Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō virēcanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो विरेचनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athātō virēcanadravyētyādi| vikalpō bhēdaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
aruṇābhaṁ trivr̥nmūlaṁ śrēṣṭhaṁ mūlavirēcanē | pradhānaṁ tilvakastvakṣu phalēṣvapi harītakī ||3|| tailēṣvēraṇḍajaṁ tailaṁ svarasē kāravēllikā | sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṅgrahaḥ | tēṣāṁ vidhānaṁ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ ||4||
अरुणाभं त्रिवृन्मूलं श्रेष्ठं मूलविरेचने | प्रधानं तिल्वकस्त्वक्षु फलेष्वपि हरीतकी ||३|| तैलेष्वेरण्डजं तैलं स्वरसे कारवेल्लिका | सुधापयः पयःसूक्तमिति प्राधान्यसङ्ग्रहः | तेषां विधानं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ||४||
🔊 Audio coming soon
aruṇābhamityādi| aruṇābhamīṣallōhitam| trivr̥t ‘niśōtha’ iti lōkē| mūlavirēcanē mūlavirēcanānāṁ madhyē| tilvakaḥ svalparōdhraḥ| tvakkṣviti tvagvirēcanānāṁ madhyē tilvakatvak pradhānamityarthaḥ| sudhā ‘sēhuṇḍa’ iti lōkē| payaḥsūktamiti payaḥsu kṣīravirēcanānāṁ madhyē sudhāpayaḥ pradhānamuktamiti sambandhaḥ| phalēṣvapi harītakī asyāgrē ‘tailēṣvēraṇḍajaṁ tailaṁ svarasē kāravēllikā’ iti jējjaṭācāryaḥ paṭhati, tannēcchati gayī| vidhānamiti vidhānaṁ prayōgakaraṇam| ēṣāṁ trivr̥dādīnām| yathāvat satyam| anupūrvaśaḥ anukramēṇētyarthaḥ||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
vairēcanadravyarasānupītaṁ mūlaṁ mahattraivr̥tamastadōṣam | cūrṇīkr̥taṁ saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibēnmārutarōgajuṣṭaḥ ||5||
वैरेचनद्रव्यरसानुपीतं मूलं महत्त्रैवृतमस्तदोषम् | चूर्णीकृतं सैन्धवनागराढ्यमम्लैः पिबेन्मारुतरोगजुष्टः ||५||
🔊 Audio coming soon
vairēcanētyādi| vairēcanadravyarasānupītaṁ trivr̥dādidravyarasānubhāvitam| astadōṣaṁ kr̥myādidōṣarahitam| āḍhyamadhikam| amlaiḥ śuktasauvīratuṣōdakadhānyāmlamadyamastubhiḥ| ‘vairēcanasvarasakvāthapītāṁ gāḍhamūlāṁ trivr̥tāṁ kālapuṣṭām| cūrṇīkr̥tāṁ nāgarasaindhavāḍhyāṁ pibēdamlairanilavyādhijuṣṭaḥ’ iti kvacit pāṭhaḥ||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ikṣōrvikārairmadhurai rasaistat paittē gadē kṣīrayutaṁ pibēcca |6|
इक्षोर्विकारैर्मधुरै रसैस्तत् पैत्ते गदे क्षीरयुतं पिबेच्च |६|
🔊 Audio coming soon
ikṣōrityādi| ikṣōrvikāraiḥ khaṇḍādibhiḥ; na punarguḍēna, uṣṇavīryatvāttasya; na ca phāṇitēna, tridōṣakaratvāttasya; nāpīkṣurasēna, vidāhitvāttasyēti| madhurai rasaiḥ kākōlyādikvāthaiḥ| taditi trivr̥nmūlam| ‘svādukvāthaiścāpi nōṣṇairvikārē paittē drākṣākṣīrayuktāṁ pibēdvā’ iti kēcit paṭhanti|6|-
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
guḍūcyariṣṭatriphalārasēna savyōṣamūtraṁ kaphajē pibēttat ||6||
गुडूच्यरिष्टत्रिफलारसेन सव्योषमूत्रं कफजे पिबेत्तत् ||६||
🔊 Audio coming soon
guḍūcītyādi| ariṣṭō nimbaḥ| rasō'tra kvāthaḥ| tat trivr̥nmūlam| anyē tu ‘kṣaudrāriṣṭatriphalākvāthayuktā mūtraiḥ pēyā kaphajē vyōṣagāḍhā’ iti paṭhanti| tatra trivr̥tēti sambandhanīyam| anyē tu drākṣārasēnētyādi paṭhanti, tatra pittamapi draṣṭavyaṁ; tēna pittādhikē ślēṣmaṇi drākṣārasēna, kaphādhikē mūtrairiti; ayaṁ tu pāṭhō'bhāvāt samagrō na likhitaḥ||6||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
trivarṇakatryūṣaṇayuktamētadguḍēna lihyādanavēna cūrṇam | prasthē ca tanmūlarasasya datvā tanmūlakalkaṁ kuḍavapramāṇam ||7|| karṣōnmitē saindhavanāgarē ca vipācya kalkīkr̥tamētadadyāt | tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavō mūtrayutaśca pēyaḥ ||8||
त्रिवर्णकत्र्यूषणयुक्तमेतद्गुडेन लिह्यादनवेन चूर्णम् | प्रस्थे च तन्मूलरसस्य दत्वा तन्मूलकल्कं कुडवप्रमाणम् ||७|| कर्षोन्मिते सैन्धवनागरे च विपाच्य कल्कीकृतमेतदद्यात् | तत्कल्कभागः समहौषधार्धः ससैन्धवो मूत्रयुतश्च पेयः ||८||
🔊 Audio coming soon
vātaślēṣmaprayōgamāha- trivarṇakētyādi| trivarṇaṁ trijātakam| ētat trivr̥nmūlam| tatra trivarṇatrikaṭukaguḍānāmēkō bhāgaḥ, aparāstu trivr̥tāyāḥ, tasyāḥ pradhānatvāt| vātaślēṣmaviṣayamaparamapi prayōgamāha- prasthē cētyādi| prasthō dvātriṁśatpalāni, dravadravyatvāt| tanmūlarasasya trivr̥nmūlakvāthasya, tanmūlaṁ trivr̥nmūlam| kuḍavaścatvāri palāni| karṣōnmita iti pratyēkaṁ karṣapramāṇē| vipācya kalkīkr̥tamētaditi ētat sarvaṁ tāvat paktavyaṁ yāvat kalkāvaśēṣaṁ bhavati| adyāt bhakṣayēt| anyē tvēvaṁ paṭhanti- ‘kvāthaprasthē kuḍavaṁ tasya dadyādyuktyā dadyānnāgaraṁ saindhavaṁ ca| pacēt sarvaṁ yāvadētadghanaṁ syāllēhībhūtaṁ tat prayōjyaṁ tatastu” iti| anyē tu ‘kuḍavaṁ ghr̥tasya dadyāt’ iti paṭhanti| tatra kuḍavō'ṣṭau palāni, saindhavanāgarē ca pratyēkaṁ palikē| tanmatē ghr̥tamētadvirēcanaṁ, tacca vātapittē, ‘vātādhikakaphē’ ityanyē| vātaślēṣmaviṣayamēva yōgāntaramāha- tadityādi| tatkalkaḥ trivr̥tkalkaḥ| samahauṣadhārdhaḥ śuṇṭhyāḥ palārdhayuktaḥ| sasaindhava iti saindhavamapi trivr̥dardham| anyē tu paṭhanti- ‘trivr̥tkalkō nāgarabhāgayuktaḥ sasaindhavō mūtrayutaḥ pradēyaḥ’- iti||7-8||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
