1. vēdōtpattyadhyāyaḥ

Adhikarana ma~ggalAcaraNaM · Śloka

సహస్రాక్షం గణాధీశం స్వగురుం చ సరస్వతీం| జనకం జనయిత్రీం చ శాస్త్రాదౌ ప్రణమామ్యహం|| సమస్తజనపదతిలకకల్పే శ్రీభాదానకదేశే నగరీవరమథురాసమీపే అంకోలానామకం వైద్యస్థానమస్తి| యత్ర సౌరవంశజా బ్రాహ్మణాః సమస్తభూమిపతిమాన్యా అశ్వినీకుమారసమానాః పార్వణచంద్రరుచియశఃప్రసాధితదిఙ్మండలా వైద్యా అభూవన్| తదన్వయే గోవిందనామా చికిత్సకశిరోమణిరభూత్, తతస్తత్పుత్రో భిషక్శిరోముకుటమణిర్జయపాలః సమజని, తత్తనయశ్చ సమస్తశాస్త్రార్థతత్త్వజ్ఞో భరతపాలః సంజాతః, తత్పుత్రః స్వకులనభస్తలచంద్రమా వివేకబృహస్పతిః శ్రీసహపాలదేవనృపతివల్లభః శ్రీడల్హణః సమభూత్| తేన శ్రీజేజ్జటం టీకాకారం శ్రీగయదాసభాస్కరౌ చ పంజికాకారౌ శ్రీమాధవబ్రహ్మదేవాదీన్ టీప్పనకారాంశ్చోపజీవ్య, ఆయుర్వేదశాస్త్రసుశ్రుతవ్యాఖ్యానాయ నిబంధసంగ్రహః క్రియతే| యద్యపి సుశ్రుతోపరి జేజ్జటాదిభిష్టీకా రచితాః, తథాఽపి తాసాం కుశాగ్రీయధియామభిగమ్యత్వాదల్పమేధసామనుగ్రహాయ సుశ్రుతం వ్యాఖ్యాతుకామస్య మమ ప్రయాసః సఫలః|

Adhikarana 2 (1-2) · Śloka 2

అథాతో వేదోత్పత్తిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

అథాతో వేదోత్పత్తిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి| నను, కతమత్ సూత్రమిదం? చతుర్విధాని హి సూత్రాణి భవంతి; తద్యథా- ప్రతిసంస్కర్తృసూత్రం, ఏకీయసూత్రం, శిష్యసూత్రం, గురుసూత్రం చేతి| ఇహ ప్రతిసంస్కర్తృసూత్రం నాస్త్యేవేత్యేకే, అన్యే త్వస్తీతి భాషంతే, యథా చ తదస్తి తథేహైవ నైకట్యేన కథయిష్యామః; ఏకీయసూత్రం యథా- ‘తత్ర లోహితకపిలపాండుపీతనీలశుక్లేష్వవనిప్రదేశేషు మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయాణి యథాసంఖ్యముదకాని భవంతీత్యేకే భాషంతే’(సూ. అ. 45)- ఇతి; శిష్యసూత్రం యథా- ‘వాయోః ప్రకృతిభూతస్య వ్యాపన్నస్య చ లక్షణం| స్థానం కర్మ చ రోగాంశ్చ వదస్వ వదతాంవర’ (ని. అ. 1)- ఇతి; గురుసూత్రం యథా- ‘దేహే విచరతస్తస్య లక్షణాని నిబోధ మే’ (ని. అ. 1)- ఇతి; ఏవం సూత్రాణామనేకత్వాత్ కస్యేదం సూత్రం? ఉచ్యతే- గురోరేవైతత్ సూత్రం, శిష్యేణ గ్రంథం చికీర్షతా లిఖితం| అన్యే తు శిష్యస్యైవేదం సూత్రమిత్యాహుః, స త్వాత్మశిష్యేషు ధన్వంతరిప్రశిష్యేషు ప్రతిజ్ఞాం కృతవాన్; తన్నేచ్ఛతి గయీ| కిమేతత్ స్వకపోలకల్పితం సుశ్రుతేనోక్తం, అథవా యథైవ గురుణోదీరితమితి పృష్టః ప్రతిసంస్కర్తా సుశ్రుతముఖేనేదమాహ- యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిరితి| ఇదం ప్రతిసంస్కర్తృసూత్రం, యత్ర యత్ర పరోక్షే లిట్ప్రయోగస్తత్ర తత్రైవ ప్రతిసంస్కర్తృసూత్రం జ్ఞాతవ్యమితి; ప్రతిసంస్కర్తాఽపీహ నాగార్జున ఏవ| అథశబ్దోఽనంతరార్థ ఏవ| అతో యుష్మచ్ఛల్యతంత్రోపదేశకామితాదనంతరం| వేదోత్పత్తిమితి అస్యాదౌ ఆయుఃశబ్దో లుప్తో జ్ఞేయః; తేన, ఆయుర్వేదోత్పత్తిమితి| ఉత్పత్తిరత్రాభివ్యక్తిః, న త్వభూతప్రాదుర్భావః| అధీయంతేఽస్మిన్నర్థా ఇత్యధ్యాయః| వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి విర్విశేషే, ఆఙ్ అభివ్యాప్తౌ, వ్యాఖ్యాస్యామః ప్రకథయిష్యామః| అన్యే తు, అథశబ్దః శిష్యప్రశ్నానంతర్యే , అతఃశబ్దో హేత్వర్థః, యత ఏతే శిష్యాః ప్రజాహితార్థమాయుర్వేదం గురుం పప్రచ్ఛుః, అతో హేతోరిత్యర్థః; అపరే తు విర్వివిధప్రకారే, ఆఙ్ ఆభిముఖ్యే, శేషం సమం| ఏతేనాతః శల్యతంత్రోపదేశకామితాదనంతరం, ఆయుర్వేదాభివ్యక్తిమధికృత్య కృతో యోఽధ్యాయస్తం విశేషాభివ్యాప్త్యా ప్రకథయిష్యామః| ద్వితీయవ్యాఖ్యానపక్షేఽపీత్థం యోజనీయం| యథోవాచేతి యాదృగుక్తవాన్| భగవాన్ ధన్వంతరిరితి సమస్తైశ్వర్యమాహాత్మ్యయశఃశ్రీకామార్థప్రయత్నైర్యుక్తో ‘భగవాన్’ ఇత్యుచ్యతే; అన్యే తు జ్ఞానాతిశయవాన్ పురుషాతిశయో భగవాన్; అపరే తు, అష్టగుణైశ్వర్యవానేవాత్ర భగవాన్| అథాత ఇత్యాదికం ప్రతిజ్ఞాసూత్రం యద్యప్యధ్యాయాదౌ లిఖితం, తథఽపి ‘వత్స సుశ్రుత’ (సూ. అ. 1, సూ. అ. 14) ఇత్యనంతరం ద్రష్టవ్యం; అన్యే తు ‘అధ్యాప్యాశ్చ భవంతో వత్సాః’ (సూ. అ. 1, సూ. అ. 5) ఇత్యనంతరం పఠంతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ| అత్ర కేచిద్ ‘వేదోత్పత్తిం నామాధ్యాయం’ ఇతి పఠంతి||1-2||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

అథ ఖలు భగవంతమమరవరమృషిగణపరివృతమాశ్రమస్థం కాశిరాజం దివోదాసం ధన్వంతరిమౌపధేనవవైతరణౌరభ్రపౌష్కలావతకరవీర్య(ర)గోపురరక్షితసుశ్రుతప్రభృతయ ఊచుః ||3||

అథ ఖల్విత్యాది| అథేతి మంగలార్థః, తత్తు శ్రోతృవ్యాఖ్యాత్రోః క్రియాఫలసిద్ధిం కథయతి| ఖలు వాక్యశోభార్థః, అన్యే తు నిశ్చయార్థః| అమరవరం దేవశ్రేష్ఠం, పూర్వజన్మన్యమృతోద్ధరణాత్; అన్యే తు బ్రహ్మణోఽవతారత్వాత్| ఋషిగణపరివృతం దేవర్షిబ్రహ్మర్షిరాజర్షిసమూహైర్వేష్టితం, తపోజ్ఞానబాహుల్యాదుపాదేయవాక్యత్వాచ్చ| ఆశ్రమస్థం వానప్రస్థాశ్రమస్థం, ఏతేన రాజ్యచింతాపరిత్యాగాదనాకులచిత్తత్వం రాజర్షిత్వం చ సూచితం| కాశిరాజం వారాణసీజనపదనృపతిం, కాశిరాజస్య నిర్వాణపదాభిలాషిత్వాత్తత్పుత్రత్వమాపన్నమితి కాశిరాజం| కాశిరాజానామనేకత్వాద్విశేషణమాహ- దివోదాసం|- దివితిశబ్దేనాత్ర తత్స్థానదేవాః కథ్యంతే, తైః పూజాకామ్యయా సంప్రదీయతే యస్మై స దివోదాసస్తం; అన్యే తు దాస(శ)తి కర్మాణి యత్నేన కరోతీతి దాసః(శః), దివః స్వర్గస్య దాసో దివోదాస(శ)స్తం| సర్వజనప్రసిద్ధం విశేషణమాహ- ధన్వంతరిమితి|- ధనుః శల్యశాస్త్రం, తస్య అంతం పారం ఇయర్తి గచ్ఛతీతి ధన్వంతరిః , తం; అపరా వ్యుత్పత్తిర్విస్తరభయాన్న లిఖితా| ఔపధేనవాదయః సుశ్రుతాంతాః సప్త శిష్యా ఊచుః ఉక్తవంతః| ప్రభృతిశబ్దేన భోజాదయః| అన్యే తు ‘గోపురరక్షితౌ’ ఇతి నామద్వయం మన్యంతే, ఇత్యౌపధేనవాదయోఽష్టౌ; ప్రభృతిగ్రహణాన్నిమికాంకాయనగార్గ్యగాలవాః; ఏవమేతాన్ ద్వాదశ శిష్యానాహుః| నను, ప్రశ్నకర్తృతయా సుశ్రుతస్య ముఖ్యత్వాదాదావస్య నామగ్రహణముచితం స్యాత్, కథమౌపధేనవాదినామాన్యాదావుక్తాని? సత్యం, దేవర్షయస్తే రాజర్షీణాం పూజ్యా ఇతి న దోషః||3||

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

భగవన్! శారీరమానసాగంతుభిర్వ్యాధిభిర్వివిధవేదనాభిఘాతోపద్రుతాన్ సనాథానప్యనాథవద్విచేష్టమానాన్ విక్రోశతశ్చ మానవానభిసమీక్ష్య మనసి నః పీడా భవతి, తేషాం సుఖైషిణాం రోగోపశమార్థమాత్మనశ్చ ప్రాణయాత్రార్థం ప్రజాహితహేతోరాయుర్వేదం శ్రోతుమిచ్ఛామ ఇహోపదిశ్యమానం, అత్రాయత్తమైహికమాముష్మికం చ శ్రేయః; తద్భగవంతముపపన్నాః స్మః శిష్యత్వేనేతి ||4||

