Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō viparītāviparītasvapnanidarśanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो विपरीताविपरीतस्वप्ननिदर्शनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi| svapnaśabdānantaraṁ luptādiśabdanirdēśānnakṣatravēlātithinimittaśakunāniladēśavaidyavāgdēhamanaścēṣṭā api gr̥hyantē||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
dūtadarśanasambhāṣā vēṣāścēṣṭitamēva ca | r̥kṣaṁ vēlā tithiścaiva nimittaṁ śakunō'nilaḥ ||3|| dēśō vaidyasya vāgdēhamanasāṁ ca vicēṣṭitam | kathayantyāturagataṁ śubhaṁ vā yadi vā'śubham ||4||
दूतदर्शनसम्भाषा वेषाश्चेष्टितमेव च | ऋक्षं वेला तिथिश्चैव निमित्तं शकुनोऽनिलः ||३|| देशो वैद्यस्य वाग्देहमनसां च विचेष्टितम् | कथयन्त्यातुरगतं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ||४||
🔊 Audio coming soon
atrādhyāyē nirdēśyān dūtādīnupadarśayannāha- dūtētyādi| dūtaśabdō'tra darśanasambhāṣavēśacēṣṭitaiḥ saha sambadhyatē| gamanāya praśnāya vā''gataḥ puruṣō dūtaḥ| cēṣṭā cātra kāyakr̥tō vyāpāraḥ, r̥kṣāṇi ārdrādīni, vēlā madhyāhnādikāḥ, tithayaḥ caturthyādayaḥ, nimittaṁ sarpādidarśanaṁ , dēśō vaidyasya bhūmibhāgaḥ, vāgdēhamanasāṁ ca vicēṣṭitamapi vaidyasyaiva| āturagatamiti āturāśritamityarthaḥ| svapnāḥ paścānnirdēśyāḥ||3-4||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7
pākha(ṣa)ṇḍāśramavarṇānāṁ sapakṣāḥ karmasiddhayē | ta ēva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattayē ||5|| napuṁsakaṁ strī bahavō naikakāryā asūyakāḥ | gardabhōṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ ||6|| vaidyaṁ ya upasarpanti dūtāstē cāpi garhitāḥ |7|
पाख(ष)ण्डाश्रमवर्णानां सपक्षाः कर्मसिद्धये | त एव विपरीताः स्युर्दूताः कर्मविपत्तये ||५|| नपुंसकं स्त्री बहवो नैककार्या असूयकाः | गर्दभोष्ट्ररथप्राप्ताः प्राप्ता वा स्युः परम्पराः ||६|| वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः |७|
🔊 Audio coming soon
prathamaṁ dūtadarśanamadhikr̥tyāha- pākhaṇḍētyādi| pākha(ṣa)ṇḍāḥ kāpālikādayaḥ, āśramā brahmacārigr̥hasthavānaprasthayatayaḥ, varṇā brāhmaṇādayaḥ| sapakṣā iti tadyathā- kāpālī kāpālikasya, brahmacārī brahmacāriṇaḥ, viprō viprasyētyādayaḥ| karmasiddhayē kāryasiddhyartham| | ta ēva viparītā iti kāpālikasya brahmacārī, brahmacāriṇaḥ kāpālītyādi| karmavipattayē iti cikitsitanāśāya| napuṁsakamiti na pumān na ca strī| strīti yōṣidityarthaḥ| bahava iti prabhūtā ityarthaḥ| naikakāryā iti naikasmin kāryē yē dūtāḥ samāgatā ityarthaḥ| asūyakā iti parasparaṁ kalahaṁ kurvāṇāḥ| gardabhōṣṭrarathaprāptā iti gardabhōṣṭrayuktēna rathēnāgatā ityarthaḥ| prāptā vā syuḥ paramparā iti āgatā vā bhavēyuḥ, paramparā paṅktiḥ, ētēna paṅktiṁ kr̥tvā yadā''gacchantō bhavantītyuktam| vaidyaṁ ya upasarpantītyādi yē dūtā ēvaṅguṇaviśiṣṭā vaidyamupasarpanti samīpamāgacchanti , tē garhitā ēvēti sambhāvanīyāḥ| atra caśabda ēvakārārthaḥ, apiśabdaḥ sambhāvanāyām||5-6||-
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍurētaravāsasaḥ ||7|| ārdrajīrṇāpasavyaikamalinōddhvastavāsasaḥ | nyūnādhikāṅgā udvignā vikr̥tā raudrarūpiṇaḥ ||8||
पाशदण्डायुधधराः पाण्डुरेतरवाससः ||७|| आर्द्रजीर्णापसव्यैकमलिनोद्ध्वस्तवाससः | न्यूनाधिकाङ्गा उद्विग्ना विकृता रौद्ररूपिणः ||८||
🔊 Audio coming soon
vēṣamadhikr̥tyāha- pāśētyādi| pāśō dīrghaḥ paśūnāṁ bandhanō rajjuvalayaḥ, daṇḍō lauhādivalayairnibaddhō dīrghaniṣṭhurakāṣṭhayaṣṭiḥ, āyudhāni khaḍgaśaktyādīni| pāṇḍurētaravāsasa iti kr̥ṣṇapītaraktavastrāḥ| ārdrajīrṇāpasavyaikamalinōddhvastavāsasa iti ārdraṁ stimitaṁ, jīrṇaṁ purātanam, apasavyaṁ dakṣiṇāśritamuttarīyavāsaḥ, ēkam ēkavastradhāriṇaṁ, malinamadhautaṁ, uddhvastaṁ pāṭitaṁ vastram| nyūnādhikāṅgā iti nyūnā hastādyavayavairhīnāḥ; adhikāṅgā iti ēkaviṁśatyaṅgulyādiyuktāḥ| udvignā iti bhītāḥ| vikr̥tā iti paṅgukubjavāmanādayaḥ| raudrarūpiṇa iti bhairavōddhatakarkaśāḥ (bhayāvaharūpiṇaḥ )||7-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
rūkṣaniṣṭhuravaktārastvamaṅgalyābhidhāyinaḥ |9|
रूक्षनिष्ठुरवक्तारस्त्वमङ्गल्याभिधायिनः |९|
🔊 Audio coming soon
dūtasambhāṣāmadhikurvannāha- rūkṣētyādi| rūkṣaṁ maitrīrahitaṁ vacaḥ, niṣṭhuraṁ kaṭhōravacanam| amaṅgalyābhidhāyina iti gatabhr̥tanaṣṭaruditētyādivacanamamaṅgalam|9|-
Adhikarana 6 (9-14) · Śloka 15
