਜਾਵਚਨਃ, ਤੇਨ ਸ਼ਕ੍ਰਲੋਕਪੂਜ੍ਯਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਭੁਵਿ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੈਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਚ ਦੇਵੈਃ ਪੂਜਿਤੋ ਭਵੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਣ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਨ੍ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||