ఋషయస్తే తం కాశిరాజం ప్రతి కిమూచురిత్యాహ- భగవన్నిత్యాది|- భగవన్నితి సంబోధనే| తత్ర శారీరా వాతాదివైషమ్యనిమిత్తాః, మానసా రజస్తమఃసంభూతాః కామాదయః, ఆగంతవో వ్యాఘ్రాదికృతాః శస్త్రాదికృతాశ్చ| స్వాభావికానామత్రాగ్రహణమస్మింఛాస్త్రే తత్ప్రతీకారస్యాప్రాధాన్యసూచనార్థం; అథవా ‘ఆత్మనశ్చ ప్రాణయాత్రార్థం’ ఇత్యత్రైవావరోధాచ్చ, ఋషీణాం హి శారీరమానసాగంతువ్యాధ్యసంభవాత్ కేవలం స్వాభావికవ్యాధినిషేధేనైవ ప్రాణయాత్రాఽభిప్రేతా| ఉపద్రుతాన్ ఉపసృష్టాన్| సనాథానపి సమిత్రాదికానపి| అనాథవత్ ఏకాకిజనవత్| విచేష్టమానాన్ విరుద్ధాం క్రియాం కుర్వాణాన్| ఏతేనాయుర్వేదం వినా మిత్రాదయోఽప్యనర్థకా ఇతి| విక్రోశతశ్చ విశేషాదార్తస్వరై రుదతశ్చ| నః అస్మాకం| ఆత్మనశ్చ ప్రాణయాత్రార్థం ప్రాణానామగ్నీషోమాదీనాం యాత్రార్థం వ్యవహారార్థం స్వస్థవృత్తానువర్తనార్థం| అత్ర కేచిత్ ‘ఆత్మప్రజాహితహేతోః’ ఇతి పఠంతి| ఉపదిశ్యమానం సంక్షేపతః కథ్యమానం| అత్రాయత్తమితి అత్రాయుర్వేదోపదేశే, ఆయత్తం అధీనం| ఐహికం ఇహలోకభవం, ఆముష్మికం పరలోకభవం, శ్రేయః కల్యాణలాభః| అర్థకామౌ మిత్రాదిలాభో యశశ్చ ఐహికం శ్రేయః; స్వర్గాది విశిష్టం జన్మాంతరజ్ఞానాదయశ్చ ఆముష్మికం శ్రేయః, అమరత్వం చ| తదితి హేతౌ, యస్మాదాయుర్వేదోపదేశాద్వివిధం శ్రేయ ఆయత్తం, తస్మాత్; ఉపపన్నాః స్మః సమీపమాగతాః స్మః; శిష్యత్వేన ఛాత్రభావేనేతి||4||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

తానువాచ భగవాన్- స్వాగతం వః; సర్వ ఏవామీమాంస్యా అధ్యాప్యాశ్చ భవంతో వత్సాః ||5||

తేషామౌపధేనవాదీనాం సమీపగతానాం కాశిరాజేన కిం కృతమిత్యాహ- తానువాచ భగవానితి| స్వాగతం శోభనమాగతం, వః యుష్మాకం| అమీమాంస్యాః అవిచారణీయాః, ప్రసిద్ధజాత్యాదివత్త్వాత్| అధ్యాప్యాశ్చ అధ్యాపనార్హాశ్చ| వత్సా ఇతి పక్షపాతాతిశయత్వసూచకం సంబోధనం; అథవా వత్సాః ప్రథమవయసో గవాం పుత్రాః, వత్సా ఇవ వత్సాః; అనేన విశేషణేన ప్రథమవయస్త్వం పుత్రసాదృశ్యం దమనీయత్వం చ సూచయతి||5||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ఇహ ఖల్వాయుర్వేదం నామోపాంగమథర్వవేదస్యానుత్పాద్యైవ ప్రజాః శ్లోకశతసహస్రమధ్యాయసహస్రం చ కృతవాన్ స్వయంభూః, తతోఽల్పాయుష్ట్వమల్పమేధస్త్వం చాలోక్య నరాణాం భూయోఽష్టధా ప్రణీతవాన్ ||6||

ఇదానీమాయుర్వేదస్య సామాన్యం లక్షణం దర్శయన్నాహ- ఇహ ఖల్విత్యాది|- ఇహ ఖల్వితి వాక్యాలంకారే, వక్ష్యమాణం వాక్యమలంకరోతి; అన్యే తు ఇహ మయి సూత్రకారే, ఖలు ఏవార్థః; ఏతేన మయ్యేవ ఆయుర్వేదోఽష్టాంగో నాన్యేషు సూత్రకారేషు, అన్యేషామేకైకస్యైవాంగస్య ప్రణేతృత్వాత్| ఇహేతి వాక్యోపక్రమే, ఖలు సంబోధనే, ఇత్యపరే| ఉపాంగం అంగమేవాల్పత్వాదుపాంగం; తద్యథా- దేహస్య బాహుజంఘే శిర ఇత్యంగాని, కరచరణనాసికాదీన్యుపాంగాని, ఏతేనోపాంగమిత్యుక్తం; ఉపాంగమంగసమీపమిత్యేకే| అనుత్పాద్యైవ ప్రజాః లోకసృష్టేః ప్రాక్, ఆయుర్వేదం ప్రదర్శ్య ప్రజాః పశ్చాత్ సృష్టవానిత్యర్థః| కృతవాన్ సంస్కృతవాన్, న తు పూర్వముత్పాదితవాన్; కుతః? నిత్యత్వాత్| స్వయంభూః బ్రహ్మా| తతోఽల్పాయుష్ట్వమితి తతః ప్రాక్తనకరణాదనంతరమధర్మప్రవృత్తౌ సత్యాం, అల్పాయుష్ట్వం అల్పజీవితత్వం, అల్పమేధస్త్వం స్వల్పబుద్ధిత్వం, భూయః పునః, అష్టధా అష్టభిః ప్రకారైః||6||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

తద్యథా- శల్యం, శాలాక్యం, కాయచికిత్సా, భూతవిద్యా, కౌమారభృత్యం, అగదతంత్రం, రసాయనతంత్రం, వాజీకరణతంత్రమితి ||7||

అథ కే తేఽష్టౌ ప్రకారాః? ఇత్యాహ- తద్యథేత్యాది| శల్యమితి శల్యాహరణప్రధానం తంత్రం శల్యతంత్రం| శలాకాయాః కర్మ శాలాక్యం, తత్ప్రధానం తంత్రమపి శాలాక్యం| కాయోఽత్రాగ్నిరుచ్యతే, తస్య చికిత్సా కాయచికిత్సా; అథవా కాయో దేహః, తస్య చికిత్సా కాయచికిత్సా| భూతాని దేవాసురగంధర్వయక్షరక్షఃపితృనాగపిశాచా అష్టౌ, తాని వేత్త్యనయేతి భూతవిద్యా; అథవా భూతావేశాపాకరణార్థా విద్యా భూతవిద్యా| కుమారాః బాలాః, తేషాం భృతిర్ధారణం పోషణం చ, తస్యా భృత్యా ఇదం తంత్రమితి కౌమారభృత్యం| అగదో విషప్రతీకారః, తదర్థం తంత్రమగదతంత్రం; అన్యే విషగరవైరోధికసంప్రయోగో గదః, గదస్యాభావః అగదః, అగదాయ తంత్రమగదతంత్రమిత్యాచక్షతే| రసానాం రసరక్తాదీనామయనమాప్యాయనం రసాయనం, తదర్థం తంత్రం రసాయనతంత్రం; అథవా రసానాం రసవీర్యవిపాకాదీనామాయుఃప్రభృతికారణానామయనం విశిష్టలాభోపాయో రసాయనం, తదర్థం తంత్రం రసాయనతంత్రం| వాజీకరణతంత్రమితి యేన స్త్రీషు విషయే వాజీవ నరః సామర్థ్యం ప్రాప్నోతి తద్ వాజీకరణం, యేనాత్యర్థం వ్యజ్యతే స్త్రీషు తద్ వాజీకరణం; అన్యే తు వజనం వాజో వేగః ప్రకరణాచ్ఛుక్రస్య , స విద్యతే యేషాం తే వాజినః, అవాజినో వాజినః క్రియంతేఽనేనేతి వాజీకరణం; అన్యే తు వాజీశబ్దేన శుక్రమభిధీయతే, తేన శుక్రరహితస్య వాజీ శుక్రం క్రియతేఽనేనేతి వాజీకరణం, తదర్థం తంత్రం వాజీకరణతంత్రం| ఇతిశబ్దోఽష్టాంగపరిసమాప్తౌ||7||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

అథాస్య ప్రత్యంగలక్షణసమాసః |8|

అథేత్యాది|- అథేత్యానంతర్యే, అస్య ఆయుర్వేదస్య, ప్రత్యంగలక్షణసమాసః ఏకమేకమంగం ప్రతి లక్షణసంక్షేపః|8|-

Adhikarana 9 (8(1)) · Śloka 8

తత్ర, శల్యం నామ వివిధతృణకాష్ఠపాషాణపాంశులోహలోష్టాస్థిబాలనఖపూయాస్రావదుష్టవ్రణాంతర్గర్భశల్యోద్ధరణార్థం , యంత్రశస్త్రక్షారాగ్నిప్రణిధానవ్రణవినిశ్చయార్థం చ (1) |8|

కిం తదేకమేకమంగం ప్రతి లక్షణం సంక్షేపేణేత్యాహ- తత్రేత్యాది| తత్ర తేష్వంగేషు| నామశబ్దః ప్రతిపాదనే, శల్యం ప్రతిపాద్యతే కథ్యత ఇత్యర్థః| వివిధతృణాదీనాం పూయాస్రావాంతానాం దుష్టవ్రణస్యాంతర్మధ్యాదుద్ధరణార్థముద్ధరణప్రయోజనం, తథా గర్భశల్యస్యాపి| ఉద్ధరణార్థమిత్యస్యాగ్రే ‘షష్ట్యా విధానైః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- అపతర్పణాద్యై రక్షావిధానాంతైర్ద్వివ్రణీయోక్తైరిత్యర్థః| ప్రణిధానార్థం నివేశనార్థం| న కేవలం కాష్ఠతృణాది శల్యం, కింతు ‘‘అతిప్రవృద్ధం మలదోషజం వా శరీరిణాం స్థావరజంగమానాం| యత్కించిదాబాధకరం శరీరే తత్ సర్వమేవ ప్రవదంతి శల్యం’’- ఇతి||8(1)||

Adhikarana 10 (8(2)) · Śloka 8

శాలాక్యం నామోర్ధ్వజత్రుగతానాం శ్రవణనయనవదనఘ్రాణాదిసంశ్రితానాం వ్యాధీనాముపశమనార్థం (2) |8|

శాలాక్యమిత్యాది| జత్రు గ్రీవామూలం, అన్యే వక్షోంఽససంధిమాహుః| వదనమత్ర ముఖకుహరమాహుః| ఘ్రాణాదిసంశ్రితానామిత్యత్ర ఆదిశబ్దాచ్ఛిరఃకపాలాదిసంశ్రితానాం||8(2)||