chindantastr̥ṇakāṣṭhāni spr̥śantō nāsikāṁ stanam ||9|| vastrāntānāmikākēśanakharōmadaśāspr̥śaḥ | srōtōvarōdhahr̥dgaṇḍamūrdhōraḥkukṣipāṇayaḥ ||10|| kapālōpalabhasmāsthituṣāṅgārakarāśca yē | vilikhantō mahīṁ kiñcinmuñcantō lōṣṭabhēdinaḥ ||11|| tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulēpanāḥ | phalaṁ pakvamasāraṁ vā gr̥hītvā'nyacca tadvidham ||12|| nakhairnakhāntaraṁ vā'pi karēṇa caraṇaṁ tathā | upānaccarmahastā vā vikr̥tavyādhipīḍitāḥ ||13|| vāmācārā rudantaśca śvāsinō vikr̥tēkṣaṇāḥ | yāmyāṁ diśi prāñjalayō viṣamaikapadē sthitāḥ ||14|| vaidyaṁ ya upasarpanti dūtāstē cāpi garhitāḥ |15|
छिन्दन्तस्तृणकाष्ठानि स्पृशन्तो नासिकां स्तनम् ||९|| वस्त्रान्तानामिकाकेशनखरोमदशास्पृशः | स्रोतोवरोधहृद्गण्डमूर्धोरःकुक्षिपाणयः ||१०|| कपालोपलभस्मास्थितुषाङ्गारकराश्च ये | विलिखन्तो महीं किञ्चिन्मुञ्चन्तो लोष्टभेदिनः ||११|| तैलकर्दमदिग्धाङ्गा रक्तस्रगनुलेपनाः | फलं पक्वमसारं वा गृहीत्वाऽन्यच्च तद्विधम् ||१२|| नखैर्नखान्तरं वाऽपि करेण चरणं तथा | उपानच्चर्महस्ता वा विकृतव्याधिपीडिताः ||१३|| वामाचारा रुदन्तश्च श्वासिनो विकृतेक्षणाः | याम्यां दिशि प्राञ्जलयो विषमैकपदे स्थिताः ||१४|| वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः |१५|
🔊 Audio coming soon
cēṣṭitamadhikr̥tyāha- chindanta ityādi| vastrāntō daśāhīnasya vastrasyāntam, anāmikā pavitrāṅguliḥ, kēśā mastakavālāḥ, rōmāṇi śarīrōdbhavā vālāḥ, daśāḥ sadaśasya vastrasya prāntāḥ| srōtōvarōdhētyādi srōtōvarōdhādiṣu nikṣiptapāṇayaḥ; srōtaḥ karṇādichidram, avarōdhaḥ skandhadēśaḥ, hr̥t kamalamukulākāramadhōmukhaṁ, gaṇḍō gallaḥ, mūrdhā mastakam, uraḥ kaṇṭhahr̥dayāntarālaḥ, kukṣirvaṅkṣaṇapārśvāntarālaḥ| kapālōpalētyādi| karaśabdaḥ kapālādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē, tēna kapālādikarā ityādi bōddhavyaṁ; kapālō mr̥dbhāṇḍakhaṇḍaḥ, upalaḥ pāṣāṇaḥ, bhasmēti dagdhakāṣṭhādikṣāraḥ, asthi haḍḍaṁ, tuṣā dhānyāditvacaḥ, aṅgārō'bhasmasātkr̥tō dagdhakāṣṭhakhaṇḍaḥ| vilikhantō mahīmiti vilikhantō nakhādinā vidārayantaḥ pr̥thivīmityarthaḥ| kiñcinmuñcanta iti kiñcidvastu hastēna gr̥hītaṁ muñcantaḥ| lōṣṭabhēdina iti mr̥tpiṇḍasphōṭanaśīlā ityarthaḥ| digdhāṅgā iti liptāṅgā ityarthaḥ| raktasraganulēpanā raktamālādhāriṇō raktavilēpanāścētyarthaḥ| phalamityādi| asāramiti abhyantarasāravarjitam| anyacca tadvidhamiti anyadapi vastu pakvamasāraṁ ca| nakhairnakhāntaraṁ vā'pi karēṇa caraṇaṁ tathētyatra 'gr̥hītvā' iti sambandhaḥ| upānadityādi|- upānat pādahitā, carmahastā vēti carmamayasaṭṭādidhāriṇaḥ| vikr̥tavyādhipīḍitā iti galatkuṣṭhādivikr̥tavyādhipīḍitāḥ| vāmācārā iti viparītavyavahārāḥ| śvāsina iti śramajanitaśvāsayuktāḥ | vikr̥tēkṣaṇā iti puṣpitanētrādayaḥ| yāmyāṁ diśi dakṣiṇasyāṁ diśi, prāñjalayaḥ prasāritāñjalayaḥ| viṣamaikapadē sthitā iti viṣamē ēkasmin sthānē ūrdhvībhūtāḥ| upasarpanti samīpaṁ gacchanti||9-14||
Adhikarana 7 (15-16) · Śloka 17
dakṣiṇābhimukhaṁ dēśē tvaśucau vā hutāśanam | jvalayantaṁ pacantaṁ vā krūrakarmaṇi cōdyatam ||15|| nagnaṁ bhūmau śayānaṁ vā vēgōtsargēṣu vā'śucim | prakīrṇakēśamabhyaktaṁ svinnaṁ viklavamēva vā ||16|| vaidyaṁ ya upasarpanti dūtāstē cāpi garhitāḥ |17|
दक्षिणाभिमुखं देशे त्वशुचौ वा हुताशनम् | ज्वलयन्तं पचन्तं वा क्रूरकर्मणि चोद्यतम् ||१५|| नग्नं भूमौ शयानं वा वेगोत्सर्गेषु वाऽशुचिम् | प्रकीर्णकेशमभ्यक्तं स्विन्नं विक्लवमेव वा ||१६|| वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः |१७|
🔊 Audio coming soon
cēṣṭitamēva cēti cakārēṇānuktā'pi vaidyacēṣṭā samuccīyatē, tāṁ dūtadarśanē nirdiśannāha- dakṣiṇētyādi|- dakṣiṇābhimukhamiti dakṣiṇadiṅmukham| dēśē padēśē| aśucau apavitrē| hutāśanaṁ jvalayantam agniṁ jvālayantam| pacantamiti pākaṁ kurvāṇam| krūrakarmaṇi paśuvadhādikē| udyantamudyamaṁ kurvāṇam| 'kṣurakarmaṇi' ityēkē paṭhanti, tatra muṇḍanādikarmaṇyudyamaṁ kurvāṇamityarthaḥ| vēgōtsargēṣviti mūtrapurīṣōtsargēṣu| aśucimiti apavitram| prakīrṇakēśaṁ vimuktakēśam| abhyaktaṁ tailādinā| svinnaṁ prasvēdasahitam| viklavaṁ vihvalam| vaidyaṁ ya upasarpantītyādi itthambhūtaṁ vaidyaṁ yē dūtā upasarpanti tē garhitā ninditā bhavantītyarthaḥ||15-16||-
Adhikarana 8 (17) · Śloka 18
vaidyasya paitryē daivē vā kāryē cōtpātadarśanē ||17|| madhyāhnē cārdharātrē vā sandhyayōḥ ... |18|
वैद्यस्य पैत्र्ये दैवे वा कार्ये चोत्पातदर्शने ||१७|| मध्याह्ने चार्धरात्रे वा सन्ध्ययोः ... |१८|
🔊 Audio coming soon
vēlāmadhikr̥tyāha- vaidyasyētyādi| paitryē pitr̥kāryē| daivē dēvakāryē| utpātadarśana iti utpātānāṁ bhūmidivyāntarīkṣāṇāṁ darśanē||17||-
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
... kr̥ttikāsu ca | ārdrāślēṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca ||18||
... कृत्तिकासु च | आर्द्राश्लेषामघामूलपूर्वासु भरणीषु च ||१८||
🔊 Audio coming soon
