1. vēdōtpattyadhyāyaḥ

Adhikarana 2 (1-2) · Śloka 2

అథాతో వేదోత్పత్తిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

అథ ఖలు భగవంతమమరవరమృషిగణపరివృతమాశ్రమస్థం కాశిరాజం దివోదాసం ధన్వంతరిమౌపధేనవవైతరణౌరభ్రపౌష్కలావతకరవీర్య(ర)గోపురరక్షితసుశ్రుతప్రభృతయ ఊచుః ||3||

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

భగవన్! శారీరమానసాగంతుభిర్వ్యాధిభిర్వివిధవేదనాభిఘాతోపద్రుతాన్ సనాథానప్యనాథవద్విచేష్టమానాన్ విక్రోశతశ్చ మానవానభిసమీక్ష్య మనసి నః పీడా భవతి, తేషాం సుఖైషిణాం రోగోపశమార్థమాత్మనశ్చ ప్రాణయాత్రార్థం ప్రజాహితహేతోరాయుర్వేదం శ్రోతుమిచ్ఛామ ఇహోపదిశ్యమానం, అత్రాయత్తమైహికమాముష్మికం చ శ్రేయః; తద్భగవంతముపపన్నాః స్మః శిష్యత్వేనేతి ||4||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

తానువాచ భగవాన్- స్వాగతం వః; సర్వ ఏవామీమాంస్యా అధ్యాప్యాశ్చ భవంతో వత్సాః ||5||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ఇహ ఖల్వాయుర్వేదం నామోపాంగమథర్వవేదస్యానుత్పాద్యైవ ప్రజాః శ్లోకశతసహస్రమధ్యాయసహస్రం చ కృతవాన్ స్వయంభూః, తతోఽల్పాయుష్ట్వమల్పమేధస్త్వం చాలోక్య నరాణాం భూయోఽష్టధా ప్రణీతవాన్ ||6||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

తద్యథా- శల్యం, శాలాక్యం, కాయచికిత్సా, భూతవిద్యా, కౌమారభృత్యం, అగదతంత్రం, రసాయనతంత్రం, వాజీకరణతంత్రమితి ||7||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

అథాస్య ప్రత్యంగలక్షణసమాసః |8|

Adhikarana 9 (8(1)) · Śloka 8

తత్ర, శల్యం నామ వివిధతృణకాష్ఠపాషాణపాంశులోహలోష్టాస్థిబాలనఖపూయాస్రావదుష్టవ్రణాంతర్గర్భశల్యోద్ధరణార్థం , యంత్రశస్త్రక్షారాగ్నిప్రణిధానవ్రణవినిశ్చయార్థం చ (1) |8|

Adhikarana 10 (8(2)) · Śloka 8

శాలాక్యం నామోర్ధ్వజత్రుగతానాం శ్రవణనయనవదనఘ్రాణాదిసంశ్రితానాం వ్యాధీనాముపశమనార్థం (2) |8|

Adhikarana 11 (8(3)) · Śloka 8

కాయచికిత్సా నామ సర్వాంగసంశ్రితానాం వ్యాధీనాం జ్వరరక్తపిత్తశోషోన్మాదాపస్మారకుష్ఠమేహాతిసారాదీనాముపశమనార్థం (3) |8|

Adhikarana 12 (8(4)) · Śloka 8

భూతవిద్యా నామ దేవాసురగంధర్వయక్షరక్షఃపితృపిశాచనాగగ్రహాద్యుపసృష్టచేతసాం శాంతికర్మబలిహరణాదిగ్రహోపశమనార్థం (4) |8|

Adhikarana 13 (8(5)) · Śloka 8

కౌమారభృత్యం నామ కుమారభరణధాత్రీక్షీరదోషసంశోధనార్థం దుష్టస్తన్యగ్రహసముత్థానాం చ వ్యాధీనాముపశమనార్థం (5) |8|