samāstrivr̥nnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṁ pūgaphalaṁ supakvam | viḍaṅgasārō maricaṁ sadāru yōgaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ ||9|| (virēcanadravyabhavaṁ tu cūrṇaṁ rasēna tēṣāṁ bhiṣajā vimr̥dya | tanmūlasiddhēna ca sarpiṣā''ktaṁ sēvyaṁ tadājyē guṭikīkr̥taṁ ca ||10|| guḍē ca pākābhimukhē nidhāya cūrṇīkr̥taṁ samyagidaṁ vipācya | śītaṁ trijātāktamathō vimr̥dya yōgānurūpā guṭikāḥ prayōjyāḥ) ||11||
समास्त्रिवृन्नागरकाभयाः स्युर्भागार्धकं पूगफलं सुपक्वम् | विडङ्गसारो मरिचं सदारु योगः ससिन्धूद्भवमूत्रयुक्तः ||९|| (विरेचनद्रव्यभवं तु चूर्णं रसेन तेषां भिषजा विमृद्य | तन्मूलसिद्धेन च सर्पिषाऽऽक्तं सेव्यं तदाज्ये गुटिकीकृतं च ||१०|| गुडे च पाकाभिमुखे निधाय चूर्णीकृतं सम्यगिदं विपाच्य | शीतं त्रिजाताक्तमथो विमृद्य योगानुरूपा गुटिकाः प्रयोज्याः) ||११||
🔊 Audio coming soon
sarvaviṣayān yōgānāha- samā ityādi| bhāgārdhakamiti ādidravyāpēkṣayā pūgādikaṁ pratyēkamardhabhāgikaṁ grāhyam| viḍaṅgasārō viḍaṅgabījāni| sindhūdbhavaṁ saindhavaṁ, tadapyardhabhāgēna grāhyam| sasaindhavamūtrayuktō yōgaḥ pēya iti sambandhaḥ| ‘samē trivr̥nnāgarakē’ iti kēcit paṭhanti| atra kēcitpaṭhanti- virēcanētyādi| virēcanadravyabhavaṁ cūrṇaṁ yadr̥cchayā grāhyam| rasēna tēṣāṁ vimr̥dyēti tēṣāṁ virēcanadravyāṇāṁ rasēna bhāvanā kāryētyarthaḥ, yāvatā cūrṇamārdrībhavati tāvadrasō dēyaḥ| bhiṣajā vaidyēna yōgānurūpā vaṭakāḥ prayōjyā iti sambandhaḥ| tanmūlasiddhēna ca sarpiṣā''ktamiti virēcanadravyajaṭāpakvēna ghr̥tēna punarapi bhāvanā kāryētyarthaḥ; yāvatā snaigdhyamutpadyatē tāvanmātraṁ ghr̥taṁ dēyamityarthaḥ| sēvyaṁ sēvanīyam| tadājyē tasminnēva ghr̥tē| guṭikīkr̥taṁ guṭikārūpaṁ kr̥tam| nidhāya nikṣipya| guḍō'tra dviguṇō dēyaḥ| trijātakamatra yāvatā saugandhyaṁ bhavati||9-11||
Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13
vairēkīyadravyacūrṇasya bhāgaṁ siddhaṁ sārdhaṁ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ | āmr̥dnīyāt sarpiṣā tacchr̥tēna tatkvāthōṣmasvēditaṁ sāmitaṁ ca ||12|| pākaprāptē phāṇitē cūrṇitaṁ tat kṣiptaṁ pakvaṁ cāvatārya prayatnāt | śītībhūtā mōdakā hr̥dyagandhāḥ kāryāstvētē bhakṣyakalpāḥ samāsāt ||13||
वैरेकीयद्रव्यचूर्णस्य भागं सिद्धं सार्धं क्वाथभागैश्चतुर्भिः | आमृद्नीयात् सर्पिषा तच्छृतेन तत्क्वाथोष्मस्वेदितं सामितं च ||१२|| पाकप्राप्ते फाणिते चूर्णितं तत् क्षिप्तं पक्वं चावतार्य प्रयत्नात् | शीतीभूता मोदका हृद्यगन्धाः कार्यास्त्वेते भक्ष्यकल्पाः समासात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
mōdakabhakṣyānnirdiśannāha- vairēkīyētyādi| vairēkīyadravyāṇāṁ trivr̥cchyāmādīnāṁ grahaṇam| kvāthabhāgairiti virēcanadravyakvāthabhāgaiścaturbhirmandē'gnau ghr̥tēna virēcanadravyasiddhēna, sāmitābhāgaṁ gōdhūmacūrṇaṁ tulyabhāgaṁ prakṣipya mardayitvā piṣṭapācanikāyāṁ dhr̥tvā ūṣmaṇā svēdayitvā'nyasmin phāṇitē pākaprāptē prakṣipya mōdakāḥ kāryāḥ||12-13||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
rasēna tēṣāṁ paribhāvya mudgān yūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ | vairēcanē'nyairapi vaidalaiḥ syādēvaṁ vidadhyādvamanauṣadhaiśca ||14||
रसेन तेषां परिभाव्य मुद्गान् यूषः ससिन्धूद्भवसर्पिरिष्टः | वैरेचनेऽन्यैरपि वैदलैः स्यादेवं विदध्याद्वमनौषधैश्च ||१४||
🔊 Audio coming soon
yūṣakalpaṁ nirdiśannāha- rasēnētyādi| tēṣāmiti tēṣāṁ virēcanadravyāṇām| anyē tvēvaṁ paṭhanti- ‘mudgānāṁ vā tadrasē bhāvitānāṁ yūṣaḥ kalpyaḥ saghr̥taḥ saindhavāḍhyaḥ’ iti| tadrasē pradhānakalpanayā trivr̥tārasē| vairēcanē iti virēcanadravyabhāvitairanyairapi vaidalairmasūrādibhiryūṣaḥ syāt bhavēdityarthaḥ| ēvamityādi| ēṣa ēva vamanīyādiyūṣāṇāṁ karmamārgaḥ||14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
bhittvā dvidhēkṣuṁ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā | pakvaṁ ca samyak puṭapākayuktyā khādēttu taṁ pittagadī suśītam ||15||
भित्त्वा द्विधेक्षुं परिलिप्य कल्कैस्त्रिभण्डिजातैः प्रतिबध्य रज्ज्वा | पक्वं च सम्यक् पुटपाकयुक्त्या खादेत्तु तं पित्तगदी सुशीतम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
puṭapākakramavirēcanaṁ nirdiśannāha- bhittvētyādi| bhittvā vidārya| tribhaṇḍī śuklā trivr̥t| puṭapākayuktyā puṭapākakramēṇa śālākyōktakriyākalpanirdiṣṭapuṭapākavidhinā; tēna kāśmaryādipatrācchādanakuśaparivēṣṭanaṁ mr̥dāvalēpanaṁ nirdhūmāṅgārāntarupasvēdanādi sarvamatidēśēna labhyatē| anyē tvēvaṁ paṭhanti- “ikṣu dvidhāṁ pāṭayitvā'valikhya trivr̥tkalkaiḥ pratisandhāya cāpi| pakvaṁ samyak puṭapākakramēṇa khādēcchītaṁ pittarōgābhibhūtaḥ” iti; vyākhyānayanti ca- trivr̥tkalkairiti bahuvacanāttrivr̥dādikalkairityādiśabdō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ, tēnānyēṣāṁ vairēcanikānāmayamēva puṭapākavidhiriti dyōtayati||15||
Adhikarana 11 (16-22) · Śloka 22
sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivr̥taḥ samāḥ | lihyānmadhughr̥tābhyāṁ tu tr̥ḍdāhajvaraśāntayē ||16|| śarkarākṣaudrasaṁyuktaṁ trivr̥ccūrṇāvacūrṇitam | rēcanaṁ sukumārāṇāṁ tvakpatramaricāṁśakam ||17|| pacēllēhaṁ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam | trivr̥ccūrṇayutaṁ śītaṁ pittaghnaṁ tadvirēcanam ||18|| trivr̥cchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā''pnuyāt | sarvaślēṣmavikārāṇāṁ śrēṣṭhamētadvirēcanam ||19|| bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakōlajān | tailabhr̥ṣṭān rasānamlaphalairāvāpya sādhayēt ||20|| ghanībhūtaṁ trisaugandhyatrivr̥tkṣaudrasamanvitam | lēhyamētatkaphaprāyaiḥ sukumārairvirēcanam ||21|| nīlītulyaṁ tvagēlaṁ ca taistrivr̥tsasitōpalā | cūrṇaṁ santarpaṇaṁ kṣaudraphalāmlaṁ sannipātanut ||22||
सिताजगन्धात्वक्क्षीरीविदारीत्रिवृतः समाः | लिह्यान्मधुघृताभ्यां तु तृड्दाहज्वरशान्तये ||१६|| शर्कराक्षौद्रसंयुक्तं त्रिवृच्चूर्णावचूर्णितम् | रेचनं सुकुमाराणां त्वक्पत्रमरिचांशकम् ||१७|| पचेल्लेहं सिताक्षौद्रपलार्धकुडवान्वितम् | त्रिवृच्चूर्णयुतं शीतं पित्तघ्नं तद्विरेचनम् ||१८|| त्रिवृच्छ्यामाक्षारशुण्ठीपिप्पलीर्मधुनाऽऽप्नुयात् | सर्वश्लेष्मविकाराणां श्रेष्ठमेतद्विरेचनम् ||१९|| बीजाढ्यपथ्याकाश्मर्यधात्रीदाडिमकोलजान् | तैलभृष्टान् रसानम्लफलैरावाप्य साधयेत् ||२०|| घनीभूतं त्रिसौगन्ध्यत्रिवृत्क्षौद्रसमन्वितम् | लेह्यमेतत्कफप्रायैः सुकुमारैर्विरेचनम् ||२१|| नीलीतुल्यं त्वगेलं च तैस्त्रिवृत्ससितोपला | चूर्णं सन्तर्पणं क्षौद्रफलाम्लं सन्निपातनुत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vairēcanalēhānāha- sitētyādi| sitā śarkarā; ajagandhā javānikā, ‘bōtha-ikā’ ityanyē; tvakkṣīrī vaṁśalōcanā; vidārī biḍālī (virālī); trivr̥t ‘niśōtra’ iti lōkē| śarkarētyādi| maricāṁśakamiti aṁśaścaturthō bhāgaḥ| pacēdityādi| sitā śarkarā tasyāḥ palaṁ, kṣaudraṁ madhu, tasyārdhakuḍavaścatvāri palāni; trivr̥t lēhasya caturthāṁśēna| atra madhunō'gnisaṁyōgō na virudhyatē, anavasthānāt prayōgābhāvācca| trivr̥dityādi| śyāmā vr̥ddhadārukaḥ, kṣārō yavakṣāraḥ, āpnuyāt lihyāt| bījāḍhyētyādi bījāḍhyān supakvān pathyādīn sahaiva bījaiḥ sādhayēt; tān rasān pathyādhātrīdāḍimakōlajānēraṇḍatailabhr̥ṣṭān, punaramlaphalairbījapūrādibhiḥ saha āvāpya prakṣipya sādhayēt; pathyādīnāṁ yadr̥cchayā mātrā, jalē tu ṣōḍaśaguṇē tēṣāṁ kvāthaḥ kartavyaḥ, ēraṇḍatailamātrā tu yāvatā tasya bharjanaṁ sambhavati, amlaphalaṁ tu kvāthasya caturthāṁśēna, trisaugandhyamātrā tu yāvatā saugandhyaṁ bhavati, trivr̥t kṣaudraṁ tu pratyēkaṁ lēhasya caturthāṁśēna| kaphaprāyairbhūyiṣṭhakaphaiḥ puruṣaiḥ sēvyam| nīlītulyamiti nīlīphalatulyaṁ tvagēlaṁ, nīlī śrīphalikā| tairnīlyādibhiḥ saha tulyā trivr̥t| sasitōpalā śarkarāyuktā| santarpaṇaṁ prīṇanam| kēcit ‘satarpaṇam’ iti paṭhanti, vyākhyāyanti ca- tarpaṇāḥ śaktavaḥ, taiḥ saha yuktam| kṣaudraphalāmlaṁ madhubījapūrāmlarasēna saha cūrṇaṁ dēyam| sannipātanut praśāntē sannipātē'nubandhaparirakṣaṇārthamityarthaḥ||16-22||
Adhikarana 12 (23) · Śloka 23
trivr̥cchyāmāsitākr̥ṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ | mōdakāḥ sannipātōrdhvaraktapittajvarāpahāḥ ||23||
त्रिवृच्छ्यामासिताकृष्णात्रिफलामाक्षिकैः समैः | मोदकाः सन्निपातोर्ध्वरक्तपित्तज्वरापहाः ||२३||
🔊 Audio coming soon
vairēcanikamōdakamāha- trivr̥dityādi| śyāmā vr̥ddhadārukaḥ| triphalāyāḥ pratyēkaṁ bhāgāḥ samāḥ| yadyapyatra bhāgaśrutirnāsti tathā'pi sitāmākṣikē paktvā guṭikāḥ kāryāḥ, sitāmākṣikē samastadravyēbhyō dviguṇē grāhyē||23||
Adhikarana 13 (24-25) · Śloka 26
trivr̥dbhāgāstrayaḥ prōktāstriphalā tatsamā tathā | kṣārakr̥ṣṇāviḍaṅgāni sañcūrṇya madhusarpiṣā ||24|| lihyādguḍēna guṭikāḥ kr̥tvā vā'pyatha bhakṣayēt | kaphavātakr̥tān gulmān plīhōdarahalīmakān ||25|| hantyanyānapi cāpyētannirapāyaṁ virēcanam |26|
