athātō viparītāviparītavraṇavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| phalāgnijalavr̥ṣṭīnāṁ puṣpadhūmāmbudā yathā | khyāpayanti bhaviṣyattvaṁ tathā riṣṭāni pañcatām ||3||
View original
अथातो विपरीताविपरीतव्रणविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| फलाग्निजलवृष्टीनां पुष्पधूमाम्बुदा यथा | ख्यापयन्ति भविष्यत्त्वं तथा रिष्टानि पञ्चताम् ||३||
Meaning of the śloka
Now the chapter concerning recognition of favourable and contrary wound signs will be explained, as taught by Bhagavan Dhanvantari. Just as a flower indicates a future fruit, smoke indicates fire, and a cloud indicates rain, arishta signs indicate approaching death.
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
niyatāniyatabhēdēna dvividhamariṣṭaṁ prakāśayitumāha- phalāgnītyādi| atra yathā puṣpaṁ phalasya bhaviṣyattvaṁ khyāpayati, kō'rthaḥ? puṣpaṁ phalaṁ bhaviṣyatīti; yathā ca dhūmō'gniṁ khyāpayati, yathā'mbudō jalavr̥ṣṭim, ēvamariṣṭāni pañcatāṁ mr̥tyuṁ khyāpayanti; ‘bhāvinīm’ iti śēṣaḥ| ariṣṭānyatra maraṇalakṣaṇāni| nanu, atra kimarthaṁ puṣpadhūmāmbudā iti bahavō duṣṭāntā uktāḥ? ēkēnaiva gatārthatvāt| ucyatē, puṣpāmbudau hētū phalajalavr̥ṣṭyōrjñāpakāvaniyatau, na hyavaśyaṁ kāraṇēna kāryaṁ kartavyamēva; ityanēnāniyatadr̥ṣṭāntēna dūtadinimittajamariṣṭamaniyatamuktaṁ; dhūmāt kāryādagnēḥ kāraṇasya yaj jñānaṁ tanniyatam, ētēna niyatadr̥ṣṭāntēna dōṣajamariṣṭaṁ niyatamuktam; ityaniyataniyatabhēdēna dvividhamariṣṭaṁ prakāśayanti bahavō dr̥ṣṭāntā iti na dōṣaḥ||1-3||
Meaning of the commentary
The several analogies distinguish uncertain from certain arishta. A flower indicates that fruit may follow and a cloud that rain may fall, but the effect does not necessarily arise merely because its cause is present. These uncertain examples represent arishta inferred from a messenger or omen. Smoke, as an observed effect, provides certain knowledge of its cause, fire. This more determinate example represents arishta arising from dosha. Arishta here means signs regarded as indicating death, and the implied qualification is future death.
Key terms
- ariShTa (arishta)
- A sign interpreted in this chapter as indicating approaching death, divided into uncertain and determinate types.