Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātō viparītāviparītavraṇavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
phalāgnijalavr̥ṣṭīnāṁ puṣpadhūmāmbudā yathā |
khyāpayanti bhaviṣyattvaṁ tathā riṣṭāni pañcatām ||3||
View original
अथातो विपरीताविपरीतव्रणविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
फलाग्निजलवृष्टीनां पुष्पधूमाम्बुदा यथा |
ख्यापयन्ति भविष्यत्त्वं तथा रिष्टानि पञ्चताम् ||३||
niyatāniyatabhēdēna dvividhamariṣṭaṁ prakāśayitumāha- phalāgnītyādi| atra yathā puṣpaṁ phalasya bhaviṣyattvaṁ khyāpayati, kō'rthaḥ? puṣpaṁ phalaṁ bhaviṣyatīti; yathā ca dhūmō'gniṁ khyāpayati, yathā'mbudō jalavr̥ṣṭim, ēvamariṣṭāni pañcatāṁ mr̥tyuṁ khyāpayanti; ‘bhāvinīm’ iti śēṣaḥ| ariṣṭānyatra maraṇalakṣaṇāni| nanu, atra kimarthaṁ puṣpadhūmāmbudā iti bahavō duṣṭāntā uktāḥ? ēkēnaiva gatārthatvāt| ucyatē, puṣpāmbudau hētū phalajalavr̥ṣṭyōrjñāpakāvaniyatau, na hyavaśyaṁ kāraṇēna kāryaṁ kartavyamēva; ityanēnāniyatadr̥ṣṭāntēna dūtadinimittajamariṣṭamaniyatamuktaṁ; dhūmāt kāryādagnēḥ kāraṇasya yaj jñānaṁ tanniyatam, ētēna niyatadr̥ṣṭāntēna dōṣajamariṣṭaṁ niyatamuktam; ityaniyataniyatabhēdēna dvividhamariṣṭaṁ prakāśayanti bahavō dr̥ṣṭāntā iti na dōṣaḥ||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 5
tāni saukṣmyāt pramādādvā tathaivāśu vyatikramāt |
gr̥hyantē nōdgatānyajñairmumūrṣōrna tvasambhavāt ||4||
dhruvaṁ tu maraṇaṁ riṣṭē... |5|
View original
तानि सौक्ष्म्यात् प्रमादाद्वा तथैवाशु व्यतिक्रमात् |
गृह्यन्ते नोद्गतान्यज्ञैर्मुमूर्षोर्न त्वसम्भवात् ||४||
ध्रुवं तु मरणं रिष्टे... |५|
avaśyamēvāriṣṭasya maraṇabhavanaṁ darśayannāha- tānītyādi| mumūrṣōḥ martumicchōḥ prāṇina udgatānyapi prakaṭitānyapyariṣṭānyajñairmanuṣyairna gr̥hyantē na jñāyantē| kutō hētōrityāha- saukṣmyāditi; paramāṇuvat| pramādādvēti madirāmadamattasya vastunyavimarśa iva| āśu vyatikramāditi yadaivāriṣṭamutpannaṁ tadaiva maraṇāditi, utpalaśatapatravyatibhēdavat; anyē tvāśuvyatikramaṁ yadaivāriṣṭamutpannaṁ tadaiva nivartata iti manyantē| na tvasambhavāditi na punarasambhavānna gr̥hyantē, apitu sambhavantyapyariṣṭānyuktaiḥ kāraṇairajñairna gr̥hyanta ityabhiprāyaḥ| dōṣajamariṣṭamadhikr̥tya ariṣṭēna maraṇasya niyatatvaṁ darśayannāha- dhruvamityādi||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
... brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ |
rasāyanatapōjapyatatparairvā nivāryatē ||5||
View original
... ब्राह्मणैस्तत् किलामलैः |
रसायनतपोजप्यतत्परैर्वा निवार्यते ||५||