त्रिवृद्भागास्त्रयः प्रोक्तास्त्रिफला तत्समा तथा | क्षारकृष्णाविडङ्गानि सञ्चूर्ण्य मधुसर्पिषा ||२४|| लिह्याद्गुडेन गुटिकाः कृत्वा वाऽप्यथ भक्षयेत् | कफवातकृतान् गुल्मान् प्लीहोदरहलीमकान् ||२५|| हन्त्यन्यानपि चाप्येतन्निरपायं विरेचनम् |२६|
🔊 Audio coming soon
lēhaguṭikayōḥ prayōgamāha- trivr̥dityādi| triphalāyā api trayō bhāgāḥ, kṣārakr̥ṣṇāviḍaṅgānāmapi trayō bhāgā grāhyāḥ| nirapāyaṁ vyāpadrahitam||24-25||-
Adhikarana 14 (26-27) · Śloka 27
cūrṇaṁ śyāmā trivr̥nnīlī kaṭvī mustā durālabhā ||26|| cavyēndrabījaṁ triphalā sarpirmāṁsarasāmbubhiḥ | pītaṁ virēcanaṁ taddhi rūkṣāṇāmapi śasyatē ||27||
चूर्णं श्यामा त्रिवृन्नीली कट्वी मुस्ता दुरालभा ||२६|| चव्येन्द्रबीजं त्रिफला सर्पिर्मांसरसाम्बुभिः | पीतं विरेचनं तद्धि रूक्षाणामपि शस्यते ||२७||
🔊 Audio coming soon
cūrṇamāha- cūrṇamityādi| nīlī nīlinī, śrīphalikēti lōkē| kaṭvī kaṭurōhiṇī| rūkṣāṇāṁ sarpiṣā māṁsarasēna ca, snigdhānāṁ punarapiśabdasamuccitānāmambunā pānīyēna saha yōgō dēyaḥ||26-27||
Adhikarana 15 (28-30) · Śloka 30
vairēcanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayō matāḥ | dvau phāṇitasya taccāpi punaragnāvadhiśrayēt ||28|| tat sādhusiddhaṁ vijñāya śītaṁ kr̥tvā nidhāpayēt | kalasē kr̥tasaṁskārē vibhajyartū himāhimau ||29|| māsādūrdhvaṁ jātarasaṁ madhugandhaṁ varāsavam | pibēdasāvēva vidhiḥ kṣāramūtrāsavēṣvapi ||30||
वैरेचनिकनिःक्वाथभागाः शीतास्त्रयो मताः | द्वौ फाणितस्य तच्चापि पुनरग्नावधिश्रयेत् ||२८|| तत् साधुसिद्धं विज्ञाय शीतं कृत्वा निधापयेत् | कलसे कृतसंस्कारे विभज्यर्तू हिमाहिमौ ||२९|| मासादूर्ध्वं जातरसं मधुगन्धं वरासवम् | पिबेदसावेव विधिः क्षारमूत्रासवेष्वपि ||३०||
🔊 Audio coming soon
vairēcanikaṁ gauḍamāsavaṁ nirdiśannāha- vairēcanikētyādi| vairēcanikaṁ dravyaṁ sēhuṇḍavarjitaṁ grāhyam, ēkaiva trivr̥dityēkē| śītā ityanēna vairēcanikakvāthē uṣṇē phāṇitaṁ na yōjayēdityuktaṁ bhavati| dvau phāṇitasyēti phāṇitaṁ kākavī ; ētēna pañca bhāgāḥ kvathanīyā ityarthaḥ| sādhusiddhamiti ardhāvaśiṣṭam| punaḥ śītagrahaṇēnōṣṇaṁ na sandhātavyamityuktam| trivr̥dadhikārē vairēcanikakvāthabhāgā iti sāmānyaśabdaprayōgādaparavairēcanikānāmapyēvamēvāsava iti bōdhayati| nidhāpayēt kva? ityāha- kalasē| kathambhūtē? kr̥tasaṁskārē; antaḥkṣālitaśuṣkasya madhupippalīlēpō'gurudhūpanaṁ cēti saṁskāraḥ| vibhajyartū himāhimāviti himē māsaṁ dhānyarāśau sthāpyam, ahimē punaruṣṇē pakṣamiti| jātarasamutpannarasaṁ varāsavaṁ pibēditi sambandhaḥ| jātarasasya lakṣaṇamāha- madhugandhamiti| asāvēva vidhiḥ kṣāramūtrāsavēṣviti ayamēva vidhiścikitsitādau vakṣyamāṇakṣārōdakāsavādiṣu guḍamadhuyōniṣvanyēṣu ca himāhimakālasthāpanasya pākaprāptilakṣaṇasya cēti||28-30||
Adhikarana 16 (31-34) · Śloka 34
vairēcanikamūlānāṁ kvāthē māṣān subhāvitān | sudhautāṁstatkaṣāyēṇa śālīnāṁ cāpi taṇḍulān ||31|| avakṣudyaikataḥ piṇḍān kr̥tvā śuṣkān sucūrṇitān | śālitaṇḍulacūrṇaṁ ca tatkaṣāyōṣmasādhitam ||32|| tasya piṣṭasya bhāgāṁstrīn kiṇvabhāgavimiśritān | maṇḍōdakārthē kvāthaṁ ca dadyāttatsarvamēkataḥ ||33|| nidadhyātkalasē tāṁ tu surāṁ jātarasāṁ pibēt | ēṣa ēva surākalpō vamanēṣvapi kīrtitaḥ ||34||
वैरेचनिकमूलानां क्वाथे माषान् सुभावितान् | सुधौतांस्तत्कषायेण शालीनां चापि तण्डुलान् ||३१|| अवक्षुद्यैकतः पिण्डान् कृत्वा शुष्कान् सुचूर्णितान् | शालितण्डुलचूर्णं च तत्कषायोष्मसाधितम् ||३२|| तस्य पिष्टस्य भागांस्त्रीन् किण्वभागविमिश्रितान् | मण्डोदकार्थे क्वाथं च दद्यात्तत्सर्वमेकतः ||३३|| निदध्यात्कलसे तां तु सुरां जातरसां पिबेत् | एष एव सुराकल्पो वमनेष्वपि कीर्तितः ||३४||
🔊 Audio coming soon
paiṣṭīṁ surāṁ vairēcanīṁ darśayannāha- vairēcanikētyādi| trivr̥dādikvāthēna māṣavidalāni vibhāvayēdityarthaḥ| tatkaṣāyēṇētyādi tēnaiva vairēcanikakvāthēna| avakṣudyaikataḥ ēkīkr̥tya kuṭṭayitvētyarthaḥ| piṇḍān kr̥tvēti kiṇvanimittaṁ piṇḍaṁ kr̥tvētyarthaḥ| tatkaṣāyōṣmasādhitamiti trivr̥dādikvāthōṣmasvēditam| tasya piṣṭasyētyādi piṣṭapācanikāyāṁ śītalīkr̥tya tasya piṣṭasya bhāgāṁstrīn pūrvakiṇvabhāgēnaikēna miśritān kr̥tvētyarthaḥ| kvāthaṁ dadyāditi trivr̥dādēḥ| tasya pramāṇaṁ tu āsutīvalā ēva jānanti| ētasyaiva yōgasyānyatrāpyatidēśaṁ nirdiśannāha- ēṣa ēvētyādi| ēṣa ēva sarvapiṣṭasurāṇāṁ vidhiḥ; tathā vāmanīyēṣu madanaphalādiṣvapītyarthaḥ||31-34||
Adhikarana 17 (35-39) · Śloka 40
mūlāni trivr̥dādīnāṁ prathamasya gaṇasya ca | mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayōrapi ||35|| sudhāṁ haimavatīṁ caiva triphalātiviṣē vacām | saṁhr̥tyaitāni bhāgau dvau kārayēdēkamētayōḥ ||36|| kuryānniḥkvāthamēkasminnēkasmiṁścūrṇamēva tu | kṣuṇṇāṁstasmiṁstu niḥkvāthē bhāvayēdbahuśō yavān ||37|| śuṣkāṇāṁ mr̥dubhr̥ṣṭānāṁ tēṣāṁ bhāgāstrayō matāḥ | caturthaṁ bhāgamāvāpya cūrṇānāmatra kīrtitam ||38|| prakṣipya kalasē samyak tatastaṁ tadanantaram | tēṣāmēva kaṣāyēṇa śītalēna suyōjitam ||39|| pūrvavat sannidadhyāttu jñēyaṁ sauvīrakaṁ hi tat |40|