Adhikarana 11 (8(3)) · Śloka 8

కాయచికిత్సా నామ సర్వాంగసంశ్రితానాం వ్యాధీనాం జ్వరరక్తపిత్తశోషోన్మాదాపస్మారకుష్ఠమేహాతిసారాదీనాముపశమనార్థం (3) |8|

కాయచికిత్సేత్యాది| కేచిజ్జ్వరానంతరమతిసారం పఠంతి; తన్న, పంజికయా దూషితత్వాత్||8(3)||

Adhikarana 12 (8(4)) · Śloka 8

భూతవిద్యా నామ దేవాసురగంధర్వయక్షరక్షఃపితృపిశాచనాగగ్రహాద్యుపసృష్టచేతసాం శాంతికర్మబలిహరణాదిగ్రహోపశమనార్థం (4) |8|

భూతవిద్యేత్యాది| అసురాః దైత్యాః, గంధర్వా దేవగాయకాః, యక్షాః ధనదాదయః, రక్షాంసి రావణప్రభృతీని, పితరః అగ్నిష్వాత్తాదయః, పిశాచాః పిశితాశనాః; ఏతే గ్రహణాద్ గ్రహాః ప్రోచ్యంతే| శాంతికర్మబలిహరణాదిగ్రహోపశమనార్థం శాంతికర్మాదిభిరష్టగ్రహోపశమనప్రయోజనం||8(4)||

Adhikarana 13 (8(5)) · Śloka 8

కౌమారభృత్యం నామ కుమారభరణధాత్రీక్షీరదోషసంశోధనార్థం దుష్టస్తన్యగ్రహసముత్థానాం చ వ్యాధీనాముపశమనార్థం (5) |8|

కౌమారభృత్యమిత్యాది| దుష్టస్తన్యగ్రహసముత్థానాం చేతి దుష్టస్తన్యేన దుష్టగ్రహేణ చ జాతానామిత్యర్థః; తత్ర దుష్టస్తన్యేన శారీరాః, దుష్టగ్రహేణాగంతవః||8(5)||

Adhikarana 14 (8(6)) · Śloka 8

అగదతంత్రం నామ సర్పకీటలూతామూషకాదిదష్టవిషవ్యంజనార్థం వివిధవిషసంయోగోపశమనార్థం చ (6) |8|

అగదతంత్రమిత్యాది| కీటా వృశ్చికాదయః; లూతా మర్కటః, కీటభేదో వా| వివిధవిషసంయోగోపశమనార్థమితి వివిధానాం నానాప్రకారాణాం స్థావరజంగమానాం విషాణాం, సంయోగః సంగమః, తదుపశమాయ| అన్యే తు ‘వివిధవిషసంయోగవిషోపహతోపశమార్థం చ’ ఇతి పఠంతి| సంయోగవిషం సమానమధుఘృతాది||8(6)||

Adhikarana 15 (8(7)) · Śloka 8

రసాయనతంత్రం నామ వయఃస్థాపనమాయుర్మేధాబలకరం రోగాపహరణసమర్థం చ (7) |8|

రసాయనతంత్రమిత్యాది| వయఃస్థాపనం వర్షశతమాయుఃస్థాపనం| ఆయుష్కరం శతాధికమపి కరోతి| అన్యే తు వయఃస్థాపనం జరాపహరణం, తారుణ్యం బహుకాలం స్థాపయతీత్యర్థః||8(7)||

Adhikarana 16 (8(8)) · Śloka 8

వాజీకరణతంత్రం నామాల్పదుష్టక్షీణవిశుష్కరేతసామాప్యాయనప్రసాదోపచయజనననిమిత్తం ప్రహర్షజననార్థం చ (8) ||8||

వాజీకరణతంత్రమిత్యాది| అల్పరేతసః ప్రకృత్యైవ స్తోకరేతసః, తేషామాప్యాయననిమిత్తం; దుష్టరేతసో వాతాదిదుష్టరేతసః, తేషాం ప్రసాదనిమిత్తం; క్షీణరేతసః కారణైః స్వమానాదల్పీభూతరేతసః, తేషాముపచయనిమిత్తం; విశుష్కరేతసః స్వమానాదత్యర్థం క్షీణరేతసః, తేషాం జనననిమిత్తం| అథవాఽల్పరేతసః పంచవింశతిమప్రాప్తాః, క్షీణరేతసస్తు మధ్యవయసః కారణాదల్పీభూతరేతసః, శుష్కరేతసో వృద్ధాః| ప్రహర్షజననార్థం చేతి స్వస్థస్య శుక్రవృద్ధిస్రుతికరణార్థం చేత్యర్థః||8(8)||

Adhikarana 17 (9) · Śloka 9

ఏవమయమాయుర్వేదోఽష్టాంగ ఉపదిశ్యతే; అత్ర కస్మై కిముచ్యతామితి ||9||

ఏవమయమితి|- ఏవమనేన ప్రకారేణ| అత్రేతి ఏషు మధ్యే| కిమంగం కస్మై శిష్యాయోపదిశ్యతాం వ్యాఖ్యాయతాం| ఇతిశబ్దః సామాన్యేన||9||

Adhikarana 18 (10-11) · Śloka 11

త ఊచుః- అస్మాకం సర్వేషామేవ శల్యజ్ఞానం మూలం కృత్వోపదిశతు భగవానితి ||10|| స ఉవాచైవమస్త్వితి ||11||

త ఊచుః తే శిష్యా ధన్వంతరిం ప్రతి ఊచుః ఉక్తవంతః| శల్యజ్ఞానం మూలం కృత్వా శల్యజ్ఞానమాదౌ కృత్వా| సః ధన్వంతరిః, ఉవాచ ఉక్తవాన్, ఏవమస్త్వితి ఏవం భవత్వితి| ‘స హోవాచ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తైః శిష్యైః సహేత్యర్థః||10-11||

Adhikarana 19 (12-13) · Śloka 13

త ఊచుర్భూయోఽపి భగవంతం- అస్మాకమేకమతీనాం మతమభిసమీక్ష్య సుశ్రుతో భగవంతం ప్రక్ష్యతి, అస్మై చోపదిశ్యమానం వయమప్యుధారయిష్యామః ||12|| స ఉవాచైవమస్త్వితి ||13||

ప్రక్ష్యతి పృచ్ఛాం కరిష్యతి||12-13||

Adhikarana 20 (14) · Śloka 14

వత్స సుశ్రుత! ఇహ ఖల్వాయుర్వేదప్రయోజనం- వ్యాధ్యుపసృష్టానాం వ్యాధిపరిమోక్షః, స్వస్థస్య రక్షణం చ ||14||

‘వత్స సుశ్రుత’ ఇతి సంబోధనే| అస్యాగ్రే ‘అథాత’ ఇత్యాదికా ప్రతిజ్ఞా జ్ఞాతవ్యేతి పూర్వమేవోక్తం| ఇహ ఖల్విత్యధికారే, ఇహ ఖలు ఆయుర్వేదోత్పత్త్యధికారే ఇత్యర్థః| వ్యాధిశబ్దోఽయం దుష్టేషు వాతాదిషు, తత్కార్యేషు జ్వరాదిషు క్లేశేషు, రాగాదిషు దుఃఖేషు సంసారానువృత్తిజనకేషు చ, వర్తతే; పరిమోక్షో నివృత్తిః| నను, వ్యాధిపరిమోక్షస్వస్థరక్షణాభ్యామన్యదపి ప్రయోజనమస్తి, కిం తత్? యాప్యవ్యాధితరక్షా రసాయనాదాయురుత్కర్షశ్చ, తదిదం వక్తవ్యం; ఉచ్యతే- స్వస్థస్య రక్షణం చేతి చకారోఽనుక్తసముచ్చయార్థః, తేన యాప్యవ్యాధితరక్షణం రసాయనాదాయురుత్కర్షశ్చ; అథవా సాధ్యవ్యాధౌ క్రియైకత్వాద్ యాప్యావరోధః, రసాయనాదాయురుత్కర్షస్తు స్వస్థరక్షయైవ గృహ్యతే||14||

Adhikarana 21 (15) · Śloka 15

‘ఆయురస్మిన్ విద్యతే, అనేన వాఽఽయుర్విందంతి’ ఇత్యాయుర్వేదః ||15||

ఆయుర్వేదస్య నిరుక్తిం దర్శయన్నాహ- ఆయురస్మిన్నిత్యాది| ఆయుః శరీరేంద్రియసత్వాత్మసంయోగః, తదస్మిన్నాయుర్వేదే విద్యతే అస్తీత్యాయుర్వేదః; అథవా ఆయుర్విద్యతే జ్ఞాయతే అనేనేత్యాయుర్వేదః; ఆయుర్విద్యతే విచార్యతే అనేన వేత్యాయుర్వేదః; ఆయురనేన విందతి ప్రాప్నోతీతి వాఽఽయుర్వేదః||15||

Adhikarana 22 (16) · Śloka 16

తస్యాంగవరమాద్యం ప్రత్యక్షాగమానుమానోపమానైరవిరుద్ధముచ్యమానముపధారయ ||16||

తస్యాంగవరమిత్యాది|- అంగవరం అంగశ్రేష్ఠం| ఆద్యం ఆదిభవం| ప్రత్యక్షాగమానుమానోపమానైరవిరుద్ధమితి అనేన శల్యేనాంగవరేణ యోఽర్థః ప్రతిపాద్యతే స ఖలు ప్రత్యక్షాదిభిరపి తథాఽవగమ్యత ఇత్యర్థః| ప్రత్యక్షమితి యత్కించిదేవార్థస్య సాక్షాత్కారిజ్ఞానం తదేవ ప్రత్యక్షం, తథాహి- “మనోఽక్షగతమభ్రాంతం వస్తు ప్రత్యక్షముచ్యతే| ఇంద్రియాణామసంజ్ఞానం వస్తుతత్త్వే భ్రమః స్మృతః”- ఇతి; ప్రత్యక్షావిరుద్ధం యథా- సూర్యావలోకనాన్నాసాంతః సూత్రవర్తిప్రవేశనాచ్చ క్షుతః ప్రాదుర్భావః| ఆగమో వేదః, ఆప్తానాం శాస్త్రం వా; తథాహి- “సిద్ధం సిద్ధైః ప్రమాణైస్తు హితం చాత్ర పరత్ర చ| ఆగమః శాస్త్రమాప్తానామాప్తాస్తత్త్వార్థవేదినః”- ఇతి; ఆగమావిరుద్ధం యథా- పురాణాదిష్వపి శ్రూయతే- “రుద్రేణ యజ్ఞస్య శిరశ్ఛిన్నమశ్విభ్యాం సంహితం” ఇతి| ఆగమస్య ప్రత్యక్షఫలత్వాద్ వరీయస్త్వం, తేనానుమానాత్ పూర్వం నిర్దిష్టవాన్| అను పశ్చాదవ్యభిచారిలింగాల్లింగీ మీయతే జ్ఞాయతే యేన తదనుమానం; తేనానుమానేనావిరుద్ధం యథా- ప్రనష్టే శల్యే చందనఘృతోపదిగ్ధాయాం త్వచి విశోషణవిలయనాభ్యామనుమీయతే- అత్ర శల్యమితి| ప్రసిద్ధసాధర్మ్యాత్ సూక్ష్మవ్యవహితవిప్రకృష్టస్యార్థస్య సాధనముపమానం; తేనావిరుద్ధం యథా- మాషవన్మషకః, తిలమాత్రస్తిలకాలకః, విదారీకందవద్ విదారీరోగః, శాలూకవత్ పనసికేత్యాది| ఉచ్యమానం ఉపదిశ్యమానం| మయా ధన్వంతరిణేత్యర్థః||16||