riṣṭē'pi maraṇanivr̥ttimupāyaviśēṣairāha- brāhmaṇairityādi| kilaśabdō'trāgamārthaṁ sūcayati; ēvaṁ kila āgamē pratipāditamityarthaḥ| amalairiti rāgādidōṣarahitaiḥ| brāhmaṇēbhyō'parānapi darśayannāha- rasāyanatapōjapyētyādi|- rasāyanaparā iti svabhāvavyādhinivāraṇaviśiṣṭauṣadhacintakāḥ, tē rasavīryauṣadhaprabhāvēṇa maraṇaṁ nivārayanti| tathā tapaḥparāḥ tapasvinaḥ, tē'pi viśiṣṭatapaḥprabhāvēṇa maraṇaṁ nivārayanti | japyaparāḥ siddhamantracintakāḥ, tē'pi mantraśaktiyuktāḥ pañcatvaṁ niṣēdhayanti | ētacca niyatāniyatariṣṭaviṣayaṁ jñēyam||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālaṁ vipacyatē |
tathaivāriṣṭapākaṁ ca bruvatē bahavō janāḥ ||6||
View original
नक्षत्रपीडा बहुधा यथा कालं विपच्यते |
तथैवारिष्टपाकं च ब्रुवते बहवो जनाः ||६||
kathaṁ punaḥ kālāntarē pañcaviṁśativarṣādāvariṣṭapīḍā bhavatītyāha- nakṣatrētyādi|- vipacyatē phalatītyarthaḥ| pākaḥ phalam||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
asiddhimāpnuyāllōkē pratikurvan gatāyuṣaḥ |
atō'riṣṭāni yatnēna lakṣayēt kuśalō bhiṣak ||7||
View original
असिद्धिमाप्नुयाल्लोके प्रतिकुर्वन् गतायुषः |
अतोऽरिष्टानि यत्नेन लक्षयेत् कुशलो भिषक् ||७||
ariṣṭāparijñānadōṣaṁ darśayannāha- asiddhimityādi|asiddhiṁ dharmārthakāmādīnāṁ hānim||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
gandhavarṇarasādīnāṁ viśēṣāṇāṁ svabhāvataḥ |
vaikr̥taṁ yat tadācaṣṭē vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam ||8||
View original
गन्धवर्णरसादीनां विशेषाणां स्वभावतः |
वैकृतं यत् तदाचष्टे व्रणिनः पक्वलक्षणम् ||८||
asya tantrasya śalyatvāttatra ca vraṇasya prādhānyāttasyaivāriṣṭāni prāṅnirdēṣṭumāha- gandhētyādi | gandhavarṇarasādīnāmiti ādigrahaṇēna śabdasparśayōrapi saṅgrahaḥ; ētēna pañcāpīndriyārthā uktā bhavanti, rūpasya varṇagrahaṇēna gr̥hītatvāt| svabhāvataḥ prakr̥titō yadvaikr̥tamanyathātvaṁ, tadācaṣṭē tat kathayati, vraṇinaḥ puruṣasya, pakvalakṣaṇaṁ pātalakṣaṇaṁ, yathā pakvaṁ phalaṁ patatyēva tathā'sāvapi vraṇī patatyēvētyarthaḥ||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 10
kaṭustīkṣṇaśca visraśca gandhastu pavanādibhiḥ |
lōhagandhistu raktēna vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||9||
lājātasītailasamāḥ kiñcidvisrāśca gandhataḥ |
jñēyāḥ prakr̥tigandhāḥ syuḥ ... |10|
View original
कटुस्तीक्ष्णश्च विस्रश्च गन्धस्तु पवनादिभिः |
लोहगन्धिस्तु रक्तेन व्यामिश्रः सान्निपातिकः ||९||
लाजातसीतैलसमाः किञ्चिद्विस्राश्च गन्धतः |
ज्ञेयाः प्रकृतिगन्धाः स्युः ... |१०|
tatra prākr̥taṁ gandhaṁ darśayannāha- kaṭurityādi| atra lājātasītailasamāstrayō gandhā yathāsaṅkhyēna vātapaittika-vātaślaiṣmika-pittaślaiṣmikā dvandvajā jñēyāḥ| ētē trayō'pīṣadvisrāśca svabhāvājjñēyāḥ| atasīśabdēnātasītailaṁ, tailaṁ tilatailam| jñēyāḥ prakr̥tigandhāḥ syuriti jñātavyāḥ prakr̥tigandhā bhavēyuriti| ‘kaṭustīvraśca’ iti kēcit paṭhanti||9||-
Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12
... ratō'nyadgandhavaikr̥tam ||10||
madyāgurvājyasumanāpadmacandanacampakaiḥ |
sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṁ vraṇāḥ smr̥tāḥ ||11||
śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
sagandhāḥ paṅkagandhāśca bhūmigandhāśca garhitāḥ ||12||
View original
... रतोऽन्यद्गन्धवैकृतम् ||१०||
मद्यागुर्वाज्यसुमनापद्मचन्दनचम्पकैः |
सगन्धा दिव्यगन्धाश्च मुमूर्षूणां व्रणाः स्मृताः ||११||
श्ववाजिमूषिकध्वाङ्क्षपूतिवल्लूरमत्कुणैः |
सगन्धाः पङ्कगन्धाश्च भूमिगन्धाश्च गर्हिताः ||१२||
vikr̥tigandhān darśayannāha- ata ityādi| atō'nyadgandhavaikr̥tamiti ata ēbhyaḥ pūrvōktēbhyaḥ kaṭvādiprākr̥tagandhēbhyō'nyadgandhavaikr̥tam| tānēva vikr̥tagandhānāha- madyētyādi| sumanā jātī, sagandhāḥ samagandhāḥ| divyagandhā iti aparō'pi ya uttamagandhaḥ| mumūrṣūṇāmiti martumicchūnāṁ prāṇinām| śvā kukkuraḥ, dhvāṅkṣaḥ kākaḥ, pūtivallūraṁ pūyasahitaṁ śuṣkamāṁsaṁ, matkuṇāḥ śayyādijāḥ kṣudrakīṭāḥ, ētaiḥ samānagandhā ityarthaḥ||10-12||
Adhikarana 9 (13-15) · Śloka 15
kuṅkumadhyāmakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittakōpataḥ |
na dahyantē na cūṣyantē bhiṣak tān parivarjayēt ||13||
kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvētāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ |
dūyantē vā'pi dahyantē bhiṣak tān parivarjayēt ||14||
kr̥ṣṇāstu yē tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ |
svalpāmapi na kurvanti rujaṁ tān parivarjayēt ||15||
View original
कुङ्कुमध्यामकङ्कुष्ठसवर्णाः पित्तकोपतः |
न दह्यन्ते न चूष्यन्ते भिषक् तान् परिवर्जयेत् ||१३||
कण्डूमन्तः स्थिराः श्वेताः स्निग्धाः कफनिमित्ततः |
दूयन्ते वाऽपि दह्यन्ते भिषक् तान् परिवर्जयेत् ||१४||
कृष्णास्तु ये तनुस्रावा वातजा मर्मतापिनः |
स्वल्पामपि न कुर्वन्ति रुजं तान् परिवर्जयेत् ||१५||
varṇānnirdēṣṭumāha- kuṅkumētyādi| dhyāma īṣatkr̥ṣṇaḥ| na dahyantē na dāhayuktā bhavanti| cūṣyanta iti cūṣaṇamiva vēdanāviśēṣaḥ| pittavarṇē sati yat pittavēdanā dāhādikā na bhavanti, tadvaikr̥taṁ varṇasya| kēcit “śyāmākuṅkumakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittadōṣataḥ| na dahyantē na dūyantē bhiṣak tān parivarjayēt”- iti pāṭhaṁ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śyāmā priyaṅguḥ, kaṅkuṣṭhaṁ suvarṇakṣīriniryāsaḥ, na dahyantē nātitapyantē na dūyantē na paritapyantē kintu paritāpamātrayuktā bhavanti” iti| sa ca nibandhēṣu na dr̥śyatē; yatra tu dr̥śyatē, tatra gaḍḍarikāpravāhaḥ, tasmāt pūrvaḥ pāṭhō nyāyyaḥ| kaṇḍūmanta ityādikāḥ kaphēna, tēṣāṁ dāharujē varṇavaikr̥taṁ; dūyantē iti pīḍāṁ kurvanti| kr̥ṣṇāścētyādi yē vātajā vraṇāḥ kr̥ṣṇāstanusrāvā marmatāpinaśca yadā svalpāmapi pīḍāṁ na kurvanti tadā vātajē varṇavaikr̥tam| atra rasavaikr̥taṁ yadyapi nōktaṁ tathā'pi vātapittakaphavraṇēṣu yathākramaṁ kaṣāyakaṭumadhurēṣu pipīlikādyupasarpaṇādanuktamapi jñēyaṁ, gandhavarṇarasādīnāmityatrōddēśasūtrē rasasyōktatvāt||13-15||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 17
