1. vēdōtpattyadhyāyaḥ

Adhikarana ma~ggalAcaraNaM · Śloka

sahasrākṣaṁ gaṇādhīśaṁ svaguruṁ ca sarasvatīm| janakaṁ janayitrīṁ ca śāstrādau praṇamāmyaham|| samastajanapadatilakakalpē śrībhādānakadēśē nagarīvaramathurāsamīpē aṅkōlānāmakaṁ vaidyasthānamasti| yatra sauravaṁśajā brāhmaṇāḥ samastabhūmipatimānyā aśvinīkumārasamānāḥ pārvaṇacandraruciyaśaḥprasādhitadiṅmaṇḍalā vaidyā abhūvan| tadanvayē gōvindanāmā cikitsakaśirōmaṇirabhūt, tatastatputrō bhiṣakśirōmukuṭamaṇirjayapālaḥ samajani, tattanayaśca samastaśāstrārthatattvajñō bharatapālaḥ sañjātaḥ, tatputraḥ svakulanabhastalacandramā vivēkabr̥haspatiḥ śrīsahapāladēvanr̥pativallabhaḥ śrīḍalhaṇaḥ samabhūt| tēna śrījējjaṭaṁ ṭīkākāraṁ śrīgayadāsabhāskarau ca pañjikākārau śrīmādhavabrahmadēvādīn ṭīppanakārāṁścōpajīvya, āyurvēdaśāstrasuśrutavyākhyānāya nibandhasaṅgrahaḥ kriyatē| yadyapi suśrutōpari jējjaṭādibhiṣṭīkā racitāḥ, tathā'pi tāsāṁ kuśāgrīyadhiyāmabhigamyatvādalpamēdhasāmanugrahāya suśrutaṁ vyākhyātukāmasya mama prayāsaḥ saphalaḥ|

Adhikarana 2 (1-2) · Śloka 2

athātō vēdōtpattimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

athātō vēdōtpattimadhyāyaṁ vyākhyāsyāma iti| nanu, katamat sūtramidaṁ? caturvidhāni hi sūtrāṇi bhavanti; tadyathā- pratisaṁskartr̥sūtram, ēkīyasūtraṁ, śiṣyasūtraṁ, gurusūtraṁ cēti| iha pratisaṁskartr̥sūtraṁ nāstyēvētyēkē, anyē tvastīti bhāṣantē, yathā ca tadasti tathēhaiva naikaṭyēna kathayiṣyāmaḥ; ēkīyasūtraṁ yathā- ‘tatra lōhitakapilapāṇḍupītanīlaśuklēṣvavanipradēśēṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni bhavantītyēkē bhāṣantē’(sū. a. 45)- iti; śiṣyasūtraṁ yathā- ‘vāyōḥ prakr̥tibhūtasya vyāpannasya ca lakṣaṇam| sthānaṁ karma ca rōgāṁśca vadasva vadatāṁvara’ (ni. a. 1)- iti; gurusūtraṁ yathā- ‘dēhē vicaratastasya lakṣaṇāni nibōdha mē’ (ni. a. 1)- iti; ēvaṁ sūtrāṇāmanēkatvāt kasyēdaṁ sūtram? ucyatē- gurōrēvaitat sūtraṁ, śiṣyēṇa granthaṁ cikīrṣatā likhitam| anyē tu śiṣyasyaivēdaṁ sūtramityāhuḥ, sa tvātmaśiṣyēṣu dhanvantaripraśiṣyēṣu pratijñāṁ kr̥tavān; tannēcchati gayī| kimētat svakapōlakalpitaṁ suśrutēnōktam, athavā yathaiva guruṇōdīritamiti pr̥ṣṭaḥ pratisaṁskartā suśrutamukhēnēdamāha- yathōvāca bhagavān dhanvantaririti| idaṁ pratisaṁskartr̥sūtraṁ, yatra yatra parōkṣē liṭprayōgastatra tatraiva pratisaṁskartr̥sūtraṁ jñātavyamiti; pratisaṁskartā'pīha nāgārjuna ēva| athaśabdō'nantarārtha ēva| atō yuṣmacchalyatantrōpadēśakāmitādanantaram| vēdōtpattimiti asyādau āyuḥśabdō luptō jñēyaḥ; tēna, āyurvēdōtpattimiti| utpattiratrābhivyaktiḥ, na tvabhūtaprādurbhāvaḥ| adhīyantē'sminnarthā ityadhyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti virviśēṣē, āṅ abhivyāptau, vyākhyāsyāmaḥ prakathayiṣyāmaḥ| anyē tu, athaśabdaḥ śiṣyapraśnānantaryē , ataḥśabdō hētvarthaḥ, yata ētē śiṣyāḥ prajāhitārthamāyurvēdaṁ guruṁ papracchuḥ, atō hētōrityarthaḥ; aparē tu virvividhaprakārē, āṅ ābhimukhyē, śēṣaṁ samam| ētēnātaḥ śalyatantrōpadēśakāmitādanantaram, āyurvēdābhivyaktimadhikr̥tya kr̥tō yō'dhyāyastaṁ viśēṣābhivyāptyā prakathayiṣyāmaḥ| dvitīyavyākhyānapakṣē'pītthaṁ yōjanīyam| yathōvācēti yādr̥guktavān| bhagavān dhanvantaririti samastaiśvaryamāhātmyayaśaḥśrīkāmārthaprayatnairyuktō ‘bhagavān’ ityucyatē; anyē tu jñānātiśayavān puruṣātiśayō bhagavān; aparē tu, aṣṭaguṇaiśvaryavānēvātra bhagavān| athāta ityādikaṁ pratijñāsūtraṁ yadyapyadhyāyādau likhitaṁ, tatha'pi ‘vatsa suśruta’ (sū. a. 1, sū. a. 14) ityanantaraṁ draṣṭavyam; anyē tu ‘adhyāpyāśca bhavantō vatsāḥ’ (sū. a. 1, sū. a. 5) ityanantaraṁ paṭhanti, tannēcchati gayī| atra kēcid ‘vēdōtpattiṁ nāmādhyāyaṁ’ iti paṭhanti||1-2||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

atha khalu bhagavantamamaravaramr̥ṣigaṇaparivr̥tamāśramasthaṁ kāśirājaṁ divōdāsaṁ dhanvantarimaupadhēnavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīrya(ra)gōpurarakṣitasuśrutaprabhr̥taya ūcuḥ ||3||

atha khalvityādi| athēti maṅgalārthaḥ, tattu śrōtr̥vyākhyātrōḥ kriyāphalasiddhiṁ kathayati| khalu vākyaśōbhārthaḥ, anyē tu niścayārthaḥ| amaravaraṁ dēvaśrēṣṭhaṁ, pūrvajanmanyamr̥tōddharaṇāt; anyē tu brahmaṇō'vatāratvāt| r̥ṣigaṇaparivr̥taṁ dēvarṣibrahmarṣirājarṣisamūhairvēṣṭitaṁ, tapōjñānabāhulyādupādēyavākyatvācca| āśramasthaṁ vānaprasthāśramastham, ētēna rājyacintāparityāgādanākulacittatvaṁ rājarṣitvaṁ ca sūcitam| kāśirājaṁ vārāṇasījanapadanr̥patiṁ, kāśirājasya nirvāṇapadābhilāṣitvāttatputratvamāpannamiti kāśirājam| kāśirājānāmanēkatvādviśēṣaṇamāha- divōdāsam|- divitiśabdēnātra tatsthānadēvāḥ kathyantē, taiḥ pūjākāmyayā sampradīyatē yasmai sa divōdāsastam; anyē tu dāsa(śa)ti karmāṇi yatnēna karōtīti dāsaḥ(śaḥ), divaḥ svargasya dāsō divōdāsa(śa)stam| sarvajanaprasiddhaṁ viśēṣaṇamāha- dhanvantarimiti|- dhanuḥ śalyaśāstraṁ, tasya antaṁ pāram iyarti gacchatīti dhanvantariḥ , tam; aparā vyutpattirvistarabhayānna likhitā| aupadhēnavādayaḥ suśrutāntāḥ sapta śiṣyā ūcuḥ uktavantaḥ| prabhr̥tiśabdēna bhōjādayaḥ| anyē tu ‘gōpurarakṣitau’ iti nāmadvayaṁ manyantē, ityaupadhēnavādayō'ṣṭau; prabhr̥tigrahaṇānnimikāṅkāyanagārgyagālavāḥ; ēvamētān dvādaśa śiṣyānāhuḥ| nanu, praśnakartr̥tayā suśrutasya mukhyatvādādāvasya nāmagrahaṇamucitaṁ syāt, kathamaupadhēnavādināmānyādāvuktāni? satyaṁ, dēvarṣayastē rājarṣīṇāṁ pūjyā iti na dōṣaḥ||3||