Adhikarana 23 (17) · Śloka 17

ఏతద్ధ్యంగం ప్రథమం, ప్రాగభిఘాతవ్రణసంరోహాద్యజ్ఞశిరఃసంధానాచ్చ | శ్రూయతే హి యథా- “రుద్రేణ యజ్ఞస్య శిరశ్ఛిన్నమితి, తతో దేవా అశ్వినావభిగమ్యోచుః- భగవంతౌ నః శ్రేష్ఠతమౌ యువాం భవిష్యథః, భవద్భ్యాం యజ్ఞస్య శిరః సంధాతవ్యమితి | తావూచతురేవమస్త్వితి | అథ తయోరర్థే దేవా ఇంద్రం యజ్ఞభాగేన ప్రాసాదయన్ | తాభ్యాం యజ్ఞస్య శిరః సంహితం” ఇతి ||17||

శల్యాంగస్యాద్యత్వం ప్రతిపాదయన్నాహ- ఏతద్ధీత్యాది|- హిశబ్దోఽవధారణే, ఏతేనైతదేవాంగం ప్రథమమాద్యం ప్రధానం వా| కస్మాత్ ప్రథమం? ప్రాగభిఘాతవ్రణసంరోహాత్|- శారీరవ్యాధీనాం ప్రాగేవ దేవాసురసంగ్రామేఽభిఘాతవ్రణోత్పత్తిః, తత్సంరోహాత్| ద్వితీయహేతుమాహ- యజ్ఞశిరఃసంధానాచ్చేతి| అత్రాపి ప్రాగితి సంబధ్యతే| అన్యే త్వత్ర యజ్ఞశిరఃసంధానాచ్చేతి| అత్రాపి ప్రాగితి సంబధ్యతే| అన్యే త్వత్ర ‘యజ్ఞప్రధానశిరఃసంధానాచ్చ’ ఇతి పఠంతి| యతః ప్రాగ్యజ్ఞస్య ప్రధానభూతస్య శిరసః సంధానం తస్మాదిదమాద్యం| అత్రైవ పారంపర్యోపదేశమాహ- శ్రూయతే హీత్యాది యావత్సంహితమితి| అత్ర కేచిత్ ‘సంహితం’ ఇత్యత్ర ‘సంధితం’ ఇతి పఠంతి||17||

Adhikarana 24 (18) · Śloka 18

అష్టాస్వపి చాయుర్వేదతంత్రేష్వేతదేవాధికమభిమతం, ఆశుక్రియాకరణాద్యంత్రశస్త్రక్షారాగ్నిప్రణిధానాత్ సర్వతంత్రసామాన్యాచ్చ ||18||

ఇదానీం వరత్వే ప్రతిజ్ఞాతం హేతుం ప్రతిపాదయన్నాహ- అష్టాస్విత్యాది| ఏతదేవాధికమితి ఏతదేవాధికం నాన్యచ్ఛాలాక్యాది| కస్మాత్? ఆశుక్రియాకరణాత్| కుతోఽస్య పునరాశుక్రియాకరణత్వం? యంత్రాదిప్రణిధానాత్, న హి యంత్రాదిషు ప్రణిధానే మందా క్రియా కర్తుం యుక్తా, మందకారిత్వే హ్యాతురస్య వ్యాపత్తిః స్యాత్| వరత్వే ద్వితీయం హేతుమాహ- సర్వతంత్రసామాన్యాచ్చ; శాలాక్యాదితంత్రతుల్యత్వాచ్చ| ‘అధికక్రియాకరణాత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| అధికక్రియాకరణమప్యస్య యంత్రాదిప్రణిధానాత్ సర్వతంత్రసామాన్యాచ్చ హేతుభ్యాం| అన్యే తు వరత్వే ఆశుక్రియాకరణాదితి హేతుత్రయమాహుః; ఆశుక్రియాకరణాత్ శీఘ్రం ఛేదాదిక్రియాకరణాదితి వ్యాఖ్యానయంతి||18||

Adhikarana 25 (19) · Śloka 19

తదిదం శాశ్వతం పుణ్యం స్వర్గ్యం యశస్యమాయుష్యం వృత్తికరం చేతి ||19||

అతః శిష్యోత్సాహనాయ యథాభూతాం ప్రశంసామాహ- తదిదమిత్యాది|- తదిదం శల్యతంత్రం; శాశ్వతం అవినాశి, అథవా శాశ్వతశబ్దేన మోక్షోఽభిధీయతే, తత్సంపాదనాచ్ఛాశ్వతం; పుణ్యం పుణ్యహేతుత్వాత్; స్వర్గస్య నిమిత్తం స్వర్గాయ హితం వా స్వర్గ్యం; యశసో నిమిత్తం యశసే హితం వా యశస్యం; ఆయుషో నిమిత్తమాయుషే హితం వా ఆయుష్యం; వృత్తికరం చేతి నిర్వాహకరం||19||

Adhikarana 26 (20) · Śloka 20

బ్రహ్మా ప్రోవాచ తతః ప్రజాపతిరధిజగే, తస్మాదశ్వినౌ, అశ్విభ్యామింద్రః, ఇంద్రాదహం, మయా త్విహ ప్రదేయమర్థిభ్యః ప్రజాహితహేతోః ||20||

ఇదానీం క్రమాగతిం ప్రతిపాదయన్నాహ- బ్రహ్మా ప్రోవాచేత్యాది| ప్రోవాచ ప్రథమం కథితవాన్| తస్మాత్ ప్రజాపతిరధిజగే ఇతి ప్రజాపతిర్దక్షః, అధిజగే అధీతవాన్| మయా త్విహేతి స్వర్గే బ్రహ్మణైవార్థిభ్యః ప్రథమం దత్తం, మయా ధన్వంతరిణా పునరిహ మర్త్యలోకే ప్రదేయం ప్రథమం దాతవ్యమితి||20||

Adhikarana 27 (21) · Śloka 21

భవతి చాత్ర- అహం హి ధన్వంతరిరాదిదేవో జరారుజామృత్యుహరోఽమరాణాం | శల్యాంగమంగైరపరైరుపేతం ప్రాప్తోఽస్మి గాం భూయ ఇహోపదేష్టుం ||21||

అథ కాశిరాజః శిష్యప్రతీత్యర్థం శ్లోకమాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| ఆదిదేవః శంకరః; అన్యే తు, ఆదిదేవా బ్రహ్మాదయః, కర్మదేవాః శతక్రతుప్రభృతయః, ప్రజననదేవాస్తు ప్రయోజనజనితాః స్కందాదయః, తేషామహమాదిదేవః; ఆదిదేవత్వేఽపి కాశిరాజత్వముపపన్నమవతారాంతరమాపన్నత్వాత్| జరారుజామృత్యుహరోఽమరాణామితి ఏతేనైతదుక్తం- దేవానామపి పురా జరాదయస్తస్థుః, తే చ మయా ఆదిదేవేన హృతాః| ప్రాప్తోఽస్మి గాం భూయ ఇహోపదేష్టుమితి పూర్వమహం దేవకార్యార్థం స్వర్గం ప్రాప్తః, ఇదానీం గాం పృథివీం, భూయః పునః, ప్రాప్తోఽస్మి ఆగతోఽస్మి; ఇహ మర్త్యలోకే, మనుష్యకార్యార్థముపదేష్టుం| అన్యే ‘శల్యం మహచ్ఛాస్త్రవరం గృహీత్వా’ ఇతి పఠంతి| స్వమాహాత్మ్యప్రకాశనమపి పరార్థత్వాద్యథాభూతత్వాచ్చ న దోషాయ||21||

Adhikarana 28 (22) · Śloka 22

అస్మింఛాస్త్రే పంచమహాభూతశరీరిసమవాయః పురుష ఇత్యుచ్యతే | తస్మిన్ క్రియా, సోఽధిష్ఠానం; కస్మాత్? లోకస్య ద్వైవిధ్యాత ; లోకో హి ద్వివిధః స్థావరో జంగమశ్చ; ద్వివిధాత్మక ఏవాగ్నేయః, సౌమ్యశ్చ, తద్భూయస్త్వాత్; పంచాత్మకో వా; తత్ర చతుర్విధో భూతగ్రామః సంస్వేదజజరాయుజాండజోద్భిజ్జసంజ్ఞః ; తత్ర పురుషః ప్రధానం, తస్యోపకరణమన్యత్; తస్మాత్ పురుషోఽధిష్ఠానం ||22||