मूलानि त्रिवृदादीनां प्रथमस्य गणस्य च | महतः पञ्चमूलस्य मूर्वाशार्ङ्गष्टयोरपि ||३५|| सुधां हैमवतीं चैव त्रिफलातिविषे वचाम् | संहृत्यैतानि भागौ द्वौ कारयेदेकमेतयोः ||३६|| कुर्यान्निःक्वाथमेकस्मिन्नेकस्मिंश्चूर्णमेव तु | क्षुण्णांस्तस्मिंस्तु निःक्वाथे भावयेद्बहुशो यवान् ||३७|| शुष्काणां मृदुभृष्टानां तेषां भागास्त्रयो मताः | चतुर्थं भागमावाप्य चूर्णानामत्र कीर्तितम् ||३८|| प्रक्षिप्य कलसे सम्यक् ततस्तं तदनन्तरम् | तेषामेव कषायेण शीतलेन सुयोजितम् ||३९|| पूर्ववत् सन्निदध्यात्तु ज्ञेयं सौवीरकं हि तत् |४०|
🔊 Audio coming soon
sauvīrakavairēcanamamlasandhānaṁ nirdiśannāha- mūlānītyādi| trivr̥dādīnāṁ saṁśōdhanasaṁśamanīyōktānāṁ grahaṇam| prathamō gaṇō vidārigandhādiḥ| mūrvā cōrasnāyuḥ; śārṅgaṣṭā viṭapakarañjaḥ, cirapōṭikētyanyē, aparē tu kākajaṅghāmāhuḥ| sudhā sēhuṇḍaḥ| haimavatī śvētavacā| ētāni sarvāṇyapi trivr̥dādīni saṁhr̥tya ēkīkr̥tya dvau bhāgau kārayēt| tataścaitayōrdvayōrbhāgayōrmadhya ēkasmin bhāga ēkaṁ niḥkvāthaṁ kuryāt, ēkasmiṁstubhāgē cūrṇaṁ kuryāt| kṣuṇṇān kuṭṭitān| pūrvōktē niḥkvāthē bhāvayēt saptāhaṁ yāvat| tēṣāṁ yavānām| avāpya nikṣipya| cūrṇānāṁ pūrvōktōrvaritatrivr̥dādidravyaikabhāgacūrṇānām| atra asmiñ śāstrē| kīrtitaṁ kathitam| sauvīrakaṁ hitaṁ jñēyamiti sambandhaḥ| tatastasmāccūrṇabhāganikṣēpaṇādanantaraṁ kalasē prakṣipya, tat sauvīrakaṁ tadanantaraṁ tēṣāmēva trivr̥dādīnāmanyatamasya kaṣāyēṇa kvāthēna śītalēna suyōjitaṁ pūrvavat sannidadhyāditi sambandhaḥ| sauvīrakaṁ sauvīrakasañjñam||35-39||
Adhikarana 18 (40-44) · Śloka 45
pūrvōktaṁ vargamāhr̥tya dvidhā kr̥tvaikamētayōḥ ||40|| bhāgaṁ saṅkṣudya saṁsr̥jya yavaiḥ sthālyāmadhiśrayēt | ajaśr̥ṅgyāḥ kaṣāyēṇa tamabhyāsicya sādhayēt ||41|| susiddhāṁścāvatāryaitānauṣadhibhyō vivēcayēt | vimr̥dya satuṣān samyak tatastān pūrvavanmitān ||42|| pūrvōktauṣadhabhāgasya cūrṇaṁ dattvā tu pūrvavat | tēnaiva saha yūṣēṇa kalasē pūrvavat kṣipēt ||43|| jñātvā jātarasaṁ cāpi tattuṣōdakamādiśēt | tuṣāmbusauvīrakayōrvidhirēṣa prakīrtitaḥ ||44|| ṣaḍrātrāt saptarātrādvā tē ca pēyē prakīrtitē |45|
पूर्वोक्तं वर्गमाहृत्य द्विधा कृत्वैकमेतयोः ||४०|| भागं सङ्क्षुद्य संसृज्य यवैः स्थाल्यामधिश्रयेत् | अजशृङ्ग्याः कषायेण तमभ्यासिच्य साधयेत् ||४१|| सुसिद्धांश्चावतार्यैतानौषधिभ्यो विवेचयेत् | विमृद्य सतुषान् सम्यक् ततस्तान् पूर्ववन्मितान् ||४२|| पूर्वोक्तौषधभागस्य चूर्णं दत्त्वा तु पूर्ववत् | तेनैव सह यूषेण कलसे पूर्ववत् क्षिपेत् ||४३|| ज्ञात्वा जातरसं चापि तत्तुषोदकमादिशेत् | तुषाम्बुसौवीरकयोर्विधिरेष प्रकीर्तितः ||४४|| षड्रात्रात् सप्तरात्राद्वा ते च पेये प्रकीर्तिते |४५|
🔊 Audio coming soon
tuṣōdakakalpaṁ nirdiśannāha- pūrvōktamityādi| trivr̥dādimūlaṁ vidārigandhādistathā mahat pañcamūlaṁ mūrvā śārṅgaṣṭā cēti pūrvōktō vargaḥ| dvidhā kr̥tvā dvau bhāgau kr̥tvētyarthaḥ| ētayōrbhāgayōrmadhyē ēkaṁ bhāgaṁ saṅkṣudya kuṭṭayitvā satuṣairyavaiḥ saha saṁsr̥jya sambaddhīkr̥tya, sthālyāmadhiśrayēt nikṣipēt| yavānāmēkō bhāgaḥ| ajaśr̥ṅgī karkaṭaśr̥ṅgī, ‘viṣāṇikā’ ityaparē| taṁ pūrvōktaṁ sayavaṁ bhāgaṁ, sādhayēt randhayēt| susiddhān susvinnān, ētān yavān, auṣadhēbhyō vivēcayēt pr̥thak kuryāt| tān yavān| pūrvavanmitān bhāgadvayaparimitān, ‘pūrvōktauṣadhabhāgasyōddha(rva)ritasya’ iti śēṣaḥ| pūrvavat caturthabhāgapramāṇamityarthaḥ | tēnaiva saha yūṣēṇēti prōktasvinnauṣadhavargayavājaśr̥ṅgīkaṣāyēṇōddhr̥tauṣadhayavēna; sa punarauṣadhasaṁsargēṇa ghanatvādyūṣa iva jātaḥ| jātarasaṁ vyaktāmlam| tayōḥ sauvīrakatuṣōdakayōrvyaktāmlatvē kālāvadhiṁ darśayannāha- ṣaḍrātrāt saptarātrādvā; ṣaḍrātrasaptarātravikalpō'pyuṣṇaśītakālāpēkṣaḥ| tē cēti sauvīrakatuṣōdakē||40-44||-
Adhikarana 19 (45) · Śloka 45
vairēcanēṣu sarvyēṣu trivr̥nmūlavidhiḥ smr̥taḥ ||45||
वैरेचनेषु सर्व्येषु त्रिवृन्मूलविधिः स्मृतः ||४५||
🔊 Audio coming soon
trivr̥dvidhānaṁ saprapañcamuddiśya trivr̥dvidhānaprakārātidēśēnāvaśiṣṭavairēcanamūlāni nirdēṣṭumāha- vairēcanēṣvityādi| vairēcanēṣu sarvēṣviti avaśiṣṭēṣu śyāmādantīdravantīsaptalādiṣu| trivr̥nmūlavidhiḥ smr̥ta iti yādr̥śastrivr̥nmūlē vidhiruktastādr̥śastēṣvapi jñēya ityarthaḥ| tadyathā- śyāmāmūlaṁ śyāmāsvarasabhāvitaṁ vā cūrṇitaṁ saindhavanāgarayuktamamlairanilavyādhau, madhurakvāthasahitaṁ śarkarādibhistulyabhāgaṁ gōkṣīrayuktaṁ pittē, ityādiryāvat sauvīrakatuṣōdakavidhiḥ; ēvaṁ pratiśēṣavairēcanikamēvēhōdāhāryam| viṣayō'pi tēṣāṁ vairēcanikamūlakalpānāṁ pratitrivr̥tkalpaviṣaya ēvēti||45||