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

bhagavan! śārīramānasāgantubhirvyādhibhirvividhavēdanābhighātōpadrutān sanāthānapyanāthavadvicēṣṭamānān vikrōśataśca mānavānabhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati, tēṣāṁ sukhaiṣiṇāṁ rōgōpaśamārthamātmanaśca prāṇayātrārthaṁ prajāhitahētōrāyurvēdaṁ śrōtumicchāma ihōpadiśyamānam, atrāyattamaihikamāmuṣmikaṁ ca śrēyaḥ; tadbhagavantamupapannāḥ smaḥ śiṣyatvēnēti ||4||

r̥ṣayastē taṁ kāśirājaṁ prati kimūcurityāha- bhagavannityādi|- bhagavanniti sambōdhanē| tatra śārīrā vātādivaiṣamyanimittāḥ, mānasā rajastamaḥsambhūtāḥ kāmādayaḥ, āgantavō vyāghrādikr̥tāḥ śastrādikr̥tāśca| svābhāvikānāmatrāgrahaṇamasmiñchāstrē tatpratīkārasyāprādhānyasūcanārtham; athavā ‘ātmanaśca prāṇayātrārthaṁ’ ityatraivāvarōdhācca, r̥ṣīṇāṁ hi śārīramānasāgantuvyādhyasambhavāt kēvalaṁ svābhāvikavyādhiniṣēdhēnaiva prāṇayātrā'bhiprētā| upadrutān upasr̥ṣṭān| sanāthānapi samitrādikānapi| anāthavat ēkākijanavat| vicēṣṭamānān viruddhāṁ kriyāṁ kurvāṇān| ētēnāyurvēdaṁ vinā mitrādayō'pyanarthakā iti| vikrōśataśca viśēṣādārtasvarai rudataśca| naḥ asmākam| ātmanaśca prāṇayātrārthaṁ prāṇānāmagnīṣōmādīnāṁ yātrārthaṁ vyavahārārthaṁ svasthavr̥ttānuvartanārtham| atra kēcit ‘ātmaprajāhitahētōḥ’ iti paṭhanti| upadiśyamānaṁ saṅkṣēpataḥ kathyamānam| atrāyattamiti atrāyurvēdōpadēśē, āyattaṁ adhīnam| aihikam ihalōkabhavam, āmuṣmikaṁ paralōkabhavaṁ, śrēyaḥ kalyāṇalābhaḥ| arthakāmau mitrādilābhō yaśaśca aihikaṁ śrēyaḥ; svargādi viśiṣṭaṁ janmāntarajñānādayaśca āmuṣmikaṁ śrēyaḥ, amaratvaṁ ca| taditi hētau, yasmādāyurvēdōpadēśādvividhaṁ śrēya āyattaṁ, tasmāt; upapannāḥ smaḥ samīpamāgatāḥ smaḥ; śiṣyatvēna chātrabhāvēnēti||4||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

tānuvāca bhagavān- svāgataṁ vaḥ; sarva ēvāmīmāṁsyā adhyāpyāśca bhavantō vatsāḥ ||5||

tēṣāmaupadhēnavādīnāṁ samīpagatānāṁ kāśirājēna kiṁ kr̥tamityāha- tānuvāca bhagavāniti| svāgataṁ śōbhanamāgataṁ, vaḥ yuṣmākam| amīmāṁsyāḥ avicāraṇīyāḥ, prasiddhajātyādivattvāt| adhyāpyāśca adhyāpanārhāśca| vatsā iti pakṣapātātiśayatvasūcakaṁ sambōdhanam; athavā vatsāḥ prathamavayasō gavāṁ putrāḥ, vatsā iva vatsāḥ; anēna viśēṣaṇēna prathamavayastvaṁ putrasādr̥śyaṁ damanīyatvaṁ ca sūcayati||5||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

iha khalvāyurvēdaṁ nāmōpāṅgamatharvavēdasyānutpādyaiva prajāḥ ślōkaśatasahasramadhyāyasahasraṁ ca kr̥tavān svayambhūḥ, tatō'lpāyuṣṭvamalpamēdhastvaṁ cālōkya narāṇāṁ bhūyō'ṣṭadhā praṇītavān ||6||

idānīmāyurvēdasya sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ darśayannāha- iha khalvityādi|- iha khalviti vākyālaṅkārē, vakṣyamāṇaṁ vākyamalaṅkarōti; anyē tu iha mayi sūtrakārē, khalu ēvārthaḥ; ētēna mayyēva āyurvēdō'ṣṭāṅgō nānyēṣu sūtrakārēṣu, anyēṣāmēkaikasyaivāṅgasya praṇētr̥tvāt| ihēti vākyōpakramē, khalu sambōdhanē, ityaparē| upāṅgam aṅgamēvālpatvādupāṅgaṁ; tadyathā- dēhasya bāhujaṅghē śira ityaṅgāni, karacaraṇanāsikādīnyupāṅgāni, ētēnōpāṅgamityuktam; upāṅgamaṅgasamīpamityēkē| anutpādyaiva prajāḥ lōkasr̥ṣṭēḥ prāk, āyurvēdaṁ pradarśya prajāḥ paścāt sr̥ṣṭavānityarthaḥ| kr̥tavān saṁskr̥tavān, na tu pūrvamutpāditavān; kutaḥ? nityatvāt| svayambhūḥ brahmā| tatō'lpāyuṣṭvamiti tataḥ prāktanakaraṇādanantaramadharmapravr̥ttau satyām, alpāyuṣṭvam alpajīvitatvam, alpamēdhastvaṁ svalpabuddhitvaṁ, bhūyaḥ punaḥ, aṣṭadhā aṣṭabhiḥ prakāraiḥ||6||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

tadyathā- śalyaṁ, śālākyaṁ, kāyacikitsā, bhūtavidyā, kaumārabhr̥tyam, agadatantraṁ, rasāyanatantraṁ, vājīkaraṇatantramiti ||7||

atha kē tē'ṣṭau prakārāḥ? ityāha- tadyathētyādi| śalyamiti śalyāharaṇapradhānaṁ tantraṁ śalyatantram| śalākāyāḥ karma śālākyaṁ, tatpradhānaṁ tantramapi śālākyam| kāyō'trāgnirucyatē, tasya cikitsā kāyacikitsā; athavā kāyō dēhaḥ, tasya cikitsā kāyacikitsā| bhūtāni dēvāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitr̥nāgapiśācā aṣṭau, tāni vēttyanayēti bhūtavidyā; athavā bhūtāvēśāpākaraṇārthā vidyā bhūtavidyā| kumārāḥ bālāḥ, tēṣāṁ bhr̥tirdhāraṇaṁ pōṣaṇaṁ ca, tasyā bhr̥tyā idaṁ tantramiti kaumārabhr̥tyam| agadō viṣapratīkāraḥ, tadarthaṁ tantramagadatantram; anyē viṣagaravairōdhikasamprayōgō gadaḥ, gadasyābhāvaḥ agadaḥ, agadāya tantramagadatantramityācakṣatē| rasānāṁ rasaraktādīnāmayanamāpyāyanaṁ rasāyanaṁ, tadarthaṁ tantraṁ rasāyanatantram; athavā rasānāṁ rasavīryavipākādīnāmāyuḥprabhr̥tikāraṇānāmayanaṁ viśiṣṭalābhōpāyō rasāyanaṁ, tadarthaṁ tantraṁ rasāyanatantram| vājīkaraṇatantramiti yēna strīṣu viṣayē vājīva naraḥ sāmarthyaṁ prāpnōti tad vājīkaraṇaṁ, yēnātyarthaṁ vyajyatē strīṣu tad vājīkaraṇam; anyē tu vajanaṁ vājō vēgaḥ prakaraṇācchukrasya , sa vidyatē yēṣāṁ tē vājinaḥ, avājinō vājinaḥ kriyantē'nēnēti vājīkaraṇam; anyē tu vājīśabdēna śukramabhidhīyatē, tēna śukrarahitasya vājī śukraṁ kriyatē'nēnēti vājīkaraṇaṁ, tadarthaṁ tantraṁ vājīkaraṇatantram| itiśabdō'ṣṭāṅgaparisamāptau||7||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ |8|

athētyādi|- athētyānantaryē, asya āyurvēdasya, pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ ēkamēkamaṅgaṁ prati lakṣaṇasaṅkṣēpaḥ|8|-

Adhikarana 9 (8(1)) · Śloka 8

tatra, śalyaṁ nāma vividhatr̥ṇakāṣṭhapāṣāṇapāṁśulōhalōṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyōddharaṇārthaṁ , yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṁ ca (1) |8|

kiṁ tadēkamēkamaṅgaṁ prati lakṣaṇaṁ saṅkṣēpēṇētyāha- tatrētyādi| tatra tēṣvaṅgēṣu| nāmaśabdaḥ pratipādanē, śalyaṁ pratipādyatē kathyata ityarthaḥ| vividhatr̥ṇādīnāṁ pūyāsrāvāntānāṁ duṣṭavraṇasyāntarmadhyāduddharaṇārthamuddharaṇaprayōjanaṁ, tathā garbhaśalyasyāpi| uddharaṇārthamityasyāgrē ‘ṣaṣṭyā vidhānaiḥ’ iti kēcit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- apatarpaṇādyai rakṣāvidhānāntairdvivraṇīyōktairityarthaḥ| praṇidhānārthaṁ nivēśanārtham| na kēvalaṁ kāṣṭhatr̥ṇādi śalyaṁ, kintu ‘‘atipravr̥ddhaṁ maladōṣajaṁ vā śarīriṇāṁ sthāvarajaṅgamānām| yatkiñcidābādhakaraṁ śarīrē tat sarvamēva pravadanti śalyam’’- iti||8(1)||

Adhikarana 10 (8(2)) · Śloka 8

śālākyaṁ nāmōrdhvajatrugatānāṁ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṁśritānāṁ vyādhīnāmupaśamanārtham (2) |8|

śālākyamityādi| jatru grīvāmūlam, anyē vakṣōṁ'sasandhimāhuḥ| vadanamatra mukhakuharamāhuḥ| ghrāṇādisaṁśritānāmityatra ādiśabdācchiraḥkapālādisaṁśritānām||8(2)||

Adhikarana 11 (8(3)) · Śloka 8

kāyacikitsā nāma sarvāṅgasaṁśritānāṁ vyādhīnāṁ jvararaktapittaśōṣōnmādāpasmārakuṣṭhamēhātisārādīnāmupaśamanārtham (3) |8|

kāyacikitsētyādi| kēcijjvarānantaramatisāraṁ paṭhanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt||8(3)||