అస్మింఛాస్త్రే పంచమహాభూతేత్యాది| పంచమహాభూతాని పృథివ్యాదీని, శరీరీ ఆత్మా, సమవాయః సంయోగః| అన్యే తు ‘తత్రాస్మింఛాస్త్రే’ ఇతి పఠంతి; తత్రేత్యనేన శల్యతంత్రమధిక్రియతే, తస్మిన్ శల్యశాస్త్రే, అస్మిన్నితి అస్మిన్నధికారే; కిం విశేషవతి? ఉచ్యతే- క్రియాధికారే వ్యాధ్యధిష్ఠానప్రస్తావే చ| తస్మిన్ క్రియేతి తస్మిన్నితి పూర్వనిర్దిష్టే పురుషే, క్రియా శాస్త్రోదితం కర్మ, కిం తత్? భేషజశస్త్రక్షారాగ్నినిర్వర్త్యం స్వాస్థ్యవృత్తికరం చ| కస్మాత్ తస్మిన్నేవ క్రియేత్యాహ- సోఽధిష్ఠానమితి|- యస్మాత్ సః పురుషః, అధిష్ఠానం ఆశ్రయః; కస్య? వ్యాధేః స్వాస్థ్యస్య చ| అధిష్ఠానత్వే హేతుమాహ- కస్మాదితి| లోకస్య జగతః, ద్వైవిధ్యాద్ ద్విప్రకారత్వాత్| లోకో హీత్యాది హి యస్మాదర్థే| స్థావరో వృక్షాదిః, జంగమో మనుష్యాదిః| చికిత్సోపయోగిధర్మద్వయం ప్రతిపాదయితుమాహ- ద్వివిధాత్మక ఏవేత్యాది| అగ్నిభూతాధిదైవతస్వభావమాగ్నేయం, సోమభూతాధిదైవతస్వభావం సౌమ్యం| అన్యే ద్వివిధాత్మకో ద్వివిధహేతుక ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి; తన్న, పంజికయా దూషితత్వాత్| నను, సర్వభూతానాం సర్వత్ర సాన్నిధ్యమస్తి తత్ కథం ద్వివిధాత్మక ఇత్యాహ- తద్భూయస్త్వాదితి| తద్బాహుల్యాదిత్యర్థః| ప్రాయేణ హి సర్వం ద్రవ్యం శీతముష్ణం న తృతీయో రాశిరస్తి, అతో ద్వావేవ అగ్నీషోమౌ భూయాంసౌ | అధునాఽవిశేషేణ ద్వితీయం పక్షమాహ- పంచాత్మకో వేతి|- వాశబ్దః పక్షాంతరే; తేన స ద్వివిధోఽపి లోకః పంచాత్మకః పంచస్వభావ ఇత్యయం వా పక్షః| ఇదానీం జంగమాన్ పృథక్కర్తుమాహ- తత్రేత్యాది|- తత్ర తయోః స్థావరజంగమయోర్మధ్యే, చతుర్విధః చతుష్ప్రకారః, భూతగ్రామః ప్రాణిసమూహః| అథ కే తే చత్వారః ప్రకారా ఇత్యాహ- సంస్వేదజేత్యాది|- భువః శరీరస్య చ సంస్వేదాదూష్మణో జాతాః సంస్వేదజాః; జరాయోర్జాతా జరాయుజాః, జరాయుర్గర్భాశయః; అండాజ్జాతాః అండజాః, అండం ప్రాణ్యాధారో వర్తులం; భువముద్భిద్య జాతా ఉద్భిజ్జాః; సంజ్ఞాశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| చతుర్ధా నిపతితానామూష్మాణం వినా కస్యచిత్ సిద్ధిర్నాస్తీతి సంస్వేదజస్య ప్రాఙ్నిర్దేశః; కేచిదన్యథాక్రమం పఠంతి; తన్న, పంజికయా దూషితత్వాత్| లోకద్వైవిధ్యాదితి ప్రాగుద్దిష్టహేత్వర్థం స్ఫుటీకుర్వన్నాహ- తత్ర పురుష ఇతి|- తత్ర తయోః స్థావరజంగమయోర్మధ్యే పురుషః ప్రాధాన్యేన గుణేన పృథక్ క్రియతే| యద్యప్యత్ర పంచమహాభూతశరీరిసమవాయః పురుష ఇతి సామాన్యేన పురుషశబ్దేన పశ్వాదిరపి వాచ్యః, తథాఽపి మనుష్యజాతిరేవాత్ర పురుషశబ్దేనోచ్యతే, తస్యోపకార్యత్వాత్; ఇతరస్య చాప్రాధాన్యం, ఉపకరణత్వాత్| అత ఏవాహ- తస్యోపకరణమన్యదితి|- తస్య మనుష్యజాతేః పురుషస్య, అన్యత్ స్థావరసంస్వేదజాది, ఉపకరణం| ఉపకరణత్వాదప్రధానత్వమిత్యత ఆహ- తస్మాత్ పురుషోఽధిష్ఠానం| తత్ర పురుషః ప్రధానమిత్యత్ర ‘తేషు చతుర్షు సంస్వేదజాదిషు మధ్యే’ ఇత్యన్యే వ్యాఖ్యానయంతి||22||

Adhikarana 29 (23) · Śloka 23

తద్దుఃఖసంయోగా వ్యాధయ ఉచ్యంతే ||23||

నను, కే తే వ్యాధయో యేషాం పురుషోఽధిష్ఠానమిత్యాహ- తద్దుఃఖేత్యాది|- తచ్ఛబ్దేనానంతరనిర్దిష్టః పురుషోఽధిక్రియతే, దుఃఖం కాయవాఙ్మానసీ పీడా| వివిధం దుఃఖమాదధతీతి వ్యాధయః, తస్య పురుషస్య దుఃఖాయ సంయోగో యేషామాగంతుప్రభృతీనాం తే వ్యాధయః; అథవా తస్య పురుషస్య యేషు సత్సు, యైర్వా కరణభూతైః, యేభ్యో వా దుఃఖం జాయతే, తే వ్యాధయః| ఏతౌ వాక్యార్థౌ న్యాయ్యౌ| అన్యే తు తస్య పురుషస్య దుఃఖానాం వేదనానాం యే సంయోగాస్తే వ్యాధయః; అపరే తు దుర్దుష్టాని ఖాని స్రోతాంసి దుఃఖాని, తస్య పురుషస్య దుఃఖానాం దుష్టస్రోతసాం నిమిత్తం సంయోగో యేషాం తే తథోక్తాః| ఏతావన్యాయ్యౌ, పంజికయా దూషితత్వాత్||23||

Adhikarana 30 (24) · Śloka 24

తే చతుర్విధాః- ఆగంతవః, శారీరాః, మానసాః, స్వాభావికాశ్చేతి ||24||

తే చతుర్విధా ఇత్యాది| పూర్వముత్పన్నత్వాదాగంతోః ప్రాగభిధానం; తతః శారీరాః, శరీరస్య ప్రాధాన్యాత్; తతః శేషావితి| స్వభావేన భవంతీతి స్వాభావికాః, స్వభావో హ్యత్ర సహజో ధర్మః| ఆగంతుప్రభృతయః పూర్వం వ్యాఖ్యాతాః| స్వాభావికాశ్చేతి చకారః స్వాభావికస్య వ్యాధేరాగంతుప్రభృతిభిః సహాతుల్యబలతాం సూచయతి| ఇతిశబ్దశ్చతుష్ప్రకారసమాప్తౌ||24||

Adhikarana 31 (25(1)) · Śloka 25

తేషామాగంతవోఽభిఘాతనిమిత్తాః |25|

ఇదానీమాగంతుప్రభృతీనేవ వివరితుమాహ- తేషామిత్యాది| అభిఘాతనిమిత్తా ఇతి అభిఘాతః అభిహననం శరాదిప్రహారః, స ఏవ నిమిత్తం యేషాం తే తథోక్తాః||25(1)||

Adhikarana 32 (25(2)) · Śloka 25

శారీరాస్త్వన్నపానమూలా వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతవైషమ్యనిమిత్తాః |25|

అన్నపానమూలా ఇతి సామర్థ్యాద్విషమాన్నహేతవః, న హ్యన్నసామ్యం వ్యాధిహేతుః| తచ్చాన్నవైషమ్యం స్వస్థవృత్తవైషమ్యముపలక్షయతి, తేన కాలవైషమ్యం కాయవాఙ్మనోవిహారవైషమ్యమింద్రియార్థవైషమ్యం చ లక్షయతి| ‘శారీరాణాం వికారాణామేష వర్గశ్చతుర్విధః| ప్రకోపే ప్రశమే చైవ హేతురుక్తశ్చికిత్సకైః’- ఇత్యేషాం గ్రహణమకృత్వా, అన్నగ్రహణేనైతానుపలక్షయన్నేతల్లక్షయతి- యథాఽన్నమేవైషాం సంభవే ప్రధానహేతుస్తథా నాన్యే| వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతవైషమ్యనిమిత్తా ఇతి వాతాదీనాం సన్నిపాతాంతానాం వైషమ్యం విషమతా తదేవ నిమిత్తం యేషాం తే తథోక్తాః; తే పునర్వాతాదీనాం సంచయాదిజ్ఞాపకా వాతపూర్ణకోష్ఠతాదయో వ్యాధయః| తచ్చ వైషమ్యం క్షయేణ వృద్ధ్యా వా| దోషప్రస్తావే దూష్యశోణితగ్రహణే హేతుర్వక్తవ్యః? ఉచ్యతే- ఏతద్ధి శల్యతంత్రం, శల్యతంత్రే చ వ్రణః ప్రధానభూతః, వ్రణే చ దూష్యేషు మధ్యే రక్తస్య ప్రాధాన్యమితి శోణితోపాదానం; అన్యే తు దోషదూషితత్వాద్రక్తమపి వ్యాధ్యుత్పత్తినిమిత్తం భవతి, వక్ష్యతి చైవం- “దోషదూషితేష్వత్యర్థం ధాతుషు సంజ్ఞా క్రియతే- రసజోఽయం, శోణితజోఽయం” (సూ. అ. 24) ఇత్యాది; శోణితజోఽయమిత్యాదివ్యపదేశో ఘృతాదిదగ్ధవత్| అన్యనిబంధకారైర్బహూక్తం, తచ్చ శిష్యబుద్ధివ్యాకులత్వహేతుత్వాదస్మాభిరుపేక్షితం||25(2)||

Adhikarana 33 (25(3)) · Śloka 25

మానసాస్తు క్రోధశోకభయహర్షవిషాదేర్ష్యాభ్యసూయాదైన్యమాత్సర్యకామలోభప్రభృతయ ఇచ్ఛాద్వేషభేదైర్భవంతి |25|

మానసాన్ ప్రతిపాదయన్నాహ- మానసాస్త్విత్యాది| క్రోధః పరాభిద్రోహలక్షణః, శోకః పుత్రాదివియోగే చిత్తోద్వేగః, భయం పరస్మాత్త్రాసః, హర్ష ఉత్సేకః, నిర్నిమిత్తమన్యస్య దోషోత్పాదనేనాత్మనః ప్రీతిజననం వా హర్షః, అసిద్ధిభయాద్వివిధేషు కర్మసు సాదోఽప్రవృత్తిః విషాదః, ఈర్ష్యా పరసంపత్తావసహిష్ణుతా, ఛిద్రాన్వేషితయా పరగుణేషు దోషారోపణమసూయా, దైన్యం క్లిష్టచిత్తతా, మాత్సర్యం పరగుణేష్వమాధ్యస్థ్యం క్రౌర్యం వా, కామ ఇంద్రియార్థేష్వభికాంక్షా, లోభః పరస్వగ్రహణాభిలాషః, ఆదిగ్రహణాన్మానమదదంభాదయః| ఇచ్ఛాద్వేషభేదైర్భవంతీతి ఇచ్ఛా సాతిశయోఽర్థాభిలాషః, సా చ నానావస్త్వవలంబినీ నానాకామతశ్చ భిన్నా భవతి; తత్ర హర్షశోకదైన్యకామలోభాదయ ఇచ్ఛాభేదేన; ద్వేషః అప్రీతిః,సోఽపి నానావస్త్వవలంబీ నానారూపో భవతి, క్రోధభయవిషాదేర్ష్యాసూయామాత్సర్యాణి ద్వేషభేదేన| అన్యే తు ‘మానసాః క్రోధశోకభయదైన్యేర్ష్యాసూయామాత్సర్యకామాదయః’ ఇతి పఠంతి||25(3)||