nakṣatramadhikr̥tyāha- kr̥ttikāsvityādi||18||
Adhikarana 10 (19) · Śloka 19
caturthyāṁ vā navamyāṁ vā ṣaṣṭhyāṁ sandhidinēṣu ca | vaidyaṁ ya upasarpanti dūtāstē cāpi garhitāḥ ||19||
चतुर्थ्यां वा नवम्यां वा षष्ठ्यां सन्धिदिनेषु च | वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः ||१९||
🔊 Audio coming soon
tithimadhikr̥tyāha- caturthyāmityādi| sandhidināni dēvaprētakāryāhāṇi||19||
Adhikarana 11 (20-22) · Śloka 23
svinnābhitaptā madhyāhnē jvalanasya samīpataḥ | garhitāḥ pittarōgēṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ ||20|| ta ēva kapharōgēṣu karmasiddhikarāḥ smr̥tāḥ | ētēna śēṣaṁ vyākhyātaṁ buddhvā saṁvibhajēttu tat ||21|| raktapittātisārēṣu pramēhēṣu tathaiva ca | praśastō jalarōdhēṣu dūtavaidyasamāgamaḥ ||22|| vijñāyaivaṁ vibhāgaṁ tu śēṣaṁ budhyēta paṇḍitaḥ |23|
स्विन्नाभितप्ता मध्याह्ने ज्वलनस्य समीपतः | गर्हिताः पित्तरोगेषु दूता वैद्यमुपागताः ||२०|| त एव कफरोगेषु कर्मसिद्धिकराः स्मृताः | एतेन शेषं व्याख्यातं बुद्ध्वा संविभजेत्तु तत् ||२१|| रक्तपित्तातिसारेषु प्रमेहेषु तथैव च | प्रशस्तो जलरोधेषु दूतवैद्यसमागमः ||२२|| विज्ञायैवं विभागं तु शेषं बुध्येत पण्डितः |२३|
🔊 Audio coming soon
viśiṣṭarōgēṣu viśiṣṭavēlādi darśayannāha- svinnētyādi| svinnābhitaptā dūtā jvalanasya samīpataḥ sannidhānādyadā vaidyaṁ madhyāhna upasarpanti tadā garhitā iti sambandhaḥ| ētēna śēṣamityādi śēṣaṁ vātarōgē śītapravātādiṣviti jñēyam, aśubhamityarthaḥ| raktapittētyādi| jalarōdhēṣu jalanirōdhayuktapradēśēṣu| vijñāyētyādi| śēṣaṁ budhyētēti udāvartamūtrakr̥cchrādau jalavēgadarśanādikaṁ praśastamiti jānīyāt||20-22||-
Adhikarana 12 (23-26) · Śloka 26
śuklavāsāḥ śucirgauraḥ śyāmō vā priyadarśanaḥ ||23|| svasyāṁ jātau svagōtrō vā dūtaḥ kāryakaraḥ smr̥taḥ | gōyānēnāgatastuṣṭaḥ pādābhyāṁ śubhacēṣṭitaḥ ||24|| smr̥timān vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān | alaṅkr̥tō maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smr̥taḥ ||25|| svasthaṁ prāṅmukhamāsīnaṁ samē dēśē śucau śucim | upasarpati yō vaidyaṁ sa ca kāryakaraḥ smr̥taḥ ||26||
शुक्लवासाः शुचिर्गौरः श्यामो वा प्रियदर्शनः ||२३|| स्वस्यां जातौ स्वगोत्रो वा दूतः कार्यकरः स्मृतः | गोयानेनागतस्तुष्टः पादाभ्यां शुभचेष्टितः ||२४|| स्मृतिमान् विधिकालज्ञः स्वतन्त्रः प्रतिपत्तिमान् | अलङ्कृतो मङ्गलवान् दूतः कार्यकरः स्मृतः ||२५|| स्वस्थं प्राङ्मुखमासीनं समे देशे शुचौ शुचिम् | उपसर्पति यो वैद्यं स च कार्यकरः स्मृतः ||२६||
🔊 Audio coming soon
athāviparītadūtadarśanādikaṁ nirdiśannāha- śuklavāsā ityādi| gōyānēnēti vr̥ṣabhārūḍhō vr̥ṣabhayuktayānārūḍhō vētyarthaḥ; anyē tu 'gōyānēna paśuyānēna' ityarthamāhuḥ, gōśabdasya paśuvācitvāt; ētēna yāmyādiyānakharōṣṭrādikavarjamaśvādiyānamuktam| svatantraḥ svapradhānaḥ| pratipattimāniti pratipattiratra jñānaṁ pragalbhatā vā| śuklavāsāḥ śucirgaura ityādidarśanamuktam| śubhacēṣṭita ityanēna cēṣṭōktā| alaṅkr̥ta iti vēṣa uktaḥ| sambhāṣaśvātra viparītasambhāṣaviparyayādanuktō'pi jñēyaḥ| tathāhi, tatra 'rūkṣaniṣṭhuravaktāra' ityuktam, atra tu tadviparyayēṇa 'snigdhakōmalābhidhāyina' ityaviparītasambhāṣō jñēyaḥ| tathā vēlānakṣatratithīnāmuktānāmēva viparītatvaṁ, tatō'nyadaviparītatvamiti| kathambhūtaṁ vaidyamupasarpan dūtaḥ kāryakārī bhavatītyāha- svasthamityādi| svastham ādhivyādhivarjitam, āsīnamupaviṣṭaṁ, śucau pavitrē dēśē, śuciṁ vaidyam, itthambhūtaṁ vaidyaṁ yō dūta upasarpati sa kāryakārī bhavati| kēcinnibandhakārā amuṁ pāṭhaṁ na paṭhanti||23-26||
Adhikarana 13 (27-31) · Śloka 32
māṁsōdakumbhātapatravipravāraṇagōvr̥ṣāḥ | śuklavarṇāśca pūjyantē prasthānē darśanaṁ gatāḥ ||27|| strī putriṇī savatsā gaurvardhamānamalaṅkr̥tā | kanyā matsyāḥ phalaṁ cāmaṁ svastikaṁ mōdakā dadhi ||28|| hiraṇyākṣatapātraṁ vā ratnāni sumanō nr̥paḥ | apraśāntō'nalō vājī haṁsaścāpaḥ śikhī tathā ||29|| brahmadundubhijīmūtaśaṅkhavēṇurathasvanāḥ | siṁhagōvr̥ṣanādāśca hrē(hē)ṣitaṁ gajabr̥ṁhitam ||30|| śastaṁ haṁsarutaṁ nr̥̄ṇāṁ kauśikaṁ caiva vāmataḥ | prasthānē yāyinaḥ śrēṣṭhā vācaśca hr̥dayaṅgamāḥ |32|
मांसोदकुम्भातपत्रविप्रवारणगोवृषाः | शुक्लवर्णाश्च पूज्यन्ते प्रस्थाने दर्शनं गताः ||२७|| स्त्री पुत्रिणी सवत्सा गौर्वर्धमानमलङ्कृता | कन्या मत्स्याः फलं चामं स्वस्तिकं मोदका दधि ||२८|| हिरण्याक्षतपात्रं वा रत्नानि सुमनो नृपः | अप्रशान्तोऽनलो वाजी हंसश्चापः शिखी तथा ||२९|| ब्रह्मदुन्दुभिजीमूतशङ्खवेणुरथस्वनाः | सिंहगोवृषनादाश्च ह्रे(हे)षितं गजबृंहितम् ||३०|| शस्तं हंसरुतं नॄणां कौशिकं चैव वामतः | प्रस्थाने यायिनः श्रेष्ठा वाचश्च हृदयङ्गमाः |३२|