Adhikarana 12 (8(4)) · Śloka 8

bhūtavidyā nāma dēvāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitr̥piśācanāgagrahādyupasr̥ṣṭacētasāṁ śāntikarmabaliharaṇādigrahōpaśamanārtham (4) |8|

bhūtavidyētyādi| asurāḥ daityāḥ, gandharvā dēvagāyakāḥ, yakṣāḥ dhanadādayaḥ, rakṣāṁsi rāvaṇaprabhr̥tīni, pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ, piśācāḥ piśitāśanāḥ; ētē grahaṇād grahāḥ prōcyantē| śāntikarmabaliharaṇādigrahōpaśamanārthaṁ śāntikarmādibhiraṣṭagrahōpaśamanaprayōjanam||8(4)||

Adhikarana 13 (8(5)) · Śloka 8

kaumārabhr̥tyaṁ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradōṣasaṁśōdhanārthaṁ duṣṭastanyagrahasamutthānāṁ ca vyādhīnāmupaśamanārtham (5) |8|

kaumārabhr̥tyamityādi| duṣṭastanyagrahasamutthānāṁ cēti duṣṭastanyēna duṣṭagrahēṇa ca jātānāmityarthaḥ; tatra duṣṭastanyēna śārīrāḥ, duṣṭagrahēṇāgantavaḥ||8(5)||

Adhikarana 14 (8(6)) · Śloka 8

agadatantraṁ nāma sarpakīṭalūtāmūṣakādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṁ vividhaviṣasaṁyōgōpaśamanārthaṁ ca (6) |8|

agadatantramityādi| kīṭā vr̥ścikādayaḥ; lūtā markaṭaḥ, kīṭabhēdō vā| vividhaviṣasaṁyōgōpaśamanārthamiti vividhānāṁ nānāprakārāṇāṁ sthāvarajaṅgamānāṁ viṣāṇāṁ, saṁyōgaḥ saṅgamaḥ, tadupaśamāya| anyē tu ‘vividhaviṣasaṁyōgaviṣōpahatōpaśamārthaṁ ca’ iti paṭhanti| saṁyōgaviṣaṁ samānamadhughr̥tādi||8(6)||

Adhikarana 15 (8(7)) · Śloka 8

rasāyanatantraṁ nāma vayaḥsthāpanamāyurmēdhābalakaraṁ rōgāpaharaṇasamarthaṁ ca (7) |8|

rasāyanatantramityādi| vayaḥsthāpanaṁ varṣaśatamāyuḥsthāpanam| āyuṣkaraṁ śatādhikamapi karōti| anyē tu vayaḥsthāpanaṁ jarāpaharaṇaṁ, tāruṇyaṁ bahukālaṁ sthāpayatītyarthaḥ||8(7)||

Adhikarana 16 (8(8)) · Śloka 8

vājīkaraṇatantraṁ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkarētasāmāpyāyanaprasādōpacayajanananimittaṁ praharṣajananārthaṁ ca (8) ||8||

vājīkaraṇatantramityādi| alparētasaḥ prakr̥tyaiva stōkarētasaḥ, tēṣāmāpyāyananimittaṁ; duṣṭarētasō vātādiduṣṭarētasaḥ, tēṣāṁ prasādanimittaṁ; kṣīṇarētasaḥ kāraṇaiḥ svamānādalpībhūtarētasaḥ, tēṣāmupacayanimittaṁ; viśuṣkarētasaḥ svamānādatyarthaṁ kṣīṇarētasaḥ, tēṣāṁ janananimittam| athavā'lparētasaḥ pañcaviṁśatimaprāptāḥ, kṣīṇarētasastu madhyavayasaḥ kāraṇādalpībhūtarētasaḥ, śuṣkarētasō vr̥ddhāḥ| praharṣajananārthaṁ cēti svasthasya śukravr̥ddhisrutikaraṇārthaṁ cētyarthaḥ||8(8)||

Adhikarana 17 (9) · Śloka 9

ēvamayamāyurvēdō'ṣṭāṅga upadiśyatē; atra kasmai kimucyatāmiti ||9||

ēvamayamiti|- ēvamanēna prakārēṇa| atrēti ēṣu madhyē| kimaṅgaṁ kasmai śiṣyāyōpadiśyatāṁ vyākhyāyatām| itiśabdaḥ sāmānyēna||9||

Adhikarana 18 (10-11) · Śloka 11

ta ūcuḥ- asmākaṁ sarvēṣāmēva śalyajñānaṁ mūlaṁ kr̥tvōpadiśatu bhagavāniti ||10|| sa uvācaivamastviti ||11||

ta ūcuḥ tē śiṣyā dhanvantariṁ prati ūcuḥ uktavantaḥ| śalyajñānaṁ mūlaṁ kr̥tvā śalyajñānamādau kr̥tvā| saḥ dhanvantariḥ, uvāca uktavān, ēvamastviti ēvaṁ bhavatviti| ‘sa hōvāca’ iti kēcit paṭhanti; taiḥ śiṣyaiḥ sahētyarthaḥ||10-11||

Adhikarana 19 (12-13) · Śloka 13

ta ūcurbhūyō'pi bhagavantam- asmākamēkamatīnāṁ matamabhisamīkṣya suśrutō bhagavantaṁ prakṣyati, asmai cōpadiśyamānaṁ vayamapyudhārayiṣyāmaḥ ||12|| sa uvācaivamastviti ||13||

prakṣyati pr̥cchāṁ kariṣyati||12-13||

Adhikarana 20 (14) · Śloka 14

vatsa suśruta! iha khalvāyurvēdaprayōjanaṁ- vyādhyupasr̥ṣṭānāṁ vyādhiparimōkṣaḥ, svasthasya rakṣaṇaṁ ca ||14||

‘vatsa suśruta’ iti sambōdhanē| asyāgrē ‘athāta’ ityādikā pratijñā jñātavyēti pūrvamēvōktam| iha khalvityadhikārē, iha khalu āyurvēdōtpattyadhikārē ityarthaḥ| vyādhiśabdō'yaṁ duṣṭēṣu vātādiṣu, tatkāryēṣu jvarādiṣu klēśēṣu, rāgādiṣu duḥkhēṣu saṁsārānuvr̥ttijanakēṣu ca, vartatē; parimōkṣō nivr̥ttiḥ| nanu, vyādhiparimōkṣasvastharakṣaṇābhyāmanyadapi prayōjanamasti, kiṁ tat? yāpyavyādhitarakṣā rasāyanādāyurutkarṣaśca, tadidaṁ vaktavyam; ucyatē- svasthasya rakṣaṇaṁ cēti cakārō'nuktasamuccayārthaḥ, tēna yāpyavyādhitarakṣaṇaṁ rasāyanādāyurutkarṣaśca; athavā sādhyavyādhau kriyaikatvād yāpyāvarōdhaḥ, rasāyanādāyurutkarṣastu svastharakṣayaiva gr̥hyatē||14||

Adhikarana 21 (15) · Śloka 15

‘āyurasmin vidyatē, anēna vā''yurvindanti’ ityāyurvēdaḥ ||15||

āyurvēdasya niruktiṁ darśayannāha- āyurasminnityādi| āyuḥ śarīrēndriyasatvātmasaṁyōgaḥ, tadasminnāyurvēdē vidyatē astītyāyurvēdaḥ; athavā āyurvidyatē jñāyatē anēnētyāyurvēdaḥ; āyurvidyatē vicāryatē anēna vētyāyurvēdaḥ; āyuranēna vindati prāpnōtīti vā''yurvēdaḥ||15||

Adhikarana 22 (16) · Śloka 16

tasyāṅgavaramādyaṁ pratyakṣāgamānumānōpamānairaviruddhamucyamānamupadhāraya ||16||

tasyāṅgavaramityādi|- aṅgavaram aṅgaśrēṣṭham| ādyam ādibhavam| pratyakṣāgamānumānōpamānairaviruddhamiti anēna śalyēnāṅgavarēṇa yō'rthaḥ pratipādyatē sa khalu pratyakṣādibhirapi tathā'vagamyata ityarthaḥ| pratyakṣamiti yatkiñcidēvārthasya sākṣātkārijñānaṁ tadēva pratyakṣaṁ, tathāhi- “manō'kṣagatamabhrāntaṁ vastu pratyakṣamucyatē| indriyāṇāmasañjñānaṁ vastutattvē bhramaḥ smr̥taḥ”- iti; pratyakṣāviruddhaṁ yathā- sūryāvalōkanānnāsāntaḥ sūtravartipravēśanācca kṣutaḥ prādurbhāvaḥ| āgamō vēdaḥ, āptānāṁ śāstraṁ vā; tathāhi- “siddhaṁ siddhaiḥ pramāṇaistu hitaṁ cātra paratra ca| āgamaḥ śāstramāptānāmāptāstattvārthavēdinaḥ”- iti; āgamāviruddhaṁ yathā- purāṇādiṣvapi śrūyatē- “rudrēṇa yajñasya śiraśchinnamaśvibhyāṁ saṁhitam” iti| āgamasya pratyakṣaphalatvād varīyastvaṁ, tēnānumānāt pūrvaṁ nirdiṣṭavān| anu paścādavyabhicāriliṅgālliṅgī mīyatē jñāyatē yēna tadanumānaṁ; tēnānumānēnāviruddhaṁ yathā- pranaṣṭē śalyē candanaghr̥tōpadigdhāyāṁ tvaci viśōṣaṇavilayanābhyāmanumīyatē- atra śalyamiti| prasiddhasādharmyāt sūkṣmavyavahitaviprakr̥ṣṭasyārthasya sādhanamupamānaṁ; tēnāviruddhaṁ yathā- māṣavanmaṣakaḥ, tilamātrastilakālakaḥ, vidārīkandavad vidārīrōgaḥ, śālūkavat panasikētyādi| ucyamānam upadiśyamānam| mayā dhanvantariṇētyarthaḥ||16||