kṣvēḍanti ghurghurāyantē jvalantīva ca yē vraṇāḥ |
tvaṅmāṁsasthāśca pavanaṁ saśabdaṁ visr̥janti yē ||16||
yē ca marmasvasambhūtā bhavantyatyarthavēdanāḥ |17|
View original
क्ष्वेडन्ति घुर्घुरायन्ते ज्वलन्तीव च ये व्रणाः |
त्वङ्मांसस्थाश्च पवनं सशब्दं विसृजन्ति ये ||१६||
ये च मर्मस्वसम्भूता भवन्त्यत्यर्थवेदनाः |१७|
śabdavaikr̥taṁ darśayannāha- kṣvēḍantītyādi| kṣvēḍanti khaṭakhaṭāśabdaṁ kurvanti| ghurghurāyanta iti śvamārjārādīnāṁ kōpādantargataśabdō ghurghurāśabda ucyatē| jvalantīvēti jvalanta iva dr̥śyantē| tvaṅmāṁsasthānāṁ vraṇānāṁ saśabdapavanavāhitvaṁ śabdavaikr̥taṁ, kōṣṭhagatānāṁ tu saśabdapavanavāhitvaṁ prakr̥tirēva||16||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 18
dahyantē cāntaratyarthaṁ bahiḥ śītāśca yē vraṇāḥ ||17||
dahyantē bahiratyarthaṁ bhavantyantaśca śītalāḥ |18|
View original
दह्यन्ते चान्तरत्यर्थं बहिः शीताश्च ये व्रणाः ||१७||
दह्यन्ते बहिरत्यर्थं भवन्त्यन्तश्च शीतलाः |१८|
sparśavaikr̥tamadhikr̥tyāha- dahyantē ityādi||17||-
Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19
śaktidhvajarathāḥ kuntavājivāraṇagōvr̥ṣāḥ ||18||
yēṣu cāpyavabhāsēran prāsādākr̥tayastathā |
cūrṇāvakīrṇā iva yē bhānticānavacūrṇitāḥ ||19||
View original
शक्तिध्वजरथाः कुन्तवाजिवारणगोवृषाः ||१८||
येषु चाप्यवभासेरन् प्रासादाकृतयस्तथा |
चूर्णावकीर्णा इव ये भान्तिचानवचूर्णिताः ||१९||
ākr̥tiviśēṣavaikr̥tamadhikr̥tyāha- śaktītyādi| śaktirāyudhaviśēṣaḥ, dhvajaḥ patākādaṇḍaḥ| yēṣu vraṇēṣu| avabhāsēran śōbhantē| prāsādō dēvatānarēndrāṇāmadhiṣṭhānam, ākr̥tiratra rūpamēva| rūpaṁ ca pañcēndriyārthamadhyē| aparamapi rūpaviśēṣamāha- cūrṇāvakīrṇā ityādi| atrāpi sāmānyākārēṇa rūpamēva bōddhavyam||18-19||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
prāṇamāṁsakṣayaśvāsakāsārōcakapīḍitāḥ |
pravr̥ddhapūyarudhirā vraṇā yēṣāṁ ca marmasu ||20||
View original
प्राणमांसक्षयश्वासकासारोचकपीडिताः |
प्रवृद्धपूयरुधिरा व्रणा येषां च मर्मसु ||२०||
gandhādivaikr̥taṁ samāpya, upadravāsādhyatvaṁ prasaṅgatō yuktyāgataṁ darśayannāha- prāṇētyādi| prāṇakṣayaḥ śaktilakṣaṇabalakṣayaḥ, māṁsakṣaya upacayalakṣaṇabalakṣayaḥ||20||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
kriyābhiḥ samyagārabdhā na siddhyanti ca yē vraṇāḥ |
varjayēttānapi prājñaḥ saṁrakṣannātmanō yaśaḥ ||21||
View original
क्रियाभिः सम्यगारब्धा न सिद्ध्यन्ति च ये व्रणाः |
वर्जयेत्तानपि प्राज्ञः संरक्षन्नात्मनो यशः ||२१||
anuktamapyaśēṣāriṣṭamupagr̥hṇannāha- kriyābhirityādi||21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē viparītāviparītavraṇavijñānīyō nāmāṣṭāviṁśatitamō'dhyāyaḥ ||28||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विपरीताविपरीतव्रणविज्ञानीयो नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः ||२८||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē'ṣṭāviṁśatitamō'dhyāyaḥ||28||