Adhikarana 34 (25(4)) · Śloka 25

స్వాభావికాస్తు క్షుత్పిపాసాజరామృత్యునిద్రాప్రకృ(భృ)తయః ||25||

స్వాభావికాన్ వ్యాఖ్యాతుమాహ- స్వాభావికాస్త్విత్యాది| క్షుద్ భోక్తుమిచ్ఛా, పిపాసా పాతుమిచ్ఛా, జరా వార్ధక్యం, మృత్యుః శరీరేంద్రియాత్మమనసాం వియోగః, నిద్రా మేధ్యానాడీమనఃసంయోగాద్దేహేంద్రియాణాం సుఖభోగః; ప్రకృతిగ్రహణాత్ ప్రకృతిభవా రోగా గృహ్యంతే, తే చ కదాచిత్ స్వాభావికాః కదాచిద్దోషజాః| తత్ర, యదా ప్రవృద్ధపిత్తస్య క్షీణశ్లేష్మణో భస్మకానలేన బుభుక్షా భవతి సా ప్రతీకార్యా దోషజత్వాత్, పిపాసాఽపి యదా దోషైః క్రియతే తస్యా అపి దోషతః ప్రసాధనం కర్తవ్యం, జరాఽపి యదాఽకాలే భవతి సా ప్రతికార్యా, మృత్యురప్యకాలజః ప్రతికార్యః, నిద్రాఽపి దోషజా ప్రతీకారాదుపశమం యాతి; తత్ర యదైతే సర్వే దోషేభ్యో జాయంతే తదా శారీరాః ప్రతీకార్యాశ్చ; యదా తు స్వభావతస్తదా నిష్ప్రతీకారా రసాయనతోఽపి న ప్రతీకార్యాః| త ఏతే స్వభావసంభూతత్వాత్ స్వాభావికాః కథ్యంతే| యద్యపి క్షుత్పిపాసాజరాసు స్వభావసంభూతాస్వపి పిత్తజత్వం నిద్రాయాం శ్లేష్మతమోభవత్వమస్తి; తథాఽప్యల్పదోషారబ్ధత్వాదదోషజత్వముచ్యతే, ఏకతండులాహారిణామనశనవ్యపదేశవత్| మృత్యుస్తు మహద్భిరపి స్వభావానువర్తిభిర్దోషైరారబ్ధోఽపి న దోషజవ్యపదేశం లభతే; యథా రాజానువర్తిభిర్మహద్భిరపి పురుషైః సంపాదితం జయాదికం రాజవ్యపదేశం లభతే- రాజ్ఞా జితమితి, తద్వదత్రాపి; ఆగంతుమృత్యోః సంభవత్వాచ్చ నావశ్యం దోషజవ్యపదేశం లభతే| అన్యే ‘నిద్రాప్రకృతయ’ ఇత్యత్ర ‘నిద్రాప్రభృతయ’ ఇతి పఠంతి; ప్రభృతిగ్రహణాద్రాత్రిజాగరణాదయ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||25(4)||

Adhikarana 35 (26) · Śloka 26

త ఏతే మనఃశరీరాధిష్ఠానాః ||26||

వ్యాధీనామాశ్రయమాహ- త ఏతే ఇత్యాది| త ఏతే అనంతరోక్తా వ్యాధయః| తత్ర మనోఽధిష్ఠానాః క్రోధాదయః, శరీరాధిష్ఠానా జ్వరాదయః, ఉభయాధిష్ఠానా అపస్మారాదయః| యద్యపి మానసా అపి శరీరం పీడయంతి, శారీరా అపి మనః పీడయంతి; తథాఽపి ప్రాఙ్మానసా ఏవ మనః పీడయంతి పశ్చాచ్ఛరీరం, ఏవం శారీరా అపి, ఇతి న దోషః| ఆత్మని తు వ్యాధ్యధిష్ఠానత్వం నాస్తి, నిర్వికారత్వాత్||26||

Adhikarana 36 (27) · Śloka 27

తేషాం సంశోధనసంశమనాహారాచారాః సమ్యక్ప్రయుక్తా నిగ్రహహేతవః ||27||

వ్యాధీన్ నిర్దిశ్య చికిత్సాం నిర్దేష్టుమాహ- తేషామిత్యాది| తేషాం వ్యాధీనాం| సమ్యక్ శోధయతీతి సంశోధనం; తద్ద్వివిధం బహిరాశ్రయమభ్యంతరాశ్రయం చ| తత్ర బహిరాశ్రయం శస్త్రక్షారాగ్నిప్రలేపాదయః; అభ్యంతరాశ్రయం చతుష్ప్రకారం- వమనం, విరేచనం, ఆస్థాపనం, శోణితమోక్షణం చ; అన్యే తు శోణితమోక్షణమిత్యత్ర శిరోవిరేచనం మన్యంతే| యత్ కించిత్ పీతలీఢాదికమనిర్హృత్య దోషం శమయతి తత్ సంశమనం; యదుక్తం- “న శోధయతి యద్దోషాన్ సమాన్నోదీరయత్యపి| సమీకరోతి క్రుద్ధాంశ్చ తత్ సంశమనముచ్యతే”- ఇతి| తదపి ద్వివిధం బాహ్యమాభ్యంతరం చ| తత్ర బాహ్యమాలేపపరిషేకావగాహాభ్యంగశిరోబస్తికవలగ్రహగండూషాదికం, ఆభ్యంతరం తు పాచనలేఖనబృంహణరసాయనవాజీకరణవిషప్రశమనాదికం| ఆహారశ్చతుర్విధః, పేయలేహ్యాద్యభక్ష్యభేదాత్; స పునస్త్రివిధః- దోషప్రశమనో, వ్యాధిప్రశమనః, స్వస్థవృత్తికరశ్చేతి| దోషసంశమనత్వాత్ సంశమనగ్రహణేనైవాహారే లబ్ధే పృథక్కరణం సంశోధనాదిష్వాహారస్య ప్రాధాన్యసూచనార్థం; అథవా స్వస్థే పురుషే దోషవ్యాధిప్రశమాభావాదాహారస్య పృథగ్గ్రహణం| ఆచారః కాయవాఙ్మానసం కర్మ; తత్రోత్క్షేపణావక్షేపణాదికం కాయికం కర్మ, పాఠస్వాధ్యాయాది వాచికం, ధ్యేయచింత్యసంకల్పాది మానసం| సమ్యక్ప్రయుక్తా ఇతి ఆయురాదీన్ వీక్ష్య ప్రయుక్తాః||27||

Adhikarana 37 (28) · Śloka 28

ప్రాణినాం పునర్మూలమాహారో బలవర్ణౌజసాం చ | స షట్సు రసేష్వాయత్తః; రసాః పునర్ద్రవ్యాశ్రయాః; ద్రవ్యాణి పునరోషధయః | తాస్తు ద్వివిధాః- స్థావరా జంగమాశ్చ ||28||

సంశోధనాదిష్వాహారస్య ప్రాధాన్యం దర్శయితుమాహ- ప్రాణినామిత్యాది| మూలమితి మూలమివ మూలం, సంభవహేతుత్వాత్; శుక్రశోణితం తావదాహారాదేవ జాయతే యద్గర్భజననసమర్థం| న కేవలం ప్రాణినాం మూలం బలవర్ణోజసాం చ| ఏతేన ప్రాణినామాహారాదేవోత్పత్తిస్థితీ నిదర్శితే| బలం కర్మసాధనశక్తిర్వ్యాయామానుమేయా, వర్ణో గౌరాదిః, ఓజః సోమాత్మకం రసాదిశుక్రాంతసర్వధాతుధామభూతం హృదిస్థం| అన్యే తు బలం శరీరోపచయోఽత్రాభిప్రేత ఇతి వదంతి| ఏవం పరమార్థతో బలౌజసోర్భేదేఽపి దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయే చికిత్సైక్యార్థమభేద ఉక్తః| స షట్సు రసేష్వాయత్త ఇతి స ఆహారః, రసేషు మధురాదిషు, ఆయత్తః అధీనః| ద్రవ్యాణి పునరోషధయ ఇతి ఓషధిశబ్దోఽత్ర సాన్నిధ్యాద్ వక్ష్యమాణస్థావరజంగమరాశిద్వయ ఏవ వర్తతే, న పునర్యావదోషధిమాత్రే; అన్యథా హి పార్థివేష్వప్యోషధిశబ్దో వర్తత ఇతి పార్థివానాముపాదానం పృథంగ స్యాత్| అన్యే తు పార్థివేష్వపి ఓషధిశబ్దో వర్తత ఇత్యాహుః| తాస్త్విత్యాది తా ఇతి ఓషధయః| స్థావరాణాం బహుతరోపయోగాత్ ప్రాగుపాదానం||28||

Adhikarana 38 (29) · Śloka 29

తాసాం స్థావరాశ్చతుర్విధాః- వనస్పతయో, వృక్షా, వీరుధ, ఓషధయ ఇతి | తాసు, అపుష్పాః ఫలవంతో వనస్పతయః, పుష్పఫలవంతో వృక్షాః, ప్రతానవత్యః స్తంబిన్యశ్చ వీరుధః, ఫలపాకనిష్ఠా ఓషధయ ఇతి ||29||

తాసామితి ద్వివిధానామోషధీనాం మధ్యే| కే తే చత్వారః ప్రకారా ఇత్యాహ- వనస్పతయ ఇత్యాది| తానేవ వివరితుమాహ- తాస్వితి; తాసు మధ్యే| అపుష్పా ఇతి అవిద్యమానపుష్పాః, ఫలవంత ఇతి ఫలం యేషామస్తి తే వనస్పతయ ఇతి; కే పునరీదృశాః? ప్లక్షోదుంబరాదయః| పుష్పఫలవంతో వృక్షా ఇతి ఉభయయుక్తా వృక్షాః; కే తే? ఆమ్రజంబూప్రభృతయః| ప్రతానవత్య ఇత్యాది ప్రతానవత్యో విస్తారవత్యః వీరుధః, న కేవలం ప్రతానవత్యో వీరుధఃస్తంబిన్యశ్చ గుల్మిన్యశ్చ, గుల్మః పునః వర్తులలతాసంతతివిటపః , తాశ్చ విదారీకోలవల్లీశాలపర్ణీపృశ్నిపర్ణీప్రభృతయః| కేచిత్ ‘స్తంబిన్యశ్చ’ ఇత్యత్ర ‘గుల్మిన్యశ్చ’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| ఫలపాకనిష్టా ఇతి నిష్ఠా నాశః, ఫలపాకేన పరిణత్యా నాశో యాసాం తాస్తథోక్తాః; తే పునర్గోధూమాదయః| అన్యే తు నిష్ఠాశబ్దం ప్రత్యేకం సంబధ్నంతి, ఫలనిష్ఠాః పాకనిష్ఠా ఇతి; తత్ర ఫలనిష్ఠాః శాలితిలకులత్థాదయః, పాకనిష్ఠాః కవకాదయః; కవకశ్ఛత్రక ఉచ్యతే||29||

Adhikarana 39 (30) · Śloka 30

జంగమా ఖల్వపి చతుర్విధాః- జరాయుజాండజస్వేదజోద్భిజ్జాః | తత్ర పశుమనుష్యవ్యాలాదయో జరాయుజాః, ఖగసర్పసరీసృపప్రభృతయోఽండజాః, కృమికీటపిపీలికాప్రభృతయః స్వేదజాః, ఇంద్రగోపమండూకప్రభృతయ ఉద్భిజ్జాః ||30||