Adhikarana 23 (17) · Śloka 17

ētaddhyaṅgaṁ prathamaṁ, prāgabhighātavraṇasaṁrōhādyajñaśiraḥsandhānācca | śrūyatē hi yathā- “rudrēṇa yajñasya śiraśchinnamiti, tatō dēvā aśvināvabhigamyōcuḥ- bhagavantau naḥ śrēṣṭhatamau yuvāṁ bhaviṣyathaḥ, bhavadbhyāṁ yajñasya śiraḥ sandhātavyamiti | tāvūcaturēvamastviti | atha tayōrarthē dēvā indraṁ yajñabhāgēna prāsādayan | tābhyāṁ yajñasya śiraḥ saṁhitam” iti ||17||

śalyāṅgasyādyatvaṁ pratipādayannāha- ētaddhītyādi|- hiśabdō'vadhāraṇē, ētēnaitadēvāṅgaṁ prathamamādyaṁ pradhānaṁ vā| kasmāt prathamaṁ? prāgabhighātavraṇasaṁrōhāt|- śārīravyādhīnāṁ prāgēva dēvāsurasaṅgrāmē'bhighātavraṇōtpattiḥ, tatsaṁrōhāt| dvitīyahētumāha- yajñaśiraḥsandhānāccēti| atrāpi prāgiti sambadhyatē| anyē tvatra yajñaśiraḥsandhānāccēti| atrāpi prāgiti sambadhyatē| anyē tvatra ‘yajñapradhānaśiraḥsandhānācca’ iti paṭhanti| yataḥ prāgyajñasya pradhānabhūtasya śirasaḥ sandhānaṁ tasmādidamādyam| atraiva pāramparyōpadēśamāha- śrūyatē hītyādi yāvatsaṁhitamiti| atra kēcit ‘saṁhitaṁ’ ityatra ‘sandhitaṁ’ iti paṭhanti||17||

Adhikarana 24 (18) · Śloka 18

aṣṭāsvapi cāyurvēdatantrēṣvētadēvādhikamabhimatam, āśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca ||18||

idānīṁ varatvē pratijñātaṁ hētuṁ pratipādayannāha- aṣṭāsvityādi| ētadēvādhikamiti ētadēvādhikaṁ nānyacchālākyādi| kasmāt? āśukriyākaraṇāt| kutō'sya punarāśukriyākaraṇatvaṁ? yantrādipraṇidhānāt, na hi yantrādiṣu praṇidhānē mandā kriyā kartuṁ yuktā, mandakāritvē hyāturasya vyāpattiḥ syāt| varatvē dvitīyaṁ hētumāha- sarvatantrasāmānyācca; śālākyāditantratulyatvācca| ‘adhikakriyākaraṇāt’ iti kēcit paṭhanti| adhikakriyākaraṇamapyasya yantrādipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca hētubhyām| anyē tu varatvē āśukriyākaraṇāditi hētutrayamāhuḥ; āśukriyākaraṇāt śīghraṁ chēdādikriyākaraṇāditi vyākhyānayanti||18||

Adhikarana 25 (19) · Śloka 19

tadidaṁ śāśvataṁ puṇyaṁ svargyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ vr̥ttikaraṁ cēti ||19||

ataḥ śiṣyōtsāhanāya yathābhūtāṁ praśaṁsāmāha- tadidamityādi|- tadidaṁ śalyatantraṁ; śāśvatam avināśi, athavā śāśvataśabdēna mōkṣō'bhidhīyatē, tatsampādanācchāśvataṁ; puṇyaṁ puṇyahētutvāt; svargasya nimittaṁ svargāya hitaṁ vā svargyaṁ; yaśasō nimittaṁ yaśasē hitaṁ vā yaśasyam; āyuṣō nimittamāyuṣē hitaṁ vā āyuṣyaṁ; vr̥ttikaraṁ cēti nirvāhakaram||19||

Adhikarana 26 (20) · Śloka 20

brahmā prōvāca tataḥ prajāpatiradhijagē, tasmādaśvinau, aśvibhyāmindraḥ, indrādahaṁ, mayā tviha pradēyamarthibhyaḥ prajāhitahētōḥ ||20||

idānīṁ kramāgatiṁ pratipādayannāha- brahmā prōvācētyādi| prōvāca prathamaṁ kathitavān| tasmāt prajāpatiradhijagē iti prajāpatirdakṣaḥ, adhijagē adhītavān| mayā tvihēti svargē brahmaṇaivārthibhyaḥ prathamaṁ dattaṁ, mayā dhanvantariṇā punariha martyalōkē pradēyaṁ prathamaṁ dātavyamiti||20||

Adhikarana 27 (21) · Śloka 21

bhavati cātra- ahaṁ hi dhanvantarirādidēvō jarārujāmr̥tyuharō'marāṇām | śalyāṅgamaṅgairaparairupētaṁ prāptō'smi gāṁ bhūya ihōpadēṣṭum ||21||

atha kāśirājaḥ śiṣyapratītyarthaṁ ślōkamāha- bhavati cātrētyādi| ādidēvaḥ śaṅkaraḥ; anyē tu, ādidēvā brahmādayaḥ, karmadēvāḥ śatakratuprabhr̥tayaḥ, prajananadēvāstu prayōjanajanitāḥ skandādayaḥ, tēṣāmahamādidēvaḥ; ādidēvatvē'pi kāśirājatvamupapannamavatārāntaramāpannatvāt| jarārujāmr̥tyuharō'marāṇāmiti ētēnaitaduktaṁ- dēvānāmapi purā jarādayastasthuḥ, tē ca mayā ādidēvēna hr̥tāḥ| prāptō'smi gāṁ bhūya ihōpadēṣṭumiti pūrvamahaṁ dēvakāryārthaṁ svargaṁ prāptaḥ, idānīṁ gāṁ pr̥thivīṁ, bhūyaḥ punaḥ, prāptō'smi āgatō'smi; iha martyalōkē, manuṣyakāryārthamupadēṣṭum| anyē ‘śalyaṁ mahacchāstravaraṁ gr̥hītvā’ iti paṭhanti| svamāhātmyaprakāśanamapi parārthatvādyathābhūtatvācca na dōṣāya||21||

Adhikarana 28 (22) · Śloka 22

asmiñchāstrē pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ityucyatē | tasmin kriyā, sō'dhiṣṭhānaṁ; kasmāt? lōkasya dvaividhyāta ; lōkō hi dvividhaḥ sthāvarō jaṅgamaśca; dvividhātmaka ēvāgnēyaḥ, saumyaśca, tadbhūyastvāt; pañcātmakō vā; tatra caturvidhō bhūtagrāmaḥ saṁsvēdajajarāyujāṇḍajōdbhijjasañjñaḥ ; tatra puruṣaḥ pradhānaṁ, tasyōpakaraṇamanyat; tasmāt puruṣō'dhiṣṭhānam ||22||

asmiñchāstrē pañcamahābhūtētyādi| pañcamahābhūtāni pr̥thivyādīni, śarīrī ātmā, samavāyaḥ saṁyōgaḥ| anyē tu ‘tatrāsmiñchāstrē’ iti paṭhanti; tatrētyanēna śalyatantramadhikriyatē, tasmin śalyaśāstrē, asminniti asminnadhikārē; kiṁ viśēṣavati? ucyatē- kriyādhikārē vyādhyadhiṣṭhānaprastāvē ca| tasmin kriyēti tasminniti pūrvanirdiṣṭē puruṣē, kriyā śāstrōditaṁ karma, kiṁ tat? bhēṣajaśastrakṣārāgninirvartyaṁ svāsthyavr̥ttikaraṁ ca| kasmāt tasminnēva kriyētyāha- sō'dhiṣṭhānamiti|- yasmāt saḥ puruṣaḥ, adhiṣṭhānaṁ āśrayaḥ; kasya? vyādhēḥ svāsthyasya ca| adhiṣṭhānatvē hētumāha- kasmāditi| lōkasya jagataḥ, dvaividhyād dviprakāratvāt| lōkō hītyādi hi yasmādarthē| sthāvarō vr̥kṣādiḥ, jaṅgamō manuṣyādiḥ| cikitsōpayōgidharmadvayaṁ pratipādayitumāha- dvividhātmaka ēvētyādi| agnibhūtādhidaivatasvabhāvamāgnēyaṁ, sōmabhūtādhidaivatasvabhāvaṁ saumyam| anyē dvividhātmakō dvividhahētuka iti vyākhyānayanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt| nanu, sarvabhūtānāṁ sarvatra sānnidhyamasti tat kathaṁ dvividhātmaka ityāha- tadbhūyastvāditi| tadbāhulyādityarthaḥ| prāyēṇa hi sarvaṁ dravyaṁ śītamuṣṇaṁ na tr̥tīyō rāśirasti, atō dvāvēva agnīṣōmau bhūyāṁsau | adhunā'viśēṣēṇa dvitīyaṁ pakṣamāha- pañcātmakō vēti|- vāśabdaḥ pakṣāntarē; tēna sa dvividhō'pi lōkaḥ pañcātmakaḥ pañcasvabhāva ityayaṁ vā pakṣaḥ| idānīṁ jaṅgamān pr̥thakkartumāha- tatrētyādi|- tatra tayōḥ sthāvarajaṅgamayōrmadhyē, caturvidhaḥ catuṣprakāraḥ, bhūtagrāmaḥ prāṇisamūhaḥ| atha kē tē catvāraḥ prakārā ityāha- saṁsvēdajētyādi|- bhuvaḥ śarīrasya ca saṁsvēdādūṣmaṇō jātāḥ saṁsvēdajāḥ; jarāyōrjātā jarāyujāḥ, jarāyurgarbhāśayaḥ; aṇḍājjātāḥ aṇḍajāḥ, aṇḍaṁ prāṇyādhārō vartulaṁ; bhuvamudbhidya jātā udbhijjāḥ; sañjñāśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| caturdhā nipatitānāmūṣmāṇaṁ vinā kasyacit siddhirnāstīti saṁsvēdajasya prāṅnirdēśaḥ; kēcidanyathākramaṁ paṭhanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt| lōkadvaividhyāditi prāguddiṣṭahētvarthaṁ sphuṭīkurvannāha- tatra puruṣa iti|- tatra tayōḥ sthāvarajaṅgamayōrmadhyē puruṣaḥ prādhānyēna guṇēna pr̥thak kriyatē| yadyapyatra pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti sāmānyēna puruṣaśabdēna paśvādirapi vācyaḥ, tathā'pi manuṣyajātirēvātra puruṣaśabdēnōcyatē, tasyōpakāryatvāt; itarasya cāprādhānyam, upakaraṇatvāt| ata ēvāha- tasyōpakaraṇamanyaditi|- tasya manuṣyajātēḥ puruṣasya, anyat sthāvarasaṁsvēdajādi, upakaraṇam| upakaraṇatvādapradhānatvamityata āha- tasmāt puruṣō'dhiṣṭhānam| tatra puruṣaḥ pradhānamityatra ‘tēṣu caturṣu saṁsvēdajādiṣu madhyē’ ityanyē vyākhyānayanti||22||