Adhikarana 14 (8(6)) · Śloka 8

అగదతంత్రం నామ సర్పకీటలూతామూషకాదిదష్టవిషవ్యంజనార్థం వివిధవిషసంయోగోపశమనార్థం చ (6) |8|

Adhikarana 15 (8(7)) · Śloka 8

రసాయనతంత్రం నామ వయఃస్థాపనమాయుర్మేధాబలకరం రోగాపహరణసమర్థం చ (7) |8|

Adhikarana 16 (8(8)) · Śloka 8

వాజీకరణతంత్రం నామాల్పదుష్టక్షీణవిశుష్కరేతసామాప్యాయనప్రసాదోపచయజనననిమిత్తం ప్రహర్షజననార్థం చ (8) ||8||

Adhikarana 17 (9) · Śloka 9

ఏవమయమాయుర్వేదోఽష్టాంగ ఉపదిశ్యతే; అత్ర కస్మై కిముచ్యతామితి ||9||

Adhikarana 18 (10-11) · Śloka 11

త ఊచుః- అస్మాకం సర్వేషామేవ శల్యజ్ఞానం మూలం కృత్వోపదిశతు భగవానితి ||10|| స ఉవాచైవమస్త్వితి ||11||

Adhikarana 19 (12-13) · Śloka 13

త ఊచుర్భూయోఽపి భగవంతం- అస్మాకమేకమతీనాం మతమభిసమీక్ష్య సుశ్రుతో భగవంతం ప్రక్ష్యతి, అస్మై చోపదిశ్యమానం వయమప్యుధారయిష్యామః ||12|| స ఉవాచైవమస్త్వితి ||13||

Adhikarana 20 (14) · Śloka 14

వత్స సుశ్రుత! ఇహ ఖల్వాయుర్వేదప్రయోజనం- వ్యాధ్యుపసృష్టానాం వ్యాధిపరిమోక్షః, స్వస్థస్య రక్షణం చ ||14||

Adhikarana 21 (15) · Śloka 15

‘ఆయురస్మిన్ విద్యతే, అనేన వాఽఽయుర్విందంతి’ ఇత్యాయుర్వేదః ||15||

Adhikarana 22 (16) · Śloka 16

తస్యాంగవరమాద్యం ప్రత్యక్షాగమానుమానోపమానైరవిరుద్ధముచ్యమానముపధారయ ||16||

Adhikarana 23 (17) · Śloka 17

ఏతద్ధ్యంగం ప్రథమం, ప్రాగభిఘాతవ్రణసంరోహాద్యజ్ఞశిరఃసంధానాచ్చ | శ్రూయతే హి యథా- “రుద్రేణ యజ్ఞస్య శిరశ్ఛిన్నమితి, తతో దేవా అశ్వినావభిగమ్యోచుః- భగవంతౌ నః శ్రేష్ఠతమౌ యువాం భవిష్యథః, భవద్భ్యాం యజ్ఞస్య శిరః సంధాతవ్యమితి | తావూచతురేవమస్త్వితి | అథ తయోరర్థే దేవా ఇంద్రం యజ్ఞభాగేన ప్రాసాదయన్ | తాభ్యాం యజ్ఞస్య శిరః సంహితం” ఇతి ||17||

Adhikarana 24 (18) · Śloka 18

అష్టాస్వపి చాయుర్వేదతంత్రేష్వేతదేవాధికమభిమతం, ఆశుక్రియాకరణాద్యంత్రశస్త్రక్షారాగ్నిప్రణిధానాత్ సర్వతంత్రసామాన్యాచ్చ ||18||

Adhikarana 25 (19) · Śloka 19

తదిదం శాశ్వతం పుణ్యం స్వర్గ్యం యశస్యమాయుష్యం వృత్తికరం చేతి ||19||

Adhikarana 26 (20) · Śloka 20

బ్రహ్మా ప్రోవాచ తతః ప్రజాపతిరధిజగే, తస్మాదశ్వినౌ, అశ్విభ్యామింద్రః, ఇంద్రాదహం, మయా త్విహ ప్రదేయమర్థిభ్యః ప్రజాహితహేతోః ||20||