జంగమాః ఖల్వపీత్యాది|- ఖలుశబ్దః శిష్యసంబోధనే, హే సుశ్రుత, జంగమా అపి చతుర్విధాః చతుష్ప్రకారాః| తానాహ- జరాయుజేత్యాది| ఏతచ్చ పూర్వం వ్యాఖ్యాతం| జరాయుజాదిషు పూర్వోక్తసంస్వేదజాదిక్రమత్యాగో యోనిసంకరం బోధయతి; తేన పక్షిషు బలాకా జరాయుజా అండజా చేతి, సర్పజాతిషు అహిపతాకా జరాయుజా, సంస్వేదజేష్వపి కాశ్చిత్ పిపీలికా అండజా ఉద్భిజ్జాశ్చ| వ్యాలాదయ ఇతి వ్యాలా హింస్రపశువ్యాఘ్రాదయః, అన్యే తు పశుగ్రహణాదేవ హింస్రపశూనామపి గ్రహణమితి వ్యాలశబ్దేన సర్పవిశేషమాహుః| తదుక్తం- ‘‘సర్పజాతిషు అహిపతాకా జరాయుజా”- ఇతి| ఆదిగ్రహణాద్ బలాకాజతుకాదయః| ఇహోపకరణప్రస్తావే పశూనాం ప్రాధాన్యమితి ప్రాఙ్నిర్దేశః, ప్రాగ్భూతగ్రామప్రసంగేన పురుషప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం, అత్ర పునర్జరాయుజాండజేత్యాదిపాఠ ఓషధిత్వఖ్యాపనాయేతి న పౌనరుక్త్యం| ఖగసర్పేత్యాది ఖగాః పక్షిణః, సర్పా మందగామినోఽజగరప్రభృతయః, సరీసృపాః శీఘ్రగామినః కృష్ణసర్పాదయః, మీనమకరాదయో వా; ప్రభృతిగ్రహణాత్ కూర్మనక్రాదీనాం గ్రహణం; కేచిత్ ప్రభృతిశబ్దమపఠిత్వా లుప్తనిర్దిష్టేనాదిశబ్దేన కూర్మాదీన్ గృహ్ణంతి| కృమికీటేత్యాది కృమయః కోష్ఠపురీషాదిబాష్పసంభవాః, కీటా వృశ్చికషంబిందుప్రభృతయః, పిపీలికాశ్చిటికాః, ప్రభృతిగ్రహణాదేవంవిధా అన్యేఽపి దృశ్యంతే| ఇంద్రగోప ఇత్యాది ఇంద్రగోపాః ప్రావృట్కాలజా అతిరక్తకృమయః ‘ఇంద్రవధూ’ ఇతి లోకే, ప్రభృతిగ్రహణాదీదృశా అన్యేఽపి||30||

Adhikarana 40 (31) · Śloka 31

తత్ర స్థావరేభ్యస్త్వక్పత్రపుష్పఫలమూలకందనిర్యాసస్వరసాదయః ప్రయోజనవంతః; జంగమేభ్యశ్చర్మనఖరోమరుధిరాదయః ||31||

స్థావరజంగమయోర్నిర్దిష్టయోశ్చికిత్సోపయోగినోఽవయవవిశేషాన్ దర్శయితుమాహ- తత్ర స్థావరేభ్య ఇత్యాది| స్వరసాదయ ఇత్యాదిగ్రహణాత్తైలక్షారభస్మకంటకప్రభృతీనాం గ్రహణం| కేచిత్ కందం సూత్రే న పఠంతి, ఆదిశబ్దాచ్చ గృహ్ణంతి| రోమరుధిరాదయ ఇత్యాదిశబ్దాన్మాంసవసాఘృతాస్థిఖురాదయః||31||

Adhikarana 41 (32) · Śloka 32

పార్థివాః సువర్ణరజతమణిముక్తామనఃశిలామృత్కపాలాదయః ||32||

రసాధికారికమౌషధివర్గం స్థావరజంగమం ప్రతిపాద్య, పరిశిష్టం ప్రతిపాదయితుమాహ- పార్థివా ఇత్యాది| పృథివ్యా వికారాః పార్థివాః, రజతం రౌప్యం, మణిః స్ఫటికాదిః, ముక్తా మౌక్తికం, మృత్ మృత్తికా, కపాలం కర్పరం| సువర్ణస్యేహ పార్థివత్వమేవాంగీక్రియతే గురుత్వకాఠిన్యస్థైర్యాదిహేతుభిః| సూత్రే ఆదిగ్రహణాల్లోహమలసికతాసుధాహరితాలలవణగైరికరసాంజనప్రభృతీనాం గ్రహణం| యద్యపి స్థితిశీలత్వాత్తథా లోకద్విత్వసమాఖ్యానేఽపృథగుక్తత్వాచ్చ స్థావరశబ్దేనైవ పార్థివా ఉచ్యంతే, తథాఽప్యత్ర ప్రకరణాద్యేష్వాహారోపయోగిత్వం ఫలమూలాద్యవయవేషు రసప్రధానతయా తత్రైవ చతుర్విధే వనస్పత్యాదిగణే స్థావరశబ్దో వర్తతే న తు పార్థివేష్వపి, తేషామాహారేషు ప్రాయేణానుపయోగాత్; అన్యదపి సమాధానాంతరమస్తి, తచ్చ విస్తరభయాన్న లిఖితం||32||

Adhikarana 42 (33) · Śloka 33

కాలకృతాఃప్రవాతనివాతాతపచ్ఛాయాజ్యోత్స్నాతమఃశీతోష్ణవర్షాహోరాత్రపక్షమాసర్త్వయనాదయః సంవత్సరవిశేషాః ||33||

కాలకృతా ఇత్యాది| ఆదిగ్రహణాన్నిమేషకాష్ఠాకలాముహూర్తాదయః| అన్యే త్వేతద్గద్యమన్యథా పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ; తచ్చ వర్తమానప్రతిష్వప్రసిద్ధమిత్యస్మాభిరుపేక్షితం||33||

Adhikarana 43 (34) · Śloka 34

త ఏతే స్వభావత ఏవ దోషాణాం సంచయప్రకోపప్రశమప్రతీకారహేతవః ప్రయోజనవంతశ్చ ||34||

ఏషాం ప్రయోజనం దర్శయితుమాహ- త ఏత ఇత్యాది| స్వభావత ఏవేతి స్వలక్షణత ఏవ| దూషయంతి కాయవాక్చిత్తానీతి దోషా వాతాదయః; తదారబ్ధాశ్చ జ్వరాదయః| సంచయః స్థానవృద్ధిః; ప్రకోపణం ప్రకోపః, ప్రకోపశబ్దేన ప్రకోపప్రసరస్థానసంశ్రయవ్యక్తిభేదాః పంచోచ్యంతే; ప్రకోపః స్థానాదున్మార్గగమనం; ప్రసరః పంచదశప్రకారో వ్రణప్రశ్నే వక్ష్యతే; జ్వరాతీసారాదీనాం సామాన్యలక్షణం వ్యక్తిః, యథా- సంతాపలక్షణో జ్వరః, సరణలక్షణోఽతిసార ఇత్యాది; విశేషణం భేదః, యథా- అష్టౌ జ్వరా ఇత్యాది; ప్రశమనం ప్రశమః స్వయముపశమః; హేతువ్యాధివిపరీతం కర్మ ప్రతీకారః; అన్యే తు ప్రశమప్రతీకారయోరేకార్థతాం మన్యమానాః ప్రతీకారం న పఠంతి; తన్న, యస్మాజ్జ్వరాదీనామప్యస్తి స్వభావోపశమః; తద్యథా- కఫజ్వరప్రతీకారో వసంతే పూర్వాహ్ణే చ, స్వభావేన ప్రశమస్తు గ్రీష్మే మధ్యాహ్నే చేత్యాది; తస్మాత్ ప్రశమనప్రతీకారయోరర్థభేదోఽస్త్యేవ| ప్రయోజనవంతశ్చేతి చికిత్సోపకారిణ ఇత్యర్థః| తద్యథా ‘లాజోత్పలోశీరకుచందనాని దత్త్వా ప్రవాతే నిశి వాసయేచ్చ’ (ఉ. త. అ. 48); తథా ‘నివాతే దేశే నిచితం కృత్వా’ (సూ. అ. 11), తథా ‘మదనఫలానామాతపపరిశుష్కాణాం’- (సూ. అ. 43) ఇత్యాది ప్రయోజనం జ్ఞాతవ్యం||34||

Adhikarana 44 (35) · Śloka 35

భవంతి చాత్ర శ్లోకాః- శారీరాణాం వికారాణామేష వర్గశ్చతుర్విధః | ప్రకోపే ప్రశమే చైవ హేతురుక్తశ్చికిత్సకైః ||35||

ఇదానీం గద్యే విస్తరేణ ప్రతిపాదితమర్థం శ్లోకైః ప్రకటీకుర్వన్నాహ- భవంతి చాత్ర శ్లోకా ఇత్యాది| యద్యపి సుశ్రుతే భవంతి చాత్రేతి వినాఽపి శ్లోకా భవంతి, తథాఽప్యత్ర మందమతీనాం గద్యపద్యభేదకథనాయ భవంతి చాత్ర శ్లోకా ఇతి కృతం; అన్యే తు వేదాదిధర్మసంవాదార్థమితి వదంతి| అథ కే తే శ్లోకా ఇత్యాహ- శారీరాణామిత్యాది| న చాత్ర ద్విరుక్తిః, పూర్వోక్తస్య గూఢార్థస్యాభివ్యక్తికరత్వాత్ | శారీరాణామితి శరీరసంభవానాం| వికారాణామితి వికృతయో వికారాః, తేన వికారా అత్ర కుపితా దోషా వ్యాధయోఽపి గృహ్యంతే| ఏషః పూర్వోక్తః| వర్గశ్చతుర్విధః చతుష్ప్రకారః, ఆహారాచారపార్థివకాలకృతభేదాత్; ‘స్థావరజంగమపార్థివకాలకృతభేదాచ్చతుర్విధః’ ఇతి జేజ్జటః; పంజికాకారస్త్విదం న మన్యతే| అత్రాపి ప్రకోపశబ్దః ప్రకోపప్రసరస్థానసంశ్రయవ్యక్తిభేదేషు వర్తతే| ప్రశమశబ్దోఽత్ర రోగోపఘాతమాత్రస్యోపలక్షణం; తేన సాధ్యానాం సిద్ధః, యాప్యానాం యాపనం, స్వస్థవృత్తం చ గృహ్యతే||35||

Adhikarana 45 (36-37) · Śloka 37

ఆగంతవస్తు యే రోగాస్తే ద్విధా నిపతంతి హి | మనస్యన్యే శరీరేఽన్యే తేషాం తు ద్వివిధా క్రియా ||36|| శరీరపతితానాం తు శారీరవదుపక్రమః | మానసానాం తు శబ్దాదిరిష్టో వర్గః సుఖావహః ||37||

ఇదానీమాగంతూనామాశ్రయభేదేన చికిత్సాం వక్తుమాహ- ఆగంతవస్త్విత్యాది| మనస్యన్యే ఇతి ఏకే, శరీరేఽన్యే ఇత్యపరే| శరీరపతితానామాగంతూనాం ఖడ్గాద్యభిఘాతజానాం శారీరాణామివ, మానసానాం మనఃసంభూతానాం శబ్దాదివర్గః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః; ఇష్ట ఇత్యభిప్రేతశ్చికిత్సాత్వేన| సుఖావహ ఇతి సుఖకారీ| అన్యే తు చశబ్దమనుక్తసముచ్చయార్థమాచక్షతే, తేన ధైర్యస్మృతిప్రభృతయోఽపి మానసాన్ చికిత్సితుం నిర్దిష్టాః||36-37||