Adhikarana 29 (23) · Śloka 23

tadduḥkhasaṁyōgā vyādhaya ucyantē ||23||

nanu, kē tē vyādhayō yēṣāṁ puruṣō'dhiṣṭhānamityāha- tadduḥkhētyādi|- tacchabdēnānantaranirdiṣṭaḥ puruṣō'dhikriyatē, duḥkhaṁ kāyavāṅmānasī pīḍā| vividhaṁ duḥkhamādadhatīti vyādhayaḥ, tasya puruṣasya duḥkhāya saṁyōgō yēṣāmāgantuprabhr̥tīnāṁ tē vyādhayaḥ; athavā tasya puruṣasya yēṣu satsu, yairvā karaṇabhūtaiḥ, yēbhyō vā duḥkhaṁ jāyatē, tē vyādhayaḥ| ētau vākyārthau nyāyyau| anyē tu tasya puruṣasya duḥkhānāṁ vēdanānāṁ yē saṁyōgāstē vyādhayaḥ; aparē tu durduṣṭāni khāni srōtāṁsi duḥkhāni, tasya puruṣasya duḥkhānāṁ duṣṭasrōtasāṁ nimittaṁ saṁyōgō yēṣāṁ tē tathōktāḥ| ētāvanyāyyau, pañjikayā dūṣitatvāt||23||

Adhikarana 30 (24) · Śloka 24

tē caturvidhāḥ- āgantavaḥ, śārīrāḥ, mānasāḥ, svābhāvikāścēti ||24||

tē caturvidhā ityādi| pūrvamutpannatvādāgantōḥ prāgabhidhānaṁ; tataḥ śārīrāḥ, śarīrasya prādhānyāt; tataḥ śēṣāviti| svabhāvēna bhavantīti svābhāvikāḥ, svabhāvō hyatra sahajō dharmaḥ| āgantuprabhr̥tayaḥ pūrvaṁ vyākhyātāḥ| svābhāvikāścēti cakāraḥ svābhāvikasya vyādhērāgantuprabhr̥tibhiḥ sahātulyabalatāṁ sūcayati| itiśabdaścatuṣprakārasamāptau||24||

Adhikarana 31 (25(1)) · Śloka 25

tēṣāmāgantavō'bhighātanimittāḥ |25|

idānīmāgantuprabhr̥tīnēva vivaritumāha- tēṣāmityādi| abhighātanimittā iti abhighātaḥ abhihananaṁ śarādiprahāraḥ, sa ēva nimittaṁ yēṣāṁ tē tathōktāḥ||25(1)||

Adhikarana 32 (25(2)) · Śloka 25

śārīrāstvannapānamūlā vātapittakaphaśōṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ |25|

annapānamūlā iti sāmarthyādviṣamānnahētavaḥ, na hyannasāmyaṁ vyādhihētuḥ| taccānnavaiṣamyaṁ svasthavr̥ttavaiṣamyamupalakṣayati, tēna kālavaiṣamyaṁ kāyavāṅmanōvihāravaiṣamyamindriyārthavaiṣamyaṁ ca lakṣayati| ‘śārīrāṇāṁ vikārāṇāmēṣa vargaścaturvidhaḥ| prakōpē praśamē caiva hēturuktaścikitsakaiḥ’- ityēṣāṁ grahaṇamakr̥tvā, annagrahaṇēnaitānupalakṣayannētallakṣayati- yathā'nnamēvaiṣāṁ sambhavē pradhānahētustathā nānyē| vātapittakaphaśōṇitasannipātavaiṣamyanimittā iti vātādīnāṁ sannipātāntānāṁ vaiṣamyaṁ viṣamatā tadēva nimittaṁ yēṣāṁ tē tathōktāḥ; tē punarvātādīnāṁ sañcayādijñāpakā vātapūrṇakōṣṭhatādayō vyādhayaḥ| tacca vaiṣamyaṁ kṣayēṇa vr̥ddhyā vā| dōṣaprastāvē dūṣyaśōṇitagrahaṇē hēturvaktavyaḥ? ucyatē- ētaddhi śalyatantraṁ, śalyatantrē ca vraṇaḥ pradhānabhūtaḥ, vraṇē ca dūṣyēṣu madhyē raktasya prādhānyamiti śōṇitōpādānam; anyē tu dōṣadūṣitatvādraktamapi vyādhyutpattinimittaṁ bhavati, vakṣyati caivaṁ- “dōṣadūṣitēṣvatyarthaṁ dhātuṣu sañjñā kriyatē- rasajō'yaṁ, śōṇitajō'yam” (sū. a. 24) ityādi; śōṇitajō'yamityādivyapadēśō ghr̥tādidagdhavat| anyanibandhakārairbahūktaṁ, tacca śiṣyabuddhivyākulatvahētutvādasmābhirupēkṣitam||25(2)||

Adhikarana 33 (25(3)) · Śloka 25

mānasāstu krōdhaśōkabhayaharṣaviṣādērṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalōbhaprabhr̥taya icchādvēṣabhēdairbhavanti |25|

mānasān pratipādayannāha- mānasāstvityādi| krōdhaḥ parābhidrōhalakṣaṇaḥ, śōkaḥ putrādiviyōgē cittōdvēgaḥ, bhayaṁ parasmāttrāsaḥ, harṣa utsēkaḥ, nirnimittamanyasya dōṣōtpādanēnātmanaḥ prītijananaṁ vā harṣaḥ, asiddhibhayādvividhēṣu karmasu sādō'pravr̥ttiḥ viṣādaḥ, īrṣyā parasampattāvasahiṣṇutā, chidrānvēṣitayā paraguṇēṣu dōṣārōpaṇamasūyā, dainyaṁ kliṣṭacittatā, mātsaryaṁ paraguṇēṣvamādhyasthyaṁ krauryaṁ vā, kāma indriyārthēṣvabhikāṅkṣā, lōbhaḥ parasvagrahaṇābhilāṣaḥ, ādigrahaṇānmānamadadambhādayaḥ| icchādvēṣabhēdairbhavantīti icchā sātiśayō'rthābhilāṣaḥ, sā ca nānāvastvavalambinī nānākāmataśca bhinnā bhavati; tatra harṣaśōkadainyakāmalōbhādaya icchābhēdēna; dvēṣaḥ aprītiḥ,sō'pi nānāvastvavalambī nānārūpō bhavati, krōdhabhayaviṣādērṣyāsūyāmātsaryāṇi dvēṣabhēdēna| anyē tu ‘mānasāḥ krōdhaśōkabhayadainyērṣyāsūyāmātsaryakāmādayaḥ’ iti paṭhanti||25(3)||