Adhikarana 27 (21) · Śloka 21

భవతి చాత్ర- అహం హి ధన్వంతరిరాదిదేవో జరారుజామృత్యుహరోఽమరాణాం | శల్యాంగమంగైరపరైరుపేతం ప్రాప్తోఽస్మి గాం భూయ ఇహోపదేష్టుం ||21||

Adhikarana 28 (22) · Śloka 22

అస్మింఛాస్త్రే పంచమహాభూతశరీరిసమవాయః పురుష ఇత్యుచ్యతే | తస్మిన్ క్రియా, సోఽధిష్ఠానం; కస్మాత్? లోకస్య ద్వైవిధ్యాత ; లోకో హి ద్వివిధః స్థావరో జంగమశ్చ; ద్వివిధాత్మక ఏవాగ్నేయః, సౌమ్యశ్చ, తద్భూయస్త్వాత్; పంచాత్మకో వా; తత్ర చతుర్విధో భూతగ్రామః సంస్వేదజజరాయుజాండజోద్భిజ్జసంజ్ఞః ; తత్ర పురుషః ప్రధానం, తస్యోపకరణమన్యత్; తస్మాత్ పురుషోఽధిష్ఠానం ||22||

Adhikarana 29 (23) · Śloka 23

తద్దుఃఖసంయోగా వ్యాధయ ఉచ్యంతే ||23||

Adhikarana 30 (24) · Śloka 24

తే చతుర్విధాః- ఆగంతవః, శారీరాః, మానసాః, స్వాభావికాశ్చేతి ||24||

Adhikarana 31 (25(1)) · Śloka 25

తేషామాగంతవోఽభిఘాతనిమిత్తాః |25|

Adhikarana 32 (25(2)) · Śloka 25

శారీరాస్త్వన్నపానమూలా వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతవైషమ్యనిమిత్తాః |25|

Adhikarana 33 (25(3)) · Śloka 25

మానసాస్తు క్రోధశోకభయహర్షవిషాదేర్ష్యాభ్యసూయాదైన్యమాత్సర్యకామలోభప్రభృతయ ఇచ్ఛాద్వేషభేదైర్భవంతి |25|

Adhikarana 34 (25(4)) · Śloka 25

స్వాభావికాస్తు క్షుత్పిపాసాజరామృత్యునిద్రాప్రకృ(భృ)తయః ||25||

Adhikarana 35 (26) · Śloka 26

త ఏతే మనఃశరీరాధిష్ఠానాః ||26||

Adhikarana 36 (27) · Śloka 27

తేషాం సంశోధనసంశమనాహారాచారాః సమ్యక్ప్రయుక్తా నిగ్రహహేతవః ||27||

Adhikarana 37 (28) · Śloka 28

ప్రాణినాం పునర్మూలమాహారో బలవర్ణౌజసాం చ | స షట్సు రసేష్వాయత్తః; రసాః పునర్ద్రవ్యాశ్రయాః; ద్రవ్యాణి పునరోషధయః | తాస్తు ద్వివిధాః- స్థావరా జంగమాశ్చ ||28||

Adhikarana 38 (29) · Śloka 29

తాసాం స్థావరాశ్చతుర్విధాః- వనస్పతయో, వృక్షా, వీరుధ, ఓషధయ ఇతి | తాసు, అపుష్పాః ఫలవంతో వనస్పతయః, పుష్పఫలవంతో వృక్షాః, ప్రతానవత్యః స్తంబిన్యశ్చ వీరుధః, ఫలపాకనిష్ఠా ఓషధయ ఇతి ||29||

Adhikarana 39 (30) · Śloka 30

జంగమా ఖల్వపి చతుర్విధాః- జరాయుజాండజస్వేదజోద్భిజ్జాః | తత్ర పశుమనుష్యవ్యాలాదయో జరాయుజాః, ఖగసర్పసరీసృపప్రభృతయోఽండజాః, కృమికీటపిపీలికాప్రభృతయః స్వేదజాః, ఇంద్రగోపమండూకప్రభృతయ ఉద్భిజ్జాః ||30||