Adhikarana 20 (46) · Śloka 47
dantīdravantyōrmūlāni viśēṣānmr̥tkuśāntarē | pippalīkṣaudrayuktāni svinnānyuddhr̥tya śōṣayēt ||46|| tatastrivr̥dvidhānēna yōjayēcchlēṣmapittayōḥ |47|
दन्तीद्रवन्त्योर्मूलानि विशेषान्मृत्कुशान्तरे | पिप्पलीक्षौद्रयुक्तानि स्विन्नान्युद्धृत्य शोषयेत् ||४६|| ततस्त्रिवृद्विधानेन योजयेच्छ्लेष्मपित्तयोः |४७|
🔊 Audio coming soon
sāmānyātidēśaṁ nirdiśya dantīdravantyōrviśiṣṭaṁ kalpanamāha- dantītyādi| dantīdravantyōrmūlānyuddhr̥tya śōṣayēditi sambandhaḥ| kiṁviśiṣṭāni? svinnāni, kasmāt? viśēṣādatiśayēna| kvētyāha- mr̥tkuśāntarē; mr̥ttikādarbhamadhyē puṭapākavidhānēnētyarthaḥ| pippalīkṣaudrayuktāni svinnānīti sambandhaḥ| dantī prasiddhā, dravantī cīritapatrā ‘saṁvarī’ iti lōkē||46||-
Adhikarana 21 (47-48) · Śloka 49
tayōḥ kalkakaṣāyābhyāṁ cakratailaṁ vipācayēt ||47|| sarpiśca pakvaṁ vīsarpakakṣādāhālajīrjayēt | mēhagulmānilaślēṣmavibandhāṁstailamēva ca ||48|| catuḥsnēhaṁ śakr̥cchukravātasaṁrōdhajā rujaḥ |49|
तयोः कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत् ||४७|| सर्पिश्च पक्वं वीसर्पकक्षादाहालजीर्जयेत् | मेहगुल्मानिलश्लेष्मविबन्धांस्तैलमेव च ||४८|| चतुःस्नेहं शकृच्छुक्रवातसंरोधजा रुजः |४९|
🔊 Audio coming soon
tayōrityādi| tayōrdantīdravantyōḥ| kalkakaṣāyamātrāyāṁ paribhāṣā smaraṇīyā; tāmāśritya kalpanōcyatē- tailapalāni dvātriṁśat, dantīdravantīkalkapalānyaṣṭau, dantīdravantīkvāthasya palāni śatamēkamaṣṭāviṁśatyadhikaṁ, tāvat kvāthyaṁ yāvattailapākalakṣaṇam| dantīdravantīkvāthasyāyaṁ vidhiḥ- pānīyapalāni pañcaśatāni dvādaśādhikāni, dantīdravantīpalāni śatamēkaṁ, kvāthaśēṣamēkaśatamaṣṭāviṁśatyadhikam; iti kvāthakalpanā| anyatrāpyanuktatailādimānē iyamēva kalpanā jñēyā| cakratailamiti cakrapīḍitaṁ tilatailaṁ, hastādiyantrapīḍananiṣēdhārthaṁ; cakrē hyabhr̥ṣṭā ēva tilādayaḥ pīḍyantē, tē punarguṇavattarā bhavanti; yantrēṇa bharjanarūkṣitānāṁ tilānāṁ snēhagurutvādayō guṇā hīyanta iti| sarpiścēti tābhyāṁ dantīdravantīmūlakalkakaṣāyābhyāṁ pratyēkaṁ pakvaṁ siddhaṁ sarpirvisarpādīñjayēt| punardantyāḥ kalkō dravantyāstu kaṣāya iti bōddhavyam| tailamēva cēti cakratailaṁ pugarmēhagulmādīñjayēt| catuḥsnēhamiti ghr̥tatailavasāmajjānaścatvāraḥ snēhāḥ| śakr̥t purīṣam| catuḥsnēhaṁ dantīdravantīmūlasādhitaṁ vātasaṁrōdhajā rujō jayēditi sambandhaḥ| atra dravasyānuktatvāccaturguṇaṁ jalaṁ dēyam||47-48||-
Adhikarana 22 (49-51) · Śloka 51
dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ ||49|| viśvabhēṣajamr̥dvīkācitrakairmūtrabhāvitam | saptāhaṁ sarpiṣā cūrṇaṁ yōjyamētadvirēcanam ||50|| jīrṇē santarpaṇaṁ kṣaudraṁ pittaślēṣmarujāpaham | ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhōdaranibarhaṇam ||51||
दन्तीद्रवन्तीमरिचकनकाह्वयवासकैः ||४९|| विश्वभेषजमृद्वीकाचित्रकैर्मूत्रभावितम् | सप्ताहं सर्पिषा चूर्णं योज्यमेतद्विरेचनम् ||५०|| जीर्णे सन्तर्पणं क्षौद्रं पित्तश्लेष्मरुजापहम् | अजीर्णपार्श्वरुक्पाण्डुप्लीहोदरनिबर्हणम् ||५१||
🔊 Audio coming soon
dantītyādi| dantī sambarī; kanakāhvayaṁ kaṅguṣṭhaṁ, ‘nāgakēsaram’ ityanyē; yavāsō durālabhā; viśvabhēṣajaṁ śuṇṭhī| saptāhaṁ mūtrabhāvitamiti sambandhaḥ| sarpiṣēti asya cūrṇasya ghr̥tēna vā lēhaḥ kārya ityarthaḥ| asyaiva prayōgasya yaugikamanusaṅgrahamāha- jīrṇē ityādi| jīrṇē tasminnauṣadhē, santarpaṇaṁ kṣaudramiti lājaśaktusahitaṁ madhu dēyam||49-51||
Adhikarana 23 (52-53) · Śloka 54
guḍasyāṣṭapalē pathyā viṁśatiḥ syuḥ palaṁ palam | dantīcitrakayōḥ karṣau pippalītrivr̥tōrdaśa ||52|| kr̥tvaitānmōdakānēkaṁ daśamē daśamē'hani | tataḥ khādēduṣṇatōyasēvī niryantraṇāstvimē ||53|| dōṣaghnā grahaṇīpāṇḍurōgārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ |54|
गुडस्याष्टपले पथ्या विंशतिः स्युः पलं पलम् | दन्तीचित्रकयोः कर्षौ पिप्पलीत्रिवृतोर्दश ||५२|| कृत्वैतान्मोदकानेकं दशमे दशमेऽहनि | ततः खादेदुष्णतोयसेवी निर्यन्त्रणास्त्विमे ||५३|| दोषघ्ना ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकुष्ठनाशनाः |५४|
🔊 Audio coming soon
mōdakasya prayōgamāha- guḍasyētyādi| aṣṭau palāni guḍasya, viṁśatirharītakīphalāni, dantīmūlacūrṇapalaṁ, citrakamūlacūrṇapalaṁ ca, pippalīkarṣaḥ, trivr̥tkarṣaśca| atra tu saptaguñjāphalaparimitamāṣakapramāṇēna palādimānaṁ grāhyam| daśa kr̥tvaitānmōdakānityādi daśa mōdakān kr̥tvā, ēkaṁ mōdakaṁ daśamē daśamē'hani khādēditi sambandhaḥ| niryantraṇā vātātapādiniṣēdharahitāḥ| imē mōdakāḥ||52-53||-
Adhikarana 24 (54-59) · Śloka 59