🔊 Audio coming soon
athāviparītalakṣaṇānyāha- māṁsētyādi| māṁsamāmamatra| udakumbha iti atrōdakumbhaśabdēna pūrṇō riktaśca ghaṭō gr̥hyatē; tatrāturagr̥hē praviśan pūrṇaḥ, āturagr̥hānniḥsaran rikta iti gr̥hyatē| ātapatraṁ chatram| vr̥ṣō vr̥ṣabhaḥ| śuklavarṇāḥ padārthāḥ kārpāsāsthitakrabhasmakṣārādivyatiriktāḥ sumanōdadhyakṣatamauktikādayaḥ| pūjyantē ślāghyantē| gatāḥ prāptāḥ| vardhamānaṁ śarāvaḥ, anyē tu viśiṣṭamēva darpaṇaṁ maṅgalyārthaṁ caṣakaṁ vā vardhamānamācakṣatē | alaṅkr̥tā kanyā bhūṣaṇavatī kanyā| kēcit ‘vardhamānāḥ svalaṅkr̥tā' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ālēpanadhavalatvādisvalaṅkr̥tāḥ śarāvā vardhamānā iti| svastikaṁ muktādāmaviśēṣaḥ, anyē svastikaṁ svastikākāraṁ dūrvāśakalamaṇḍitaṁ dhavalaṁ darpaṇasaktaṁ mr̥nmayaṁ gōmayakr̥taṁ vā maṅgalyamavatāraṇakārthaṁ kurvatē māṅgalikakr̥tstriyaḥ| mōdakā laḍḍukāḥ| hiraṇyaṁ svarṇam, anyē kapardakānyāhuḥ; akṣatā lājāḥ, anyē'kṣatāni yavadhānyānyāhuḥ; pātraṁ taṇḍulabhr̥taśarāvādikam| anyē tu ‘akṣatapātram' ityēkamēva taṇḍulabhr̥taśarāvamicchanti| ratnāni māṇikyādīni| sumana iti śōbhanamānasamityarthaḥ, ‘vaidyasya' iti śēṣaḥ| nr̥paḥ pr̥thvīpatiḥ, anyē tu ‘śōbhanacittō rājā' ityāhuḥ| apraśāntō'nalaḥ prajvalitavaiśvānaraḥ| vājī ghōṭakaḥ| cāṣaḥ karaṭāsaḥ| śikhī mayūraḥ| brahmadundubhītyādi|- brahmēti vēdaḥ, dundubhiḥ niḥsvānaḥ, jīmūtō mēghaḥ, ētēṣāṁ svanāḥ śabdāḥ śastāḥ| siṁhētyādi| hrēṣitaṁ vājidhvaniḥ| gajabr̥ṁhitaṁ hastisvanaḥ| rutaṁ śabdaḥ| rutaśabdaḥ kauśikaṁ cētyatrāpi sambandhanīyaḥ, tēnōlūkasya rutamityarthaḥ| yāyina iti gacchantaḥ puruṣāḥ; viparītaṁ nimittaṁ paścāddarśanīyam||27-31||
Adhikarana 14 (32-40) · Śloka 40
patrapuṣpaphalōpētān sakṣīrānnīrujō drumān | āśritā vā nabhōvēśmadhvajatōraṇavēdikāḥ ||32|| dikṣu śāntāsu vaktārō madhuraṁ pr̥ṣṭhatō'nugāḥ | vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhayē ||33|| śuṣkē'śanihatē'patrē vallīnaddhē sakaṇṭakē | vr̥kṣē'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṁśuṣu ||34|| caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ | puratō dikṣu dīptāsu vaktārō nārthasādhakāḥ ||35|| punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsañjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ | dakṣiṇādvāmagamanaṁ praśastaṁ śvaśr̥gālayōḥ | vāmaṁ nakulacāṣāṇāṁ nōbhayaṁ śaśasarpayōḥ ||36|| bhāsakauśikayōścaiva na praśastaṁ kilōbhayam | darśanaṁ vā rutaṁ vā'pi na gōdhākr̥kalāsayōḥ ||37|| dūtairaniṣṭaistulyānāmaśastaṁ darśanaṁ nr̥ṇām | kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām ||38|| pātraṁ nēṣṭaṁ tathā'ṅgāratailakardamapūritam | prasannētaramadyānāṁ pūrṇaṁ vā raktasarṣapaiḥ ||39|| śavakāṣṭhapalāśānāṁ śuṣkāṇāṁ pathi saṅgamāḥ | nēṣyantē patitāntasthadīnāndharipavastathā ||40||
पत्रपुष्पफलोपेतान् सक्षीरान्नीरुजो द्रुमान् | आश्रिता वा नभोवेश्मध्वजतोरणवेदिकाः ||३२|| दिक्षु शान्तासु वक्तारो मधुरं पृष्ठतोऽनुगाः | वामा वा दक्षिणा वाऽपि शकुनाः कर्मसिद्धये ||३३|| शुष्केऽशनिहतेऽपत्रे वल्लीनद्धे सकण्टके | वृक्षेऽथवाऽश्मभस्मास्थिविट्तुषाङ्गारपांशुषु ||३४|| चैत्यवल्मीकविषमस्थिता दीप्तखरस्वराः | पुरतो दिक्षु दीप्तासु वक्तारो नार्थसाधकाः ||३५|| पुन्नामानः खगा वामाः स्त्रीसञ्ज्ञा दक्षिणाः शुभाः | दक्षिणाद्वामगमनं प्रशस्तं श्वशृगालयोः | वामं नकुलचाषाणां नोभयं शशसर्पयोः ||३६|| भासकौशिकयोश्चैव न प्रशस्तं किलोभयम् | दर्शनं वा रुतं वाऽपि न गोधाकृकलासयोः ||३७|| दूतैरनिष्टैस्तुल्यानामशस्तं दर्शनं नृणाम् | कुलत्थतिलकार्पासतुषपाषाणभस्मनाम् ||३८|| पात्रं नेष्टं तथाऽङ्गारतैलकर्दमपूरितम् | प्रसन्नेतरमद्यानां पूर्णं वा रक्तसर्षपैः ||३९|| शवकाष्ठपलाशानां शुष्काणां पथि सङ्गमाः | नेष्यन्ते पतितान्तस्थदीनान्धरिपवस्तथा ||४०||
🔊 Audio coming soon
śakunān nirdiśannāha- patrētyādi| nīruja iti kr̥midāvāgnyādyanupahatān| āśritaśabdō nabhaḥprabhr̥tibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| nabha ākāśaṁ, vēśma gr̥haṁ, dhvajā patākā dēvādīnāṁ, tōraṇamārdravaṁśādiracitaṁ pratōlyākāraṁ, vēdikā iti vivāhādinimittamāmēṣṭakādiracitaścaturakaḥ| dikṣu śāntāsviti pūrvāsūttarāsu cētyarthaḥ; anyē tu āliṅgitā'vadhūmitadīptavarjitāsvityācakṣatē| vaktāra iti śabdāyamānāḥ| pr̥ṣṭhatō'nugā iti pr̥ṣṭhapradēśānugatā ityarthaḥ| viparītāñ śakunānnirdiśannāha- śuṣkē ityādi| aśanihatē vajrahatē| apatrē patrarahitē| vallinaddhē latāvēṣṭitē| sakaṇṭakē kaṇṭakasahitē| itthambhūtē vr̥kṣē ‘āśritā' ityadhyāhāraḥ| aśmā pāṣāṇaḥ| bhasma rakṣā| viṭ viṣṭhā| tuṣā dhānyatvacaḥ| pāṁśuḥ dhūliḥ| caityaṁ śmaśānavr̥kṣaḥ| dīptasvarāḥ kusvarāḥ cicīcīkārādayaḥ, kharasvarāḥ utkaṭaśabdāḥ| dikṣu dīptāsviti āgnēyayāmyanaiṟutīṣu| punnāmānaḥ khagā vāmā iti punnāmadhēyāḥ pakṣiṇō vāmapārśvē vaktāraḥ śubhāḥ; tadyathā- haṁsakāraṇḍavacakravākādayaḥ| strīsañjñā dakṣiṇāḥ śubhā iti kōkilābalākādayaḥ strīsañjñā dakṣiṇapārśvavartinaḥ śubhāḥ| ētēna strīpuṁsañjñāḥ pakṣiṇa itthamēva śubhāḥ, anyathā aśubhāḥ, iti paramārthatō viparītaśakunamēva kathitaṁ bhavati| pūrvānuktaviparītanimittaṁ nirdiśannāha- dakṣiṇādityādi| atrāpi tadviparyayēṇa dakṣiṇagamanaṁ praśastamityuktaṁ bhavati| nōbhayamiti ubhayamapi vāmadakṣiṇamapi gamanaṁ na praśastamityarthaḥ| bhāsētyādi bhāsō gōkulacārī gr̥dhraviśēṣaḥ| ubhayamiti vāmadakṣiṇamiti| darśanaṁ vā rutamityādi| kr̥kalāsaḥ ‘kaṇṭikāyā' iti lōkē; pūrvadēśīyāstu girigiṭamācakṣatē| gōdhākr̥kalāsayōrdarśanaṁ rutaṁ vāmatō dakṣiṇataḥ purataḥ pr̥ṣṭhatō vā na praśastamiti| dūtairaniṣṭairityādi| aniṣṭairiti napuṁsakagardabhōṣṭrarathaprāptādibhistulyānāṁ samānānāmanyēṣāmapi nr̥ṇāṁ darśanaṁ prasthānē na praśastam| kulatthētyādi| kulatthādīnāṁ pātramaṅgārādipūritaṁ ca nēṣṭaṁ na praśastamityarthaḥ| prasannētaramadyānāmityādi| prasannā madyasyōparyacchō bhāgaḥ; taditarēṣāṁ madyānāṁ pūrṇamapraśastaṁ, tathā raktasarṣapapūrṇaṁ ca na praśastam| śavakāṣṭhētyādi śavādīnāṁ pathi mārgē saṅgamāḥ saṁyōgā na praśastāḥ| śavō mr̥takaḥ| kāṣṭhaṁ dāru, palāśaṁ parṇam| ‘śuṣkāṇāṁ' ityatra sthānē kēcit ‘rūḍhānāṁ' iti paṭhanti| tēṣāṁ matē rūḍhānāṁ purāṇānāmityarthaḥ| nēṣyantē na praśasyantē| patitāḥ pañca mahāpātakinaḥ| antaḥsthāḥ caṇḍālādayaḥ| dīnō nirutsāhaḥ||32-40||
Adhikarana 15 (41) · Śloka 41
mr̥duḥ śītō'nukūlaśca sugandhiścānilaḥ śubhaḥ | kharōṣṇō'niṣṭagandhaśca pratilōmaśca garhitaḥ ||41||
मृदुः शीतोऽनुकूलश्च सुगन्धिश्चानिलः शुभः | खरोष्णोऽनिष्टगन्धश्च प्रतिलोमश्च गर्हितः ||४१||
🔊 Audio coming soon
anilaṁ nirdiśannāha- mr̥durityādi| anukūlaḥ pr̥ṣṭānugāmī| pratilōmaḥ abhimukhaḥ||41||
Adhikarana 16 (42-43) · Śloka 43
granthyarbudādiṣu sadā chēdaśabdastu pūjitaḥ | vidradhyudaragulmēṣu bhēdaśabdastathaiva ca ||42|| raktapittātisārēṣu ruddhaśabdaḥ praśasyatē | ēvaṁ vyādhiviśēṣēṇa nimittamupadhārayēt ||43||
ग्रन्थ्यर्बुदादिषु सदा छेदशब्दस्तु पूजितः | विद्रध्युदरगुल्मेषु भेदशब्दस्तथैव च ||४२|| रक्तपित्तातिसारेषु रुद्धशब्दः प्रशस्यते | एवं व्याधिविशेषेण निमित्तमुपधारयेत् ||४३||
🔊 Audio coming soon
rōgaviśēṣādapi nimittaviśēṣamanuktaṁ nirdiśannāha- granthītyādi| vyādhiviśēṣēṇa anuktēna vyādhibhēdēnētyarthaḥ| nimittamiti śubhāśubhasūcakam| anyē tu- "ēvaṁ vyādhiviśēṣēṇa nimittamupadhārayēt" ityamuṁ pāṭhamanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca, sa cābhāvānna likhitaḥ||42-43||
Adhikarana 17 (44) · Śloka 44
tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ | chardyāṁ vātapurīṣāṇāṁ śabdō vai gardabhōṣṭrayōḥ ||44||
तथैवाक्रुष्टहाकष्टमाक्रन्दरुदितस्वनाः | छर्द्यां वातपुरीषाणां शब्दो वै गर्दभोष्ट्रयोः ||४४||
🔊 Audio coming soon
sāmānyaṁ śabdanimittaṁ darśayannāha- tathaivētyādi| ākruṣṭamākrōśaḥ ākruṣṭādibhiḥ svanaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| hākaṣṭaṁśabdaḥ khēdārthaḥ| ākranda ākrōśasvanaḥ| amuṁ ślōkaṁ bāhulyēna na paṭhanti| pañjikākāragayadāsēna tu viśiṣṭapāṭhaśuddhikārēṇa likhitō vyākhyātaścētyatrāpi likhitaḥ||44||
Adhikarana 18 (45) · Śloka 45
pratiṣiddhaṁ tathā bhagnaṁ kṣutaṁ skhalitamāhatam | daurmanasyaṁ ca vaidyasya yātrāyāṁ na praśasyatē ||45||
प्रतिषिद्धं तथा भग्नं क्षुतं स्खलितमाहतम् | दौर्मनस्यं च वैद्यस्य यात्रायां न प्रशस्यते ||४५||
🔊 Audio coming soon
vaidyasyāpi gēhē vāgādicēṣṭitaṁ darśayannāha- pratītyādi| pratiṣiddhamiti niṣēdhavacanaṁ ‘māgaccha' ityādikaṁ, bhagnaṁ kīlakādibhaṅgavacanaṁ, kṣutaṁ chikkitaṁ; trayamētadvāgvicēṣṭitam| ‘bhagnaṁ' ityasya sthānē kēcit ‘lagnaṁ' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- lagnaṁ vastrādisaṅgaḥ| skhalitamāhatamētat kāyavicēṣṭitam| skhalitaṁ luṇṭhanaṁ pādādēḥ, āhatamiti āhananam| daurmanasyaṁ cittavicēṣṭitam||45||
Adhikarana 19 (46) · Śloka 46
pravēśē'pyētaduddēśādavēkṣyaṁ ca tathā''turē | pratidvāraṁ gr̥hē cāsya punarētanna gaṇyatē ||46||
प्रवेशेऽप्येतदुद्देशादवेक्ष्यं च तथाऽऽतुरे | प्रतिद्वारं गृहे चास्य पुनरेतन्न गण्यते ||४६||
🔊 Audio coming soon