Adhikarana 46 (38) · Śloka 38

ఏవమేతత్ పురుషో వ్యాధిరౌషధం క్రియాకాల ఇతి చతుష్టయం సమాసేన వ్యాఖ్యాతం | తత్ర పురుషగ్రహణాత్ తత్సంభవద్రవ్యసమూహో భూతాదిరుక్తస్తదంగప్రత్యంగవికల్పాశ్చ త్వఙ్మాంసాస్థిసిరాస్నాయుప్రభృతయః, వ్యాధిగ్రహణాద్వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతవైషమ్యనిమిత్తాః సర్వ ఏవ వ్యాధయో వ్యాఖ్యాతాః, ఔషధగ్రహణాద్ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకానామాదేశః, క్రియాగ్రహణాత్ స్నేహాదీని చ్ఛేద్యాదీని చ కర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని, కాలగ్రహణాత్ సర్వక్రియాకాలానామాదేశః ||38||

ఇదానీం వ్యాఖ్యాతమర్థముపసంహరన్నాహ- ఏవమిత్యాది| ఏవమితి అనేన ప్రకారేణ| ఏతదితి పూర్వనిర్దిష్టం, చతుష్టయమితి చతురవయవం; యద్యప్యత్ర పురుషాదయః పంచ, తథాఽపి చతుష్టయం జ్ఞేయం; తథాహి- ‘‘నాన్యః కాలః క్రియాతోఽస్తి క్రియా నాన్యాఽథవౌషధాత్| ప్రాధాన్యాత్ పురుషస్యాత్ర(థ) తతో వ్యాధిచతుష్టయం|| క్రియావిశిష్టః కాలో వా కాలో వా తచ్చతుష్టయం’’- ఇతి; అతో న సంఖ్యాతిరేకః| తత్ర యేన యదుపగృహీతం తత్ర తదుపదర్శయితుమాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి తస్మిన్ చతుష్టయమధ్యే| తత్సంభవద్రవ్యసమూహ ఇతి తస్య పురుషస్య సంభవ ఉత్పత్తిస్తదర్థో ద్రవ్యసమూహః స తథా| కః పునరసావిత్యాహ- భూతాదిరితి|- భూతాని ఆదీని ప్రథమాని ప్రధానాని వా యస్య స భూతాదిరితి వాక్యార్థః; తేన శుక్రార్తవపంచమహాభూతానీహ గృహ్యంతే| అన్యే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- తస్య పురుషస్య సంభవద్రవ్యాణి శుక్రశోణితాదీని, తేషాం సమూహః సంయోగవిశేషః, కథంభూతః సః? భూతాదిః; భూతం మహాభూతం పృథివ్యాదికం, ఆదిర్మూలకారణం యస్య స తథా; అథవా తత్సంభవద్రవ్యసమూహః శుక్రశోణితాదిసంయోగః స భూతానాం ప్రాణినామాదిః మూలకారణం, తత్ర వ్యక్తీభావాత్| భూతాదిరిత్యత్రైకే భూతానామాదిర్భూతాదిః, అవ్యక్తాదారభ్య యావత్ ‘స ఏష కర్మపురుషశ్చికిత్సాధికృతః’ (శా 1) ఇతి వదంతి; తన్న, పంజికయా నిరస్తత్వాత్| తదంగప్రత్యంగవికల్పాశ్చేతి అంగాని మస్తకాదీని, ప్రత్యంగాని చిబుకాదీని| త్వఙ్మాంససిరాస్నాయుప్రభృతయ ఇతి త్వచః సప్త, మాంసం పేశీశతాని పంచ, సిరాశతాని సప్త, స్నాయుశతాని నవ; ప్రభృతిగ్రహణాత్ స్రోతోధమన్యాదయః| సర్వ ఏవేతి సర్వగ్రహణాదాగంతుమానసస్వాభావికానాం గ్రహణం| ద్రవ్యం స్థావరాది, రసా మధురాదయః, గుణా గుర్వాదయః, వీర్యాణి శీతోష్ణాదీని, ద్వౌ విపాకౌ గురులఘూ; ఔషధగ్రహణం క్రియావిశేషణం, అతో న సంఖ్యాతిరేకః| అయమర్థః పురుషాదిచతుష్టయప్రస్తావే వ్యాఖ్యాతః| క్రియాగ్రహణాదితి క్రియాకాలశబ్దోపాత్తాదిత్యర్థః | స్నేహాదీనీత్యాదిశబ్దాత్ స్వేదనవమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనధూమనస్యకవలగ్రహగండూషపాచనసంశమనాదీనాం గ్రహణం; ఛేద్యాదీనీత్యాదిశబ్దాద్భేద్యలేఖ్యైష్యాహార్యవిస్రావ్యసీవ్యాదీనాం గ్రహణం| కాలగ్రహణాదితి స్నేహనస్వేదనవమనవిరేచనాదీనాం కర్మణాం తథా శస్త్రాదికర్మణాం చ వక్ష్యమాణసమయనిర్దేశః| తత్ర స్నేహస్య ‘ప్రతప్తచామీకరపీతలోహితే సవితరి’ (చి. అ. 31) ఇతి వచనాత్ కాలనిర్దేశః, సర్వస్వేదానాం జీర్ణాన్నకాలః, వమనస్య పూర్వాహ్ణకాలః, విరేచనస్య ప్రాతః, ప్రాతరితి దినస్యాదిత్రయో ముహూర్తాః, ఆస్థాపనం తు మధ్యాహ్నే తృతీయే ప్రహరే, అనువాసనం సాయాహ్నే క్వచిత్ప్రదోషేఽపి, తథా భుక్తవంతమాతురముపవేశ్యేత్యాద్యనుసర్తవ్యం||38||

Adhikarana 47 (39) · Śloka 39

భవతి చాత్ర- బీజం చికిత్సితస్యైతత్సమాసేన ప్రకీర్తితం | సవింశమధ్యాయశతమస్య వ్యాఖ్యా భవిష్యతి ||39||

అనేన చతుష్టయేన సకలమేవ శాస్త్రం వ్యాప్తమితి నిదర్శయితుమాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| బీజమివ బీజం, యథైకం బీజం భూమౌ నిక్షిప్తం మూలకాండశాఖాపత్రైర్దూరతరవిసారితముపజాయతే, తథేదమపి చికిత్సితబీజం సూత్రనిదానశారీరచికిత్సాకల్పస్థానాద్యైర్విస్తృతమారోగ్యఫలం భవతీతి| సమాసేన సంక్షేపేణ| సవింశమధ్యాయశతమితి వింశత్యధికమధ్యాయశతమిత్యర్థః| సవింశమితి సహశబ్దేన కిం ప్రయోజనం? ఉచ్యతే, సహశబ్దేనాత్రోత్తరతంత్రేణ సహ వింశత్యధికమితి ఉత్తరతంత్రసహితత్వం ప్రకాశ్యతే| నను, అత్ర పక్షే బీజకథనేనైవాద్యాధ్యాయస్య గతత్వాత్ కథం వింశత్యధికమధ్యాయశతం పూర్యతే? నైవం, సర్వతంత్రోపలక్షణత్వాత్తస్యేతి నాత్రోనత్వం| అన్యే తు సశబ్దమూనార్థమాచక్షతే, యథా- సలవణం సతిక్తం సక్షారమితి| కథమత్రోనతా? ఉచ్యతే, వేదోత్పత్తిమధ్యాయం విహాయ వింశత్యధికమధ్యాయశతం న పూర్యతే, ఏకేనోనత్వాత్; తస్మాదూనవింశత్యధికమధ్యాయశతమస్య వ్యాఖ్యా భవిష్యతీతి| యద్యేవం తర్హి ఉత్తరతంత్రస్య కథం ప్రాప్తిః? ఉచ్యతే, అర్థవశాత్| నను, కః పునరర్థో యద్వశాత్ ప్రాప్తిః? ఉచ్యతే - శేషా అర్థా ఉత్తరే తంత్రే ప్రతిపాదనీయా ఇతి| ఉత్తరతంత్రప్రాప్తావన్యో యోఽర్థోఽస్తి స చ న లిఖితో గ్రంథగౌరవభయాత్||39||

Adhikarana 48 (40) · Śloka 40

తచ్చ సవింశమధ్యాయశతం పంచసు స్థానేషు | తత్ర సూత్రనిదానశారీరచికిత్సితకల్పేష్వర్థవశాత్ సంవిభజ్యోత్తరే తంత్రే శేషానర్థాన్ వక్ష్యామః ||40||

తచ్చ సవింశమిత్యాది| తచ్చ సోత్తరతంత్రం వింశత్యధికమధ్యాయశతం పంచసు స్థానేషు| నను కథమేతత్? ఉత్తరతంత్రస్య పంచభ్యః స్థానేభ్యః పృథగుక్తత్వాత్; నైవం, కుతః? పంచస్వేవేతి నియమాభావాత్| అత ఏవాగ్రే వక్ష్యతి- ఉత్తరే తంత్రే శేషానర్థాన్ వక్ష్యామ ఇతి| శేషానర్థానితి శేషశబ్దేన రసభేదాదయః స్వస్థవృత్తాదయశ్చ జ్ఞేయాః||40||

Adhikarana 49 (41) · Śloka 41

భవతి చాత్ర- స్వయంభువా ప్రోక్తమిదం సనాతనం పఠేద్ధి యః కాశిపతిప్రకాశితం | స పుణ్యకర్మా భువి పూజితో నృపైరసుక్షయే శక్రసలోకతాం వ్రజేత్ ||41||

ఇదానీం వేదోత్పత్త్యధ్యాయే నిదర్శితస్య చికిత్సాబీజోపదేశన్యాయేన శాస్త్రస్య పాఠానుశంసామాహ- స్వయంభువేత్యాది| స్వయంభువా బ్రహ్మణా, ప్రోక్తం ఉపదిష్టం, ఇదమితి శాస్త్రం, సనాతనం నిత్యం, యః పఠేత్ అధీయీత; అన్యే తు పఠధాతురత్ర చతుర్ష్వర్థేషు, తథాహి- పాఠే, అర్థజ్ఞానే, కర్మదర్శనే, అభ్యాసే చ| హి స్ఫుటం| కాశిపతిప్రకాశితం ఆదిదేవేన ధన్వంతరిణా ప్రకాశితం| భువి పృథివ్యాం| పూజితో నృపైరితి నృపైః నరేంద్రైః, ఏతేన ఐహికం ఫలం దర్శయతి| అసుక్షయే ప్రాణక్షయే| శక్రసలోకతాం ఇంద్రసమానలోకతాం వ్రజతి, ఏతేన పారలౌకికం శ్రేయో దర్శయతి| అన్యే తు ‘శక్రసులోకతాం వ్రజేత్’ ఇతి పఠంతి; సుశబ్దః పూజావచనః, తేన శక్రలోకపూజ్యతాం వ్రజేత్ ప్రాప్నుయాదిత్యర్థః| ఏతేన భువి నరేంద్రైః స్వర్గే చ దేవైః పూజితో భవేదిత్యర్థః||41||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే వేదోత్పత్తిర్నామ ప్రథమోఽధ్యాయః ||1||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ణ)ణవిరచితాయాన్నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే వేదోత్పత్తిర్నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||