vyōṣaṁ trijātakaṁ mustā viḍaṅgāmalakē tathā ||54|| navaitāni samāṁśāni trivr̥daṣṭaguṇāni vai | ślakṣṇacūrṇīkr̥tānīha dantībhāgadvayaṁ tathā ||55|| (sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayēt ) | ṣaḍbhiśca śarkarābhāgairīṣatsaindhavamākṣikaiḥ ||56|| piṇḍitaṁ bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu pāyayēt | bastiruktr̥ḍjvaracchardiśōṣapāṇḍubhramāpaham ||57|| niryantraṇamidaṁ sarvaviṣaghnaṁ tu virēcanam | trivr̥daṣṭakasañjñō'yaṁ praśastaḥ pittarōgiṇām ||58|| bhakṣyaḥ kṣīrānupānō vā pittaślēṣmāturairnaraiḥ | bhakṣyarūpasadharmatvādāḍhyēṣvēva vidhīyatē ||59||
व्योषं त्रिजातकं मुस्ता विडङ्गामलके तथा ||५४|| नवैतानि समांशानि त्रिवृदष्टगुणानि वै | श्लक्ष्णचूर्णीकृतानीह दन्तीभागद्वयं तथा ||५५|| (सर्वाणि चूर्णितानीह गालितानि विमिश्रयेत् ) | षड्भिश्च शर्कराभागैरीषत्सैन्धवमाक्षिकैः ||५६|| पिण्डितं भक्षयित्वा तु ततः शीताम्बु पाययेत् | बस्तिरुक्तृड्ज्वरच्छर्दिशोषपाण्डुभ्रमापहम् ||५७|| निर्यन्त्रणमिदं सर्वविषघ्नं तु विरेचनम् | त्रिवृदष्टकसञ्ज्ञोऽयं प्रशस्तः पित्तरोगिणाम् ||५८|| भक्ष्यः क्षीरानुपानो वा पित्तश्लेष्मातुरैर्नरैः | भक्ष्यरूपसधर्मत्वादाढ्येष्वेव विधीयते ||५९||
🔊 Audio coming soon
vyōṣādiśītavirēcanaṁ darśayannāha- vyōṣamityādi| vyōṣādīni prasiddhāni| trivr̥daṣṭaguṇānīti trivr̥daṣṭaguṇā yēṣu tāni tathā| īṣatsaindhavamākṣikairiti īṣacchabdaścaturthāṁśavācakaḥ| bhakṣyō bhakṣaṇīyaḥ| bhakṣyarūpasadharmatvāt bhakṣyarūpatulyādityarthaḥ‘vātaślēṣmāturairnaraiḥ’ iti kēcit paṭhanti||54-59||
Adhikarana 25 (60-61) · Śloka 62
tilvakasya tvacaṁ bāhyāmantarvalkavivarjitām | cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyēṇa gālayēt ||60|| tr̥tīyaṁ bhāvitaṁ tēna bhāgaṁ śuṣkaṁ tu bhāvitam | daśamūlīkaṣāyēṇa trivr̥dvatsamprayōjayēt ||61|| vidhānaṁ tvakṣu nirdiṣṭaṁ ... |62|
तिल्वकस्य त्वचं बाह्यामन्तर्वल्कविवर्जिताम् | चूर्णयित्वा तु द्वौ भागौ तत्कषायेण गालयेत् ||६०|| तृतीयं भावितं तेन भागं शुष्कं तु भावितम् | दशमूलीकषायेण त्रिवृद्वत्सम्प्रयोजयेत् ||६१|| विधानं त्वक्षु निर्दिष्टं ... |६२|
🔊 Audio coming soon
tvakpradhānakasya tilvakasya prayōgaṁ nirdidikṣuḥ prathamaṁ tasya saṁskāramēva sarvaprayōgaviṣayamāha- tilvakasyētyādi| antarvalkavivarjitāmiti abhyantarakaṭhinatvagvivarjitām| bhāgāviti dvau bhāgāvityarthaḥ| tatkaṣāyēṇa tilvakakaṣāyēṇa| gālayēt kṣārakalpēna, gālanaṁ punarihaikaviṁśativārān pāramparyāt| tr̥tīyaṁ bhāvitaṁ tēna bhāgamiti aparaṁ cūrṇasya sthāpitaṁ tr̥tīyaṁ bhāgaṁ tēnaiva tilvakakaṣāyajalēna cūrṇabhāgadvayagālanalabdhaguṇātiśayēna bhāvitamityarthaḥ| śuṣkaṁ tu bhāvitaṁ daśamūlakaṣāyēṇēti tr̥tīyaṁ bhāgaṁ śuṣkaṁ punaḥ santaṁ daśamūlīkaṣāyēṇa bhāvitaṁ trivr̥dvat samprayōjayēditi sambandhaḥ||60-61||-
Adhikarana 26 (62-69) · Śloka 69
... phalānāmatha vakṣyatē | harītakyāḥ phalaṁ tvasthivimuktaṁ dōṣavarjitam ||62|| yōjyaṁ trivr̥dvidhānēna sarvavyādhinibarhaṇam | rasāyanaṁ paraṁ mēdhyaṁ duṣṭāntarvraṇaśōdhanam ||63|| harītakī viḍaṅgāni saindhavaṁ nāgaraṁ trivr̥t | maricāni ca tatsarvaṁ gōmutrēṇa virēcanam ||64|| harītakī bhadradāru kuṣṭhaṁ pūgaphalaṁ tathā | saindhavaṁ śr̥ṅgavēraṁ ca gōmūtrēṇa virēcanam ||65|| nīlinīphalacūrṇaṁ tu nāgarābhayayōstathā | lihyādguḍēna salilaṁ paścāduṣṇaṁ pibēnnaraḥ ||66|| pippalyādikaṣāyēṇa pibētpiṣṭāṁ harītakīm | saindhavōpahitāṁ sadya ēṣa yōgō virēcayēt ||67|| harītakī bhakṣyamāṇā nāgarēṇa guḍēna vā | saindhavōpahitā vā'pi sātatyēnāgnidīpanī ||68|| vātānulōmanī vr̥ṣyā cēndriyāṇāṁ prasādanī | santarpaṇakr̥tān rōgān prāyō hanti harītakī ||69||
... फलानामथ वक्ष्यते | हरीतक्याः फलं त्वस्थिविमुक्तं दोषवर्जितम् ||६२|| योज्यं त्रिवृद्विधानेन सर्वव्याधिनिबर्हणम् | रसायनं परं मेध्यं दुष्टान्तर्व्रणशोधनम् ||६३|| हरीतकी विडङ्गानि सैन्धवं नागरं त्रिवृत् | मरिचानि च तत्सर्वं गोमुत्रेण विरेचनम् ||६४|| हरीतकी भद्रदारु कुष्ठं पूगफलं तथा | सैन्धवं शृङ्गवेरं च गोमूत्रेण विरेचनम् ||६५|| नीलिनीफलचूर्णं तु नागराभययोस्तथा | लिह्याद्गुडेन सलिलं पश्चादुष्णं पिबेन्नरः ||६६|| पिप्पल्यादिकषायेण पिबेत्पिष्टां हरीतकीम् | सैन्धवोपहितां सद्य एष योगो विरेचयेत् ||६७|| हरीतकी भक्ष्यमाणा नागरेण गुडेन वा | सैन्धवोपहिता वाऽपि सातत्येनाग्निदीपनी ||६८|| वातानुलोमनी वृष्या चेन्द्रियाणां प्रसादनी | सन्तर्पणकृतान् रोगान् प्रायो हन्ति हरीतकी ||६९||
🔊 Audio coming soon