vaidyagr̥havidhimāturagr̥hē'pyatidiśannāha- pravēśē ityādi| ētat pūrvōktaṁ śubhāśubhanimittaṁ, pravēśē'pyavēkṣyaṁ draṣṭavyam| uddēśāt saṅkṣēpāt| āturē āturagr̥hē| pratidvāraṁ dvāraṁ prati| gr̥hē gr̥hābhyantarē, asya āturasya, ētat pūrvōktaṁ nimittaṁ, na gaṇyatē na manyata ityarthaḥ| kēcit ‘pratidvāraṁ gr̥haṁ cāsya' ityādi pāṭhaṁ manyantē| pratiśabdō lakṣaṇā(ṇē')rthē; tēna dvāraṁ lakṣīkr̥tya, gr̥haṁ ca lakṣīkr̥tyēti| atrōddēśāt saṅkṣēpādāturē'pyavēkṣyamiti sambandhaḥ||46||
Adhikarana 20 (47-48) · Śloka 48
kēśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ | khaṭvōrdhvapādā madyāpō vasā tailaṁ tilāstr̥ṇam ||47|| napuṁsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ | prasthānē vā pravēśē vā nēṣyantē darśanaṁ gatāḥ ||48||
केशभस्मास्थिकाष्ठाश्मतुषकार्पासकण्टकाः | खट्वोर्ध्वपादा मद्यापो वसा तैलं तिलास्तृणम् ||४७|| नपुंसकव्यङ्गभग्ननग्नमुण्डासिताम्बराः | प्रस्थाने वा प्रवेशे वा नेष्यन्ते दर्शनं गताः ||४८||
🔊 Audio coming soon
āturagr̥hē gatasya yātrōnmukhasya ca vaidyasya viparītanimittaṁ darśayannāha- kēśabhasmētyādi| muṇḍā muṇḍitamuṇḍāḥ| asitāmbarā raktavastrāḥ||47-48||
Adhikarana 21 (49-52) · Śloka 53
bhāṇḍānāṁ saṅkarasthānāṁ sthānāt sañcāraṇaṁ tathā | nikhātōtpāṭanaṁ bhaṅgaḥ patanaṁ nirgamastathā ||49|| vaidyāsanāvasādō vā rōgī vā syādadhōmukhaḥ | vaidyaṁ sambhāṣamāṇō'ṅgaṁ kuḍyamāstaraṇāni vā ||50|| pramr̥jyādvā dhunīyādvā karau pr̥ṣṭhaṁ śirastathā | hastaṁ cākr̥ṣya vaidyasya nyasēcchirasi cōrasi ||51|| yō vaidyamunmukhaḥ paśyannunmārṣṭi svāṅgamāturaḥ | na sa sidhyati vaidyō vā gr̥hē yasya na pūjyatē ||52|| bhavanē pūjyatē vā'pi yasya vaidyaḥ sa sidhyati |53|
भाण्डानां सङ्करस्थानां स्थानात् सञ्चारणं तथा | निखातोत्पाटनं भङ्गः पतनं निर्गमस्तथा ||४९|| वैद्यासनावसादो वा रोगी वा स्यादधोमुखः | वैद्यं सम्भाषमाणोऽङ्गं कुड्यमास्तरणानि वा ||५०|| प्रमृज्याद्वा धुनीयाद्वा करौ पृष्ठं शिरस्तथा | हस्तं चाकृष्य वैद्यस्य न्यसेच्छिरसि चोरसि ||५१|| यो वैद्यमुन्मुखः पश्यन्नुन्मार्ष्टि स्वाङ्गमातुरः | न स सिध्यति वैद्यो वा गृहे यस्य न पूज्यते ||५२|| भवने पूज्यते वाऽपि यस्य वैद्यः स सिध्यति |५३|
🔊 Audio coming soon
ētatpunarāturagr̥hē'pi gaṇyata ityāha- bhāṇḍānāmityādi| bhāṇḍānām upakaraṇadravyāṇām| saṅkarasthānāṁ militānām| sañcāraṇam itastatō nayanam| nikhātasya bhāṇḍasyōtpāṭanamuddharaṇamityarthaḥ| bhaṅgaḥ sphuṭanam| patanaṁ hastādēradhōbhraṁśaḥ| nirgamō gr̥hābhyantarādbāhyatō gamanam| avasādō bhaṅgaḥ| vaidyaṁ sambhāṣamāṇō vaidyēna sahālāpaṁ kurvāṇō'ṅgaṁ pramr̥jyāt, kuḍyaṁ bhittiṁ vā āstaraṇāni pracchādanavastrāṇi vā pramr̥jyāt prōñchayēdityarthaḥ| dhunīyāt kampayēt| kānityāha- karau pr̥ṣṭhaṁ śirastathā| nyasēt nikṣipēt| unmukhaḥ iti ūrdhvamukhaḥ| unmārṣṭi ūrdhvaṁ prōcchati| kēcidvr̥ddhāḥ paṭhanti- na sa sidhyatītyādi||49-52||-
Adhikarana 22 (53) · Śloka 54
śubhaṁ śubhēṣu dūtādiṣvaśubhaṁ hyaśubhēṣu ca ||53|| āturasya dhruvaṁ tasmāddūtādīn lakṣayēdbhiṣak |54|
शुभं शुभेषु दूतादिष्वशुभं ह्यशुभेषु च ||५३|| आतुरस्य ध्रुवं तस्माद्दूतादीन् लक्षयेद्भिषक् |५४|
🔊 Audio coming soon
dūtādēḥ śubhāśubhasya yathāsaṅkhyaṁ śubhāśubhamēva phalaṁ nirdiśannāha- śubhamityādi||53||-
Adhikarana 23 (54-66) · Śloka 66
svapnānataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca ||54|| suhr̥dō yāṁśca paśyanti vyādhitō vā svayaṁ tathā | snēhābhyaktaśarīrastu karabhavyālagardabhaiḥ ||55|| varāhairmahiṣairvā'pi yō yāyāddakṣiṇāmukhaḥ | raktāmbaradharā kr̥ṣṇā hasantī muktamūrdhajā ||56|| yaṁ cākarṣati baddhvā strī nr̥tyantī dakṣiṇāmukham | antāvasāyibhiryō vā''kr̥ṣyatē dakṣiṇāmukhaḥ ||57|| pariṣvajēran yaṁ vā'pi prētāḥ pravrajitā(na)stathā | muhurāghrāyatē yastu śvāpadairvikr̥tānanaiḥ ||58|| pibēnmadhu ca tailaṁ ca yō vā paṅkē'vasīdati | paṅkapradigdhagātrō vā pranr̥tyēt prahasēttathā ||59|| nirambaraśca yō raktāṁ dhārayēcchirasā srajam | yasya vaṁśō nalō vā'pi tālō vōrasi jāyatē ||60|| yaṁ vā matsyō grasēdyō vā jananīṁ praviśēnnaraḥ | parvatāgrāt patēdyō vā śvabhrē vā tamasā''vr̥tē ||61|| hriyēta srōtasā yō vā yō vā mauṇḍyamavāpnuyāt | parājīyēta badhyēta kākādyairvā'bhibhūyatē ||62|| patanaṁ tārakādīnāṁ praṇāśaṁ dīpacakṣuṣōḥ | yaḥ paśyēddēvatānāṁ vā prakampamavanēstathā ||63|| yasya chardirvirēkō vā daśanāḥ prapatanti vā | śālmalīṁ kiṁśukaṁ yūpaṁ valmīkaṁ pāribhadrakam ||64|| puṣpāḍhyaṁ kōvidāraṁ vā citāṁ vā yō'dhirōhati | kārpāsatailapiṇyākalōhāni lavaṇaṁ tilān ||65|| labhētāśnīta vā pakvamannaṁ yaśca pibēt surām | svasthaḥ sa labhatē vyādhiṁ vyādhitō mr̥tyumr̥cchati ||66||