Adhikarana 40 (31) · Śloka 31

తత్ర స్థావరేభ్యస్త్వక్పత్రపుష్పఫలమూలకందనిర్యాసస్వరసాదయః ప్రయోజనవంతః; జంగమేభ్యశ్చర్మనఖరోమరుధిరాదయః ||31||

Adhikarana 41 (32) · Śloka 32

పార్థివాః సువర్ణరజతమణిముక్తామనఃశిలామృత్కపాలాదయః ||32||

Adhikarana 42 (33) · Śloka 33

కాలకృతాఃప్రవాతనివాతాతపచ్ఛాయాజ్యోత్స్నాతమఃశీతోష్ణవర్షాహోరాత్రపక్షమాసర్త్వయనాదయః సంవత్సరవిశేషాః ||33||

Adhikarana 43 (34) · Śloka 34

త ఏతే స్వభావత ఏవ దోషాణాం సంచయప్రకోపప్రశమప్రతీకారహేతవః ప్రయోజనవంతశ్చ ||34||

Adhikarana 44 (35) · Śloka 35

భవంతి చాత్ర శ్లోకాః- శారీరాణాం వికారాణామేష వర్గశ్చతుర్విధః | ప్రకోపే ప్రశమే చైవ హేతురుక్తశ్చికిత్సకైః ||35||

Adhikarana 45 (36-37) · Śloka 37

ఆగంతవస్తు యే రోగాస్తే ద్విధా నిపతంతి హి | మనస్యన్యే శరీరేఽన్యే తేషాం తు ద్వివిధా క్రియా ||36|| శరీరపతితానాం తు శారీరవదుపక్రమః | మానసానాం తు శబ్దాదిరిష్టో వర్గః సుఖావహః ||37||

Adhikarana 46 (38) · Śloka 38

ఏవమేతత్ పురుషో వ్యాధిరౌషధం క్రియాకాల ఇతి చతుష్టయం సమాసేన వ్యాఖ్యాతం | తత్ర పురుషగ్రహణాత్ తత్సంభవద్రవ్యసమూహో భూతాదిరుక్తస్తదంగప్రత్యంగవికల్పాశ్చ త్వఙ్మాంసాస్థిసిరాస్నాయుప్రభృతయః, వ్యాధిగ్రహణాద్వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతవైషమ్యనిమిత్తాః సర్వ ఏవ వ్యాధయో వ్యాఖ్యాతాః, ఔషధగ్రహణాద్ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకానామాదేశః, క్రియాగ్రహణాత్ స్నేహాదీని చ్ఛేద్యాదీని చ కర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని, కాలగ్రహణాత్ సర్వక్రియాకాలానామాదేశః ||38||

Adhikarana 47 (39) · Śloka 39

భవతి చాత్ర- బీజం చికిత్సితస్యైతత్సమాసేన ప్రకీర్తితం | సవింశమధ్యాయశతమస్య వ్యాఖ్యా భవిష్యతి ||39||

Adhikarana 48 (40) · Śloka 40

తచ్చ సవింశమధ్యాయశతం పంచసు స్థానేషు | తత్ర సూత్రనిదానశారీరచికిత్సితకల్పేష్వర్థవశాత్ సంవిభజ్యోత్తరే తంత్రే శేషానర్థాన్ వక్ష్యామః ||40||

Adhikarana 49 (41) · Śloka 41

భవతి చాత్ర- స్వయంభువా ప్రోక్తమిదం సనాతనం పఠేద్ధి యః కాశిపతిప్రకాశితం | స పుణ్యకర్మా భువి పూజితో నృపైరసుక్షయే శక్రసలోకతాం వ్రజేత్ ||41||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే వేదోత్పత్తిర్నామ ప్రథమోఽధ్యాయః ||1||