Adhikarana 34 (25(4)) · Śloka 25

svābhāvikāstu kṣutpipāsājarāmr̥tyunidrāprakr̥(bhr̥)tayaḥ ||25||

svābhāvikān vyākhyātumāha- svābhāvikāstvityādi| kṣud bhōktumicchā, pipāsā pātumicchā, jarā vārdhakyaṁ, mr̥tyuḥ śarīrēndriyātmamanasāṁ viyōgaḥ, nidrā mēdhyānāḍīmanaḥsaṁyōgāddēhēndriyāṇāṁ sukhabhōgaḥ; prakr̥tigrahaṇāt prakr̥tibhavā rōgā gr̥hyantē, tē ca kadācit svābhāvikāḥ kadāciddōṣajāḥ| tatra, yadā pravr̥ddhapittasya kṣīṇaślēṣmaṇō bhasmakānalēna bubhukṣā bhavati sā pratīkāryā dōṣajatvāt, pipāsā'pi yadā dōṣaiḥ kriyatē tasyā api dōṣataḥ prasādhanaṁ kartavyaṁ, jarā'pi yadā'kālē bhavati sā pratikāryā, mr̥tyurapyakālajaḥ pratikāryaḥ, nidrā'pi dōṣajā pratīkārādupaśamaṁ yāti; tatra yadaitē sarvē dōṣēbhyō jāyantē tadā śārīrāḥ pratīkāryāśca; yadā tu svabhāvatastadā niṣpratīkārā rasāyanatō'pi na pratīkāryāḥ| ta ētē svabhāvasambhūtatvāt svābhāvikāḥ kathyantē| yadyapi kṣutpipāsājarāsu svabhāvasambhūtāsvapi pittajatvaṁ nidrāyāṁ ślēṣmatamōbhavatvamasti; tathā'pyalpadōṣārabdhatvādadōṣajatvamucyatē, ēkataṇḍulāhāriṇāmanaśanavyapadēśavat| mr̥tyustu mahadbhirapi svabhāvānuvartibhirdōṣairārabdhō'pi na dōṣajavyapadēśaṁ labhatē; yathā rājānuvartibhirmahadbhirapi puruṣaiḥ sampāditaṁ jayādikaṁ rājavyapadēśaṁ labhatē- rājñā jitamiti, tadvadatrāpi; āgantumr̥tyōḥ sambhavatvācca nāvaśyaṁ dōṣajavyapadēśaṁ labhatē| anyē ‘nidrāprakr̥taya’ ityatra ‘nidrāprabhr̥taya’ iti paṭhanti; prabhr̥tigrahaṇādrātrijāgaraṇādaya iti vyākhyānayanti||25(4)||

Adhikarana 35 (26) · Śloka 26

ta ētē manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ ||26||

vyādhīnāmāśrayamāha- ta ētē ityādi| ta ētē anantarōktā vyādhayaḥ| tatra manō'dhiṣṭhānāḥ krōdhādayaḥ, śarīrādhiṣṭhānā jvarādayaḥ, ubhayādhiṣṭhānā apasmārādayaḥ| yadyapi mānasā api śarīraṁ pīḍayanti, śārīrā api manaḥ pīḍayanti; tathā'pi prāṅmānasā ēva manaḥ pīḍayanti paścāccharīram, ēvaṁ śārīrā api, iti na dōṣaḥ| ātmani tu vyādhyadhiṣṭhānatvaṁ nāsti, nirvikāratvāt||26||

Adhikarana 36 (27) · Śloka 27

tēṣāṁ saṁśōdhanasaṁśamanāhārācārāḥ samyakprayuktā nigrahahētavaḥ ||27||

vyādhīn nirdiśya cikitsāṁ nirdēṣṭumāha- tēṣāmityādi| tēṣāṁ vyādhīnām| samyak śōdhayatīti saṁśōdhanaṁ; taddvividhaṁ bahirāśrayamabhyantarāśrayaṁ ca| tatra bahirāśrayaṁ śastrakṣārāgnipralēpādayaḥ; abhyantarāśrayaṁ catuṣprakāraṁ- vamanaṁ, virēcanam, āsthāpanaṁ, śōṇitamōkṣaṇaṁ ca; anyē tu śōṇitamōkṣaṇamityatra śirōvirēcanaṁ manyantē| yat kiñcit pītalīḍhādikamanirhr̥tya dōṣaṁ śamayati tat saṁśamanaṁ; yaduktaṁ- “na śōdhayati yaddōṣān samānnōdīrayatyapi| samīkarōti kruddhāṁśca tat saṁśamanamucyatē”- iti| tadapi dvividhaṁ bāhyamābhyantaraṁ ca| tatra bāhyamālēpapariṣēkāvagāhābhyaṅgaśirōbastikavalagrahagaṇḍūṣādikam, ābhyantaraṁ tu pācanalēkhanabr̥ṁhaṇarasāyanavājīkaraṇaviṣapraśamanādikam| āhāraścaturvidhaḥ, pēyalēhyādyabhakṣyabhēdāt; sa punastrividhaḥ- dōṣapraśamanō, vyādhipraśamanaḥ, svasthavr̥ttikaraścēti| dōṣasaṁśamanatvāt saṁśamanagrahaṇēnaivāhārē labdhē pr̥thakkaraṇaṁ saṁśōdhanādiṣvāhārasya prādhānyasūcanārtham; athavā svasthē puruṣē dōṣavyādhipraśamābhāvādāhārasya pr̥thaggrahaṇam| ācāraḥ kāyavāṅmānasaṁ karma; tatrōtkṣēpaṇāvakṣēpaṇādikaṁ kāyikaṁ karma, pāṭhasvādhyāyādi vācikaṁ, dhyēyacintyasaṅkalpādi mānasam| samyakprayuktā iti āyurādīn vīkṣya prayuktāḥ||27||

Adhikarana 37 (28) · Śloka 28

prāṇināṁ punarmūlamāhārō balavarṇaujasāṁ ca | sa ṣaṭsu rasēṣvāyattaḥ; rasāḥ punardravyāśrayāḥ; dravyāṇi punarōṣadhayaḥ | tāstu dvividhāḥ- sthāvarā jaṅgamāśca ||28||

saṁśōdhanādiṣvāhārasya prādhānyaṁ darśayitumāha- prāṇināmityādi| mūlamiti mūlamiva mūlaṁ, sambhavahētutvāt; śukraśōṇitaṁ tāvadāhārādēva jāyatē yadgarbhajananasamartham| na kēvalaṁ prāṇināṁ mūlaṁ balavarṇōjasāṁ ca| ētēna prāṇināmāhārādēvōtpattisthitī nidarśitē| balaṁ karmasādhanaśaktirvyāyāmānumēyā, varṇō gaurādiḥ, ōjaḥ sōmātmakaṁ rasādiśukrāntasarvadhātudhāmabhūtaṁ hr̥distham| anyē tu balaṁ śarīrōpacayō'trābhiprēta iti vadanti| ēvaṁ paramārthatō balaujasōrbhēdē'pi dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyē cikitsaikyārthamabhēda uktaḥ| sa ṣaṭsu rasēṣvāyatta iti sa āhāraḥ, rasēṣu madhurādiṣu, āyattaḥ adhīnaḥ| dravyāṇi punarōṣadhaya iti ōṣadhiśabdō'tra sānnidhyād vakṣyamāṇasthāvarajaṅgamarāśidvaya ēva vartatē, na punaryāvadōṣadhimātrē; anyathā hi pārthivēṣvapyōṣadhiśabdō vartata iti pārthivānāmupādānaṁ pr̥thaṅga syāt| anyē tu pārthivēṣvapi ōṣadhiśabdō vartata ityāhuḥ| tāstvityādi tā iti ōṣadhayaḥ| sthāvarāṇāṁ bahutarōpayōgāt prāgupādānam||28||

Adhikarana 38 (29) · Śloka 29

tāsāṁ sthāvarāścaturvidhāḥ- vanaspatayō, vr̥kṣā, vīrudha, ōṣadhaya iti | tāsu, apuṣpāḥ phalavantō vanaspatayaḥ, puṣpaphalavantō vr̥kṣāḥ, pratānavatyaḥ stambinyaśca vīrudhaḥ, phalapākaniṣṭhā ōṣadhaya iti ||29||

tāsāmiti dvividhānāmōṣadhīnāṁ madhyē| kē tē catvāraḥ prakārā ityāha- vanaspataya ityādi| tānēva vivaritumāha- tāsviti; tāsu madhyē| apuṣpā iti avidyamānapuṣpāḥ, phalavanta iti phalaṁ yēṣāmasti tē vanaspataya iti; kē punarīdr̥śāḥ? plakṣōdumbarādayaḥ| puṣpaphalavantō vr̥kṣā iti ubhayayuktā vr̥kṣāḥ; kē tē? āmrajambūprabhr̥tayaḥ| pratānavatya ityādi pratānavatyō vistāravatyaḥ vīrudhaḥ, na kēvalaṁ pratānavatyō vīrudhaḥstambinyaśca gulminyaśca, gulmaḥ punaḥ vartulalatāsantativiṭapaḥ , tāśca vidārīkōlavallīśālaparṇīpr̥śniparṇīprabhr̥tayaḥ| kēcit ‘stambinyaśca’ ityatra ‘gulminyaśca’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| phalapākaniṣṭā iti niṣṭhā nāśaḥ, phalapākēna pariṇatyā nāśō yāsāṁ tāstathōktāḥ; tē punargōdhūmādayaḥ| anyē tu niṣṭhāśabdaṁ pratyēkaṁ sambadhnanti, phalaniṣṭhāḥ pākaniṣṭhā iti; tatra phalaniṣṭhāḥ śālitilakulatthādayaḥ, pākaniṣṭhāḥ kavakādayaḥ; kavakaśchatraka ucyatē||29||