स्वप्नानतः प्रवक्ष्यामि मरणाय शुभाय च ||५४|| सुहृदो यांश्च पश्यन्ति व्याधितो वा स्वयं तथा | स्नेहाभ्यक्तशरीरस्तु करभव्यालगर्दभैः ||५५|| वराहैर्महिषैर्वाऽपि यो यायाद्दक्षिणामुखः | रक्ताम्बरधरा कृष्णा हसन्ती मुक्तमूर्धजा ||५६|| यं चाकर्षति बद्ध्वा स्त्री नृत्यन्ती दक्षिणामुखम् | अन्तावसायिभिर्यो वाऽऽकृष्यते दक्षिणामुखः ||५७|| परिष्वजेरन् यं वाऽपि प्रेताः प्रव्रजिता(न)स्तथा | मुहुराघ्रायते यस्तु श्वापदैर्विकृताननैः ||५८|| पिबेन्मधु च तैलं च यो वा पङ्केऽवसीदति | पङ्कप्रदिग्धगात्रो वा प्रनृत्येत् प्रहसेत्तथा ||५९|| निरम्बरश्च यो रक्तां धारयेच्छिरसा स्रजम् | यस्य वंशो नलो वाऽपि तालो वोरसि जायते ||६०|| यं वा मत्स्यो ग्रसेद्यो वा जननीं प्रविशेन्नरः | पर्वताग्रात् पतेद्यो वा श्वभ्रे वा तमसाऽऽवृते ||६१|| ह्रियेत स्रोतसा यो वा यो वा मौण्ड्यमवाप्नुयात् | पराजीयेत बध्येत काकाद्यैर्वाऽभिभूयते ||६२|| पतनं तारकादीनां प्रणाशं दीपचक्षुषोः | यः पश्येद्देवतानां वा प्रकम्पमवनेस्तथा ||६३|| यस्य छर्दिर्विरेको वा दशनाः प्रपतन्ति वा | शाल्मलीं किंशुकं यूपं वल्मीकं पारिभद्रकम् ||६४|| पुष्पाढ्यं कोविदारं वा चितां वा योऽधिरोहति | कार्पासतैलपिण्याकलोहानि लवणं तिलान् ||६५|| लभेताश्नीत वा पक्वमन्नं यश्च पिबेत् सुराम् | स्वस्थः स लभते व्याधिं व्याधितो मृत्युमृच्छति ||६६||
🔊 Audio coming soon
dūtādiśēṣaṁ svapnaṁ darśayannāha- svapnānityādi| nidrōpaplutēna rajōyuktēna manasā viṣayagrahaṇaṁ svapnaḥ| suhr̥ddr̥ṣṭāḥ svapnā nimittamātramēva; svayaṁ dr̥ṣṭāstu prakr̥tyādivarjaṁ gurutarāḥ| aśubhasvapnānnidarśayannāha- snēhētyādi| karabhādiṣvāruhya tailābhyaktaśarīraḥ san yō yāyādgacchēt; anēna duḥsvapnēna ṣaṇmāsairmriyatē paraṁ rājayakṣmaṇā rōgēṇa| antāvasāyibhiḥ cāṇḍālaiḥ| pariṣvajēran āliṅgēyuḥ| pravrajitāḥ śaivapāśupatādayaḥ| muhurvāraṁvāram| āghrāyatē cumbyatē, ‘bhakṣyatē' ityantē| śvāpadaiḥ vyāghrādibhiḥ| pibēnmadhu ca tailaṁ cēti madhu puṣparasaḥ| cakāradvayādēkaikaśaḥ pānamatra jñēyam; kēcidatra madhu madyamityāhuḥ; tanna, kēvalasya madyasya pānaṁ praśastaṁ svapnādhyāyaśāstrēṣu kathitaṁ; yatra tu surāpānamaśōbhanamityuktaṁ, tatra surā piṣṭamayī grāhyā| paṅkē'vasīdatīti paṅkē kardamē, avasīdati bruḍatītyarthaḥ, paṅkāvasādastu sadyōmr̥tyukaraḥ| raktāṁ srajaṁ raktapuṣpamālām| grasēditi gilatītyarthaḥ| jananīṁ praviśēditi māturudarē praviśatītyarthaḥ| śvabhrē vivarē| tamasā''vr̥tē andhakāravēṣṭitē| hriyēta nīyēta, srōtasā nāḍyā| mauṇḍyaṁ kr̥ttakēśatā| parājīyēta parājitō bhavatītyarthaḥ| badhyēta bandhanaṁ prāpnuyādityarthaḥ| tārakādīnāmiti ādigrahaṇāccandrādigrahaṇam| praṇāśaṁ dīpacakṣuṣōriti svapnē'kasmāddīpaṁ naṣṭaṁ paśyati, svacakṣuṣī vigalitē paśyatītyarthaḥ| dēvatānāṁ prakampamiti dēvatānāṁ dēvatāpratimānāṁ kampamityarthaḥ| avanēḥ pr̥thivyāḥ| yūpō yajñapaśubandhanakāṣṭhaṁ , pāribhadrakō nimbavr̥kṣaḥ, kōvidāraḥ kāñcanāraḥ| lauhāni lōhamayāni vastūni| pakvamannaṁ siddhamityarthaḥ; kēcidannasthānē ‘māṁsaṁ' iti paṭhanti| surā piṣṭamayī na tu madyaṁ, tasya śōbhanatvāt| r̥cchati prāpnōtītyarthaḥ||54-66||
Adhikarana 24 (67) · Śloka 67
yathāsvaṁ prakr̥tisvapnō vismr̥tō vihatastathā | cintākr̥tō divā dr̥ṣṭō bhavantyaphaladāstu tē ||67||
यथास्वं प्रकृतिस्वप्नो विस्मृतो विहतस्तथा | चिन्ताकृतो दिवा दृष्टो भवन्त्यफलदास्तु ते ||६७||
🔊 Audio coming soon
viphalān svapnānanariṣṭabhūtān darśayannāha- yathāsvamityādi| svasyāḥ prakr̥tēranatikramēṇa yathāsvaṁ, yathā- vātaprakr̥tau ‘viyati gacchati sambhramēṇa ca; (śā. a. 4), pittaprakr̥tau ‘sampaśyēdapi ca hutāśavidyudulkāḥ' (śā. a. 4), ślēṣmaprakr̥tau ‘prasuptaḥ san kamalahaṁsacakravākān sampaśyēdapi ca jalāśayān manōjñān' (śā. a. 4)| vismr̥tō'tiśayēna na smr̥taḥ| vihataḥ pūrvaṁ virūpō dr̥ṣṭaḥ sa cānantaraṁ viśiṣṭēna svapnēna hataḥ| uktaṁ ca- “akalyāṇamapi svapnaṁ dr̥ṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ| saumyaṁ paśyēcchubhākāraṁ tasya vidyācchubhaṁ phalam”- (ca. i. a. 5) iti| tathāgrahaṇāt susvapnaṁ dr̥ṣṭvā'svapatāṁ sadyaḥphalatvaṁ mahāphalatvaṁ ca sūcyatē| anyē tu ‘vihitaśca yaḥ' iti paṭhanti| divādr̥ṣṭa iti 'svapnaḥ' iti śēṣaḥ| bhavantyaphaladāstu tē iti tuśabdaścakārārthaḥ, tēnātihrasvātidīrghaprathamayāmadr̥ṣṭāścāphalāḥ samuccīyantē| ‘bhavatyaphala ēva sa' iti kēcit paṭhanti||67||
Adhikarana 25 (68-70) · Śloka 71
jvaritānāṁ śunā sakhyaṁ kapisakhyaṁ tu śōṣiṇām | unmādē rākṣasaiḥ prētairapasmārē pravartanam ||68|| mēhātisāriṇāṁ tōyapānaṁ snēhasya kuṣṭhinām | gulmēṣu sthāvarōtpattiḥ kōṣṭhē, mūrdhni śirōruji ||69|| śaṣkulībhakṣaṇaṁ chardyāmadhvā śvāsapipāsayōḥ | hāridraṁ bhōjanaṁ vā'pi yasya syāt pāṇḍurōgiṇaḥ ||70|| raktapittī pibēdyastu śōṇitaṁ sa vinaśyati |71|