Adhikarana 39 (30) · Śloka 30

jaṅgamā khalvapi caturvidhāḥ- jarāyujāṇḍajasvēdajōdbhijjāḥ | tatra paśumanuṣyavyālādayō jarāyujāḥ, khagasarpasarīsr̥paprabhr̥tayō'ṇḍajāḥ, kr̥mikīṭapipīlikāprabhr̥tayaḥ svēdajāḥ, indragōpamaṇḍūkaprabhr̥taya udbhijjāḥ ||30||

jaṅgamāḥ khalvapītyādi|- khaluśabdaḥ śiṣyasambōdhanē, hē suśruta, jaṅgamā api caturvidhāḥ catuṣprakārāḥ| tānāha- jarāyujētyādi| ētacca pūrvaṁ vyākhyātam| jarāyujādiṣu pūrvōktasaṁsvēdajādikramatyāgō yōnisaṅkaraṁ bōdhayati; tēna pakṣiṣu balākā jarāyujā aṇḍajā cēti, sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujā, saṁsvēdajēṣvapi kāścit pipīlikā aṇḍajā udbhijjāśca| vyālādaya iti vyālā hiṁsrapaśuvyāghrādayaḥ, anyē tu paśugrahaṇādēva hiṁsrapaśūnāmapi grahaṇamiti vyālaśabdēna sarpaviśēṣamāhuḥ| taduktaṁ- ‘‘sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujā”- iti| ādigrahaṇād balākājatukādayaḥ| ihōpakaraṇaprastāvē paśūnāṁ prādhānyamiti prāṅnirdēśaḥ, prāgbhūtagrāmaprasaṅgēna puruṣaprādhānyakhyāpanārtham, atra punarjarāyujāṇḍajētyādipāṭha ōṣadhitvakhyāpanāyēti na paunaruktyam| khagasarpētyādi khagāḥ pakṣiṇaḥ, sarpā mandagāminō'jagaraprabhr̥tayaḥ, sarīsr̥pāḥ śīghragāminaḥ kr̥ṣṇasarpādayaḥ, mīnamakarādayō vā; prabhr̥tigrahaṇāt kūrmanakrādīnāṁ grahaṇaṁ; kēcit prabhr̥tiśabdamapaṭhitvā luptanirdiṣṭēnādiśabdēna kūrmādīn gr̥hṇanti| kr̥mikīṭētyādi kr̥mayaḥ kōṣṭhapurīṣādibāṣpasambhavāḥ, kīṭā vr̥ścikaṣaṅbinduprabhr̥tayaḥ, pipīlikāściṭikāḥ, prabhr̥tigrahaṇādēvaṁvidhā anyē'pi dr̥śyantē| indragōpa ityādi indragōpāḥ prāvr̥ṭkālajā atiraktakr̥mayaḥ ‘indravadhū’ iti lōkē, prabhr̥tigrahaṇādīdr̥śā anyē'pi||30||

Adhikarana 40 (31) · Śloka 31

tatra sthāvarēbhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayōjanavantaḥ; jaṅgamēbhyaścarmanakharōmarudhirādayaḥ ||31||

sthāvarajaṅgamayōrnirdiṣṭayōścikitsōpayōginō'vayavaviśēṣān darśayitumāha- tatra sthāvarēbhya ityādi| svarasādaya ityādigrahaṇāttailakṣārabhasmakaṇṭakaprabhr̥tīnāṁ grahaṇam| kēcit kandaṁ sūtrē na paṭhanti, ādiśabdācca gr̥hṇanti| rōmarudhirādaya ityādiśabdānmāṁsavasāghr̥tāsthikhurādayaḥ||31||

Adhikarana 41 (32) · Śloka 32

pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmr̥tkapālādayaḥ ||32||

rasādhikārikamauṣadhivargaṁ sthāvarajaṅgamaṁ pratipādya, pariśiṣṭaṁ pratipādayitumāha- pārthivā ityādi| pr̥thivyā vikārāḥ pārthivāḥ, rajataṁ raupyaṁ, maṇiḥ sphaṭikādiḥ, muktā mauktikaṁ, mr̥t mr̥ttikā, kapālaṁ karparam| suvarṇasyēha pārthivatvamēvāṅgīkriyatē gurutvakāṭhinyasthairyādihētubhiḥ| sūtrē ādigrahaṇāllōhamalasikatāsudhāharitālalavaṇagairikarasāñjanaprabhr̥tīnāṁ grahaṇam| yadyapi sthitiśīlatvāttathā lōkadvitvasamākhyānē'pr̥thaguktatvācca sthāvaraśabdēnaiva pārthivā ucyantē, tathā'pyatra prakaraṇādyēṣvāhārōpayōgitvaṁ phalamūlādyavayavēṣu rasapradhānatayā tatraiva caturvidhē vanaspatyādigaṇē sthāvaraśabdō vartatē na tu pārthivēṣvapi, tēṣāmāhārēṣu prāyēṇānupayōgāt; anyadapi samādhānāntaramasti, tacca vistarabhayānna likhitam||32||

Adhikarana 42 (33) · Śloka 33

kālakr̥tāḥpravātanivātātapacchāyājyōtsnātamaḥśītōṣṇavarṣāhōrātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṁvatsaraviśēṣāḥ ||33||

kālakr̥tā ityādi| ādigrahaṇānnimēṣakāṣṭhākalāmuhūrtādayaḥ| anyē tvētadgadyamanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca; tacca vartamānapratiṣvaprasiddhamityasmābhirupēkṣitam||33||

Adhikarana 43 (34) · Śloka 34

ta ētē svabhāvata ēva dōṣāṇāṁ sañcayaprakōpapraśamapratīkārahētavaḥ prayōjanavantaśca ||34||

ēṣāṁ prayōjanaṁ darśayitumāha- ta ēta ityādi| svabhāvata ēvēti svalakṣaṇata ēva| dūṣayanti kāyavākcittānīti dōṣā vātādayaḥ; tadārabdhāśca jvarādayaḥ| sañcayaḥ sthānavr̥ddhiḥ; prakōpaṇaṁ prakōpaḥ, prakōpaśabdēna prakōpaprasarasthānasaṁśrayavyaktibhēdāḥ pañcōcyantē; prakōpaḥ sthānādunmārgagamanaṁ; prasaraḥ pañcadaśaprakārō vraṇapraśnē vakṣyatē; jvarātīsārādīnāṁ sāmānyalakṣaṇaṁ vyaktiḥ, yathā- santāpalakṣaṇō jvaraḥ, saraṇalakṣaṇō'tisāra ityādi; viśēṣaṇaṁ bhēdaḥ, yathā- aṣṭau jvarā ityādi; praśamanaṁ praśamaḥ svayamupaśamaḥ; hētuvyādhiviparītaṁ karma pratīkāraḥ; anyē tu praśamapratīkārayōrēkārthatāṁ manyamānāḥ pratīkāraṁ na paṭhanti; tanna, yasmājjvarādīnāmapyasti svabhāvōpaśamaḥ; tadyathā- kaphajvarapratīkārō vasantē pūrvāhṇē ca, svabhāvēna praśamastu grīṣmē madhyāhnē cētyādi; tasmāt praśamanapratīkārayōrarthabhēdō'styēva| prayōjanavantaścēti cikitsōpakāriṇa ityarthaḥ| tadyathā ‘lājōtpalōśīrakucandanāni dattvā pravātē niśi vāsayēcca’ (u. ta. a. 48); tathā ‘nivātē dēśē nicitaṁ kr̥tvā’ (sū. a. 11), tathā ‘madanaphalānāmātapapariśuṣkāṇāṁ’- (sū. a. 43) ityādi prayōjanaṁ jñātavyam||34||

Adhikarana 44 (35) · Śloka 35

bhavanti cātra ślōkāḥ- śārīrāṇāṁ vikārāṇāmēṣa vargaścaturvidhaḥ | prakōpē praśamē caiva hēturuktaścikitsakaiḥ ||35||

idānīṁ gadyē vistarēṇa pratipāditamarthaṁ ślōkaiḥ prakaṭīkurvannāha- bhavanti cātra ślōkā ityādi| yadyapi suśrutē bhavanti cātrēti vinā'pi ślōkā bhavanti, tathā'pyatra mandamatīnāṁ gadyapadyabhēdakathanāya bhavanti cātra ślōkā iti kr̥tam; anyē tu vēdādidharmasaṁvādārthamiti vadanti| atha kē tē ślōkā ityāha- śārīrāṇāmityādi| na cātra dviruktiḥ, pūrvōktasya gūḍhārthasyābhivyaktikaratvāt | śārīrāṇāmiti śarīrasambhavānām| vikārāṇāmiti vikr̥tayō vikārāḥ, tēna vikārā atra kupitā dōṣā vyādhayō'pi gr̥hyantē| ēṣaḥ pūrvōktaḥ| vargaścaturvidhaḥ catuṣprakāraḥ, āhārācārapārthivakālakr̥tabhēdāt; ‘sthāvarajaṅgamapārthivakālakr̥tabhēdāccaturvidhaḥ’ iti jējjaṭaḥ; pañjikākārastvidaṁ na manyatē| atrāpi prakōpaśabdaḥ prakōpaprasarasthānasaṁśrayavyaktibhēdēṣu vartatē| praśamaśabdō'tra rōgōpaghātamātrasyōpalakṣaṇaṁ; tēna sādhyānāṁ siddhaḥ, yāpyānāṁ yāpanaṁ, svasthavr̥ttaṁ ca gr̥hyatē||35||

Adhikarana 45 (36-37) · Śloka 37

āgantavastu yē rōgāstē dvidhā nipatanti hi | manasyanyē śarīrē'nyē tēṣāṁ tu dvividhā kriyā ||36|| śarīrapatitānāṁ tu śārīravadupakramaḥ | mānasānāṁ tu śabdādiriṣṭō vargaḥ sukhāvahaḥ ||37||

idānīmāgantūnāmāśrayabhēdēna cikitsāṁ vaktumāha- āgantavastvityādi| manasyanyē iti ēkē, śarīrē'nyē ityaparē| śarīrapatitānāmāgantūnāṁ khaḍgādyabhighātajānāṁ śārīrāṇāmiva, mānasānāṁ manaḥsambhūtānāṁ śabdādivargaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ; iṣṭa ityabhiprētaścikitsātvēna| sukhāvaha iti sukhakārī| anyē tu caśabdamanuktasamuccayārthamācakṣatē, tēna dhairyasmr̥tiprabhr̥tayō'pi mānasān cikitsituṁ nirdiṣṭāḥ||36-37||

Adhikarana 46 (38) · Śloka 38

ēvamētat puruṣō vyādhirauṣadhaṁ kriyākāla iti catuṣṭayaṁ samāsēna vyākhyātam | tatra puruṣagrahaṇāt tatsambhavadravyasamūhō bhūtādiruktastadaṅgapratyaṅgavikalpāśca tvaṅmāṁsāsthisirāsnāyuprabhr̥tayaḥ, vyādhigrahaṇādvātapittakaphaśōṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva ēva vyādhayō vyākhyātāḥ, auṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānāmādēśaḥ, kriyāgrahaṇāt snēhādīni cchēdyādīni ca karmāṇi vyākhyātāni, kālagrahaṇāt sarvakriyākālānāmādēśaḥ ||38||

idānīṁ vyākhyātamarthamupasaṁharannāha- ēvamityādi| ēvamiti anēna prakārēṇa| ētaditi pūrvanirdiṣṭaṁ, catuṣṭayamiti caturavayavaṁ; yadyapyatra puruṣādayaḥ pañca, tathā'pi catuṣṭayaṁ jñēyaṁ; tathāhi- ‘‘nānyaḥ kālaḥ kriyātō'sti kriyā nānyā'thavauṣadhāt| prādhānyāt puruṣasyātra(tha) tatō vyādhicatuṣṭayam|| kriyāviśiṣṭaḥ kālō vā kālō vā taccatuṣṭayam’’- iti; atō na saṅkhyātirēkaḥ| tatra yēna yadupagr̥hītaṁ tatra tadupadarśayitumāha- tatrētyādi| tatrēti tasmin catuṣṭayamadhyē| tatsambhavadravyasamūha iti tasya puruṣasya sambhava utpattistadarthō dravyasamūhaḥ sa tathā| kaḥ punarasāvityāha- bhūtādiriti|- bhūtāni ādīni prathamāni pradhānāni vā yasya sa bhūtādiriti vākyārthaḥ; tēna śukrārtavapañcamahābhūtānīha gr̥hyantē| anyē tvanyathā vyākhyānayanti- tasya puruṣasya sambhavadravyāṇi śukraśōṇitādīni, tēṣāṁ samūhaḥ saṁyōgaviśēṣaḥ, kathambhūtaḥ saḥ? bhūtādiḥ; bhūtaṁ mahābhūtaṁ pr̥thivyādikam, ādirmūlakāraṇaṁ yasya sa tathā; athavā tatsambhavadravyasamūhaḥ śukraśōṇitādisaṁyōgaḥ sa bhūtānāṁ prāṇināmādiḥ mūlakāraṇaṁ, tatra vyaktībhāvāt| bhūtādirityatraikē bhūtānāmādirbhūtādiḥ, avyaktādārabhya yāvat ‘sa ēṣa karmapuruṣaścikitsādhikr̥taḥ’ (śā 1) iti vadanti; tanna, pañjikayā nirastatvāt| tadaṅgapratyaṅgavikalpāścēti aṅgāni mastakādīni, pratyaṅgāni cibukādīni| tvaṅmāṁsasirāsnāyuprabhr̥taya iti tvacaḥ sapta, māṁsaṁ pēśīśatāni pañca, sirāśatāni sapta, snāyuśatāni nava; prabhr̥tigrahaṇāt srōtōdhamanyādayaḥ| sarva ēvēti sarvagrahaṇādāgantumānasasvābhāvikānāṁ grahaṇam| dravyaṁ sthāvarādi, rasā madhurādayaḥ, guṇā gurvādayaḥ, vīryāṇi śītōṣṇādīni, dvau vipākau gurulaghū; auṣadhagrahaṇaṁ kriyāviśēṣaṇam, atō na saṅkhyātirēkaḥ| ayamarthaḥ puruṣādicatuṣṭayaprastāvē vyākhyātaḥ| kriyāgrahaṇāditi kriyākālaśabdōpāttādityarthaḥ | snēhādīnītyādiśabdāt svēdanavamanavirēcanāsthāpanānuvāsanadhūmanasyakavalagrahagaṇḍūṣapācanasaṁśamanādīnāṁ grahaṇaṁ; chēdyādīnītyādiśabdādbhēdyalēkhyaiṣyāhāryavisrāvyasīvyādīnāṁ grahaṇam| kālagrahaṇāditi snēhanasvēdanavamanavirēcanādīnāṁ karmaṇāṁ tathā śastrādikarmaṇāṁ ca vakṣyamāṇasamayanirdēśaḥ| tatra snēhasya ‘prataptacāmīkarapītalōhitē savitari’ (ci. a. 31) iti vacanāt kālanirdēśaḥ, sarvasvēdānāṁ jīrṇānnakālaḥ, vamanasya pūrvāhṇakālaḥ, virēcanasya prātaḥ, prātariti dinasyāditrayō muhūrtāḥ, āsthāpanaṁ tu madhyāhnē tr̥tīyē praharē, anuvāsanaṁ sāyāhnē kvacitpradōṣē'pi, tathā bhuktavantamāturamupavēśyētyādyanusartavyam||38||

Adhikarana 47 (39) · Śloka 39

bhavati cātra- bījaṁ cikitsitasyaitatsamāsēna prakīrtitam | saviṁśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati ||39||

anēna catuṣṭayēna sakalamēva śāstraṁ vyāptamiti nidarśayitumāha- bhavati cātrētyādi| bījamiva bījaṁ, yathaikaṁ bījaṁ bhūmau nikṣiptaṁ mūlakāṇḍaśākhāpatrairdūrataravisāritamupajāyatē, tathēdamapi cikitsitabījaṁ sūtranidānaśārīracikitsākalpasthānādyairvistr̥tamārōgyaphalaṁ bhavatīti| samāsēna saṅkṣēpēṇa| saviṁśamadhyāyaśatamiti viṁśatyadhikamadhyāyaśatamityarthaḥ| saviṁśamiti sahaśabdēna kiṁ prayōjanam? ucyatē, sahaśabdēnātrōttaratantrēṇa saha viṁśatyadhikamiti uttaratantrasahitatvaṁ prakāśyatē| nanu, atra pakṣē bījakathanēnaivādyādhyāyasya gatatvāt kathaṁ viṁśatyadhikamadhyāyaśataṁ pūryatē? naivaṁ, sarvatantrōpalakṣaṇatvāttasyēti nātrōnatvam| anyē tu saśabdamūnārthamācakṣatē, yathā- salavaṇaṁ satiktaṁ sakṣāramiti| kathamatrōnatā? ucyatē, vēdōtpattimadhyāyaṁ vihāya viṁśatyadhikamadhyāyaśataṁ na pūryatē, ēkēnōnatvāt; tasmādūnaviṁśatyadhikamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyatīti| yadyēvaṁ tarhi uttaratantrasya kathaṁ prāptiḥ? ucyatē, arthavaśāt| nanu, kaḥ punararthō yadvaśāt prāptiḥ? ucyatē - śēṣā arthā uttarē tantrē pratipādanīyā iti| uttaratantraprāptāvanyō yō'rthō'sti sa ca na likhitō granthagauravabhayāt||39||

Adhikarana 48 (40) · Śloka 40

tacca saviṁśamadhyāyaśataṁ pañcasu sthānēṣu | tatra sūtranidānaśārīracikitsitakalpēṣvarthavaśāt saṁvibhajyōttarē tantrē śēṣānarthān vakṣyāmaḥ ||40||

tacca saviṁśamityādi| tacca sōttaratantraṁ viṁśatyadhikamadhyāyaśataṁ pañcasu sthānēṣu| nanu kathamētat? uttaratantrasya pañcabhyaḥ sthānēbhyaḥ pr̥thaguktatvāt; naivaṁ, kutaḥ? pañcasvēvēti niyamābhāvāt| ata ēvāgrē vakṣyati- uttarē tantrē śēṣānarthān vakṣyāma iti| śēṣānarthāniti śēṣaśabdēna rasabhēdādayaḥ svasthavr̥ttādayaśca jñēyāḥ||40||

Adhikarana 49 (41) · Śloka 41

bhavati cātra- svayambhuvā prōktamidaṁ sanātanaṁ paṭhēddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam | sa puṇyakarmā bhuvi pūjitō nr̥pairasukṣayē śakrasalōkatāṁ vrajēt ||41||

idānīṁ vēdōtpattyadhyāyē nidarśitasya cikitsābījōpadēśanyāyēna śāstrasya pāṭhānuśaṁsāmāha- svayambhuvētyādi| svayambhuvā brahmaṇā, prōktam upadiṣṭam, idamiti śāstraṁ, sanātanaṁ nityaṁ, yaḥ paṭhēt adhīyīta; anyē tu paṭhadhāturatra caturṣvarthēṣu, tathāhi- pāṭhē, arthajñānē, karmadarśanē, abhyāsē ca| hi sphuṭam| kāśipatiprakāśitam ādidēvēna dhanvantariṇā prakāśitam| bhuvi pr̥thivyām| pūjitō nr̥pairiti nr̥paiḥ narēndraiḥ, ētēna aihikaṁ phalaṁ darśayati| asukṣayē prāṇakṣayē| śakrasalōkatām indrasamānalōkatāṁ vrajati, ētēna pāralaukikaṁ śrēyō darśayati| anyē tu ‘śakrasulōkatāṁ vrajēt’ iti paṭhanti; suśabdaḥ pūjāvacanaḥ, tēna śakralōkapūjyatāṁ vrajēt prāpnuyādityarthaḥ| ētēna bhuvi narēndraiḥ svargē ca dēvaiḥ pūjitō bhavēdityarthaḥ||41||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē vēdōtpattirnāma prathamō'dhyāyaḥ ||1||

iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyānnibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē vēdōtpattirnāma prathamō'dhyāyaḥ||1||