ज्वरितानां शुना सख्यं कपिसख्यं तु शोषिणाम् | उन्मादे राक्षसैः प्रेतैरपस्मारे प्रवर्तनम् ||६८|| मेहातिसारिणां तोयपानं स्नेहस्य कुष्ठिनाम् | गुल्मेषु स्थावरोत्पत्तिः कोष्ठे, मूर्ध्नि शिरोरुजि ||६९|| शष्कुलीभक्षणं छर्द्यामध्वा श्वासपिपासयोः | हारिद्रं भोजनं वाऽपि यस्य स्यात् पाण्डुरोगिणः ||७०|| रक्तपित्ती पिबेद्यस्तु शोणितं स विनश्यति |७१|
🔊 Audio coming soon
uttaratantrapaṭhitaviśiṣṭavyādhiṣu viśiṣṭamēva svapnadarśanāriṣṭaṁ darśayannāha- jvaritānāmityādi| śunā sakhyamiti kukkurēṇa saha maitryaṁ, kapisakhyamiti vānaramaitryam| pravartanaśabda unmādāpasmārābhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| gulmēṣu gulmarōgēṣu, sthāvarōtpattirvr̥kṣōtpattiḥ, kōṣṭhē udarē| mūrdhni mastakē sthāvarōtpattiḥ, śirōruji mastakavyathāyām| chardyāṁ ‘caṇakādipiṣṭakr̥tā satilā tailabhr̥ṣṭā śaṣkulītyucyatē, tasyā bhakṣaṇam| adhvā mārgaḥ, tatra gamanaṁ, śvāsapipāsayōḥ| hāridramiti haridrāraktabhōjanabhakṣaṇamityarthaḥ||68-70||
Adhikarana 26 (71-74) · Śloka 74
svapnānēvaṁvidhān dr̥ṣṭvā prātarutthāya yatnavān ||71|| dadyānmāṣāṁstilāṁllōhaṁ viprēbhyaḥ kāñcanaṁ tathā | japēccāpi śubhān mantrān gāyatrīṁ tripadāṁ tathā ||72|| dr̥ṣṭvā tu prathamē yāmē svapyād dhyātvā punaḥ śubham | japēdvā'nyatamaṁ vēdaṁ brahmacārī samāhitaḥ ||73|| na cācakṣīta kasmaiciddr̥ṣṭvā svapnamaśōbhanam | dēvatāyatanē caiva vasēdrātritrayaṁ tathā | viprāṁśca pūjayēnnityaṁ duḥsvapnāt pravimucyatē ||74||
स्वप्नानेवंविधान् दृष्ट्वा प्रातरुत्थाय यत्नवान् ||७१|| दद्यान्माषांस्तिलांल्लोहं विप्रेभ्यः काञ्चनं तथा | जपेच्चापि शुभान् मन्त्रान् गायत्रीं त्रिपदां तथा ||७२|| दृष्ट्वा तु प्रथमे यामे स्वप्याद् ध्यात्वा पुनः शुभम् | जपेद्वाऽन्यतमं वेदं ब्रह्मचारी समाहितः ||७३|| न चाचक्षीत कस्मैचिद्दृष्ट्वा स्वप्नमशोभनम् | देवतायतने चैव वसेद्रात्रित्रयं तथा | विप्रांश्च पूजयेन्नित्यं दुःस्वप्नात् प्रविमुच्यते ||७४||
🔊 Audio coming soon
aśubhasvapnadarśanē kiñciccikitsitamāha- svapnānityādi| prathamē yāmē prathamapraharē| dr̥ṣṭvā vilōkya duḥsvapnam| svapyāt śayīta| kiṁ kr̥tvā? dhyātvā śubhaṁ kalyāṇamityarthaḥ| yadyapi prathamayāmalakṣya(dr̥ṣṭa) svapnasya niṣphalatvaṁ kathitaṁ, tathā'pi duḥsvapnabhayādayaṁ vidhiḥ kartavyaḥ| anyatamam ēkatamam| samāhitaḥ sāvadhānaḥ| na cācakṣīta na ca kathayēt||71-74||
Adhikarana 27 (75-81) · Śloka 81
ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi praśastaṁ svapnadarśanam | dēvān dvijāngōvr̥ṣabhān jīvataḥ suhr̥dō nr̥pān ||75|| samiddhamagniṁ sādhūṁśca nirmalāni jalāni ca | paśyēt kalyāṇalābhāya vyādhērapagamāya ca ||76|| māṁsaṁ matsyān srajaḥ śvētā vāsāṁsi ca phalāni ca | labhēta dhanalābhāya vyādhērapagamāya ca ||77|| mahāprāsādasaphalavr̥kṣavāraṇaparvatān | ārōhēddravyalābhāya vyādhērapagamāya ca ||78|| nadīnadasamudrāṁśca kṣubhitān kaluṣōdakān | tarēt kalyāṇalābhāya vyādhērapagamāya ca ||79|| uragō vā jalaukō vā bhramarō vā'pi yaṁ daśēt | ārōgyaṁ nirdiśēttasya dhanalābhaṁ ca buddhimān ||80|| ēvaṁ rūpāñ śubhān svapnān yaḥ paśyēdvyādhitō naraḥ | sa dīrghāyuriti jñēyastasmai karma samācarēt ||81||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रशस्तं स्वप्नदर्शनम् | देवान् द्विजान्गोवृषभान् जीवतः सुहृदो नृपान् ||७५|| समिद्धमग्निं साधूंश्च निर्मलानि जलानि च | पश्येत् कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७६|| मांसं मत्स्यान् स्रजः श्वेता वासांसि च फलानि च | लभेत धनलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७७|| महाप्रासादसफलवृक्षवारणपर्वतान् | आरोहेद्द्रव्यलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७८|| नदीनदसमुद्रांश्च क्षुभितान् कलुषोदकान् | तरेत् कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च ||७९|| उरगो वा जलौको वा भ्रमरो वाऽपि यं दशेत् | आरोग्यं निर्दिशेत्तस्य धनलाभं च बुद्धिमान् ||८०|| एवं रूपाञ् शुभान् स्वप्नान् यः पश्येद्व्याधितो नरः | स दीर्घायुरिति ज्ञेयस्तस्मै कर्म समाचरेत् ||८१||
🔊 Audio coming soon
ata ūrdhvamityādi| suhr̥dō mitrāṇi| samiddhamagniṁ prajvalitaṁ vahnim| kalyāṇalābhāyēti śubhavastuprāptaya ityarthaḥ| apagamō nivr̥ttiḥ| nadyō gaṅgādyāḥ, nadāḥ śōṇādyāḥ prasiddhāḥ, kṣubhitān pracalitān vr̥ddhiṁ gatānityarthaḥ, kaluṣōdakān yata ēva kṣubhitānata ēvāpraśastōdakānityarthaḥ| uragaḥ sarpaḥ, daśēdbhakṣayēt||75-81||
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē viparītāviparītasvapnanidarśanīyō nāmaikōnatriṁśattamō'dhyāyaḥ ||29||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विपरीताविपरीतस्वप्ननिदर्शनीयो नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||२९||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē ēkōnatriṁśattamō'dhyāyaḥ||29||