phalapradhānaharītakīkalpēnāśēṣavairēcanikaphalakalpaṁ nirdiśannāha- harītakyā ityādi| vyādhiśabdō'yaṁ dōṣēṣu vyādhiṣu ca vartatē| sarvēṣāṁ harītakīyōgānāṁ sāmānyaṁ phalaṁ darśayannāha- rasāyanamityādi| sukhōpayōjyān yōgān sarvartukān sārvadhātukāṁścāha- harītatakītyādi| mātrāpramāṇaṁ madhyēṣu kōṣṭhavayōbalēṣu cūrṇakarṣaḥ, uttamādhamayōrbuddhyā vikalpanīyaḥ| nīlinī śrīphalikā| sātatyēna nirantarōpayōgēna| sanntarpaṇakr̥tā rōgāstr̥ptyādayaḥ, tānuṣṇatvāddīpanatvācca śamayatīti| atra nāgaraguḍasaindhavādīnāṁ bhinnakāryāṇāṁ dōṣadēhadhātubalakālavayō'vasthāntaravikārāpēkṣayā vyavasthitavikalpaḥ||62-69||
Adhikarana 27 (70) · Śloka 71
śītamāmalakaṁ rūkṣaṁ pittamēdaḥkaphāpaham | bibhītakamanuṣṇaṁ tu kaphapittanibarhaṇam ||70|| trīṇyapyamlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca |71|
शीतमामलकं रूक्षं पित्तमेदःकफापहम् | बिभीतकमनुष्णं तु कफपित्तनिबर्हणम् ||७०|| त्रीण्यप्यम्लकषायाणि सतिक्तमधुराणि च |७१|
🔊 Audio coming soon
harītakīnirdēśādāmalakabibhītakayōrapi guṇanirdēśamāha- śītamityādi| satiktamadhurāṇi cēti pratyēkaṁ harītakyādīnāmuktā śaktirguṇataḥ saṁyōgataḥ prabhāvataśca||70||-
Adhikarana 28 (71) · Śloka 72
triphalā sarvarōgaghnī tribhāgaghr̥tamūrcchitā ||71|| vayasaḥ sthāpanaṁ cāpi kuryāt santatasēvitā |72|
त्रिफला सर्वरोगघ्नी त्रिभागघृतमूर्च्छिता ||७१|| वयसः स्थापनं चापि कुर्यात् सन्ततसेविता |७२|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ triphalāyāḥ prayōgamāha- triphalētyādi| rōgaśabdō'tra tridōṣavacanō vyādhivacanō vā| mūrcchitā saṁyuktā||71||-
Adhikarana 29 (72) · Śloka 73
harītakīvidhānēna phalānyēvaṁ prayōjayēt ||72|| virēcanāni sarvāṇi... |73|
हरीतकीविधानेन फलान्येवं प्रयोजयेत् ||७२|| विरेचनानि सर्वाणि... |७३|
🔊 Audio coming soon
harītakītyādi||72||-
Adhikarana 30 (73-75) · Śloka 76
... viśēṣāccaturaṅgulāt | phalaṁ kālē samuddhr̥tya sikatāyāṁ nidhāpayēt ||73|| saptāhamātapē śuṣkamatō majjānamuddharēt | tailaṁ grāhyaṁ jalē paktvā tilavadvā prapīḍya ca ||74|| tasyōpayōgō bālānāṁ yāvadvarṣāṇi dvādaśa | lihyādēraṇḍatailēna kuṣṭhatrikaṭukānvitam ||75|| sukhōdakaṁ cānupibēdēṣa yōgō virēcayēt |76|
... विशेषाच्चतुरङ्गुलात् | फलं काले समुद्धृत्य सिकतायां निधापयेत् ||७३|| सप्ताहमातपे शुष्कमतो मज्जानमुद्धरेत् | तैलं ग्राह्यं जले पक्त्वा तिलवद्वा प्रपीड्य च ||७४|| तस्योपयोगो बालानां यावद्वर्षाणि द्वादश | लिह्यादेरण्डतैलेन कुष्ठत्रिकटुकान्वितम् ||७५|| सुखोदकं चानुपिबेदेष योगो विरेचयेत् |७६|
🔊 Audio coming soon
caturaṅgulāt kiramālakāt, samuddhr̥tya ‘phalam’ iti śēṣaḥ| sikatāyāṁ vālukāyāṁ, nidhāpayēt nikṣipēt, saptāhamiti sambandhaḥ| ataḥ asmāccaturaṅgulaphalāt| lihyādityādi| ēṣa yōgō vātakaphapraśamanaḥ||73-75||-
Adhikarana 31 (76-77) · Śloka 78
ēraṇḍatailaṁ triphalākvāthēna triguṇēna tu ||76|| yuktaṁ pītaṁ tathā kṣīrarasābhyāṁ tu virēcayēt | bālavr̥ddhakṣatakṣīṇasukumārēṣu yōjitam ||77|| phalānāṁ vidhiruddiṣṭaḥ .... |78|
एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन त्रिगुणेन तु ||७६|| युक्तं पीतं तथा क्षीररसाभ्यां तु विरेचयेत् | बालवृद्धक्षतक्षीणसुकुमारेषु योजितम् ||७७|| फलानां विधिरुद्दिष्टः .... |७८|
🔊 Audio coming soon
ēraṇḍatailamityādi| triguṇēna triphalākvāthēna yuktaṁ tathā kṣīrarasābhyāṁ yuktamiti sambandhaḥ| rasō māṁsarasaḥ| bālādiṣu yōjitamēraṇḍatailaṁ virēcayēditi sambandhaḥ||76-77||-
Adhikarana 32 (78-79) · Śloka 80
... kṣīrāṇāṁ śr̥ṇu suśruta! | virēcanānāṁ tīkṣṇānāṁ payaḥ saudhaṁ paraṁ matam ||78|| ajñaprayuktaṁ taddhanti viṣavat karmavibhramāt | vijānatā prayuktaṁ tu mahāntamapi sañcayam ||79|| bhinattyāśvēva dōṣāṇāṁ rōgān hanti ca dustarān |80|
... क्षीराणां शृणु सुश्रुत! | विरेचनानां तीक्ष्णानां पयः सौधं परं मतम् ||७८|| अज्ञप्रयुक्तं तद्धन्ति विषवत् कर्मविभ्रमात् | विजानता प्रयुक्तं तु महान्तमपि सञ्चयम् ||७९|| भिनत्त्याश्वेव दोषाणां रोगान् हन्ति च दुस्तरान् |८०|
🔊 Audio coming soon
kṣīrāṇāmityādi| saudhaṁ sēhuṇḍabhavam| karmavibhramāt karmāvijñānāt| dōṣāṇāṁ sañcayamiti sambandhaḥ| āśvēva śīghramēva||78-79||-
Adhikarana 33 (80-83) · Śloka 84
mahatyāḥ pañcamūlyāstu br̥hatyōścaikaśaḥ pr̥thak ||80|| kaṣāyaiḥ samabhāgaṁ tu tadaṅgārēṣu śōṣitam | amlādibhiḥ pūrvavattu prayōjyaṁ kōlasammitam ||81|| mahāvr̥kṣapayaḥ pītairyavāgūstaṇḍulaiḥ kr̥tā | pītā virēcayatyāśu guḍēnōtkārikā kr̥tā ||82|| lēhō vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayōghr̥taiḥ | bhāvitāstu snuhīkṣīrē pippalyō lavaṇānvitāḥ ||83|| cūrṇaṁ kāmpillakaṁ vā'pi tatpītaṁ guṭikīkr̥tam |84|
महत्याः पञ्चमूल्यास्तु बृहत्योश्चैकशः पृथक् ||८०|| कषायैः समभागं तु तदङ्गारेषु शोषितम् | अम्लादिभिः पूर्ववत्तु प्रयोज्यं कोलसम्मितम् ||८१|| महावृक्षपयः पीतैर्यवागूस्तण्डुलैः कृता | पीता विरेचयत्याशु गुडेनोत्कारिका कृता ||८२|| लेहो वा साधितः सम्यक् स्नुहीक्षीरपयोघृतैः | भावितास्तु स्नुहीक्षीरे पिप्पल्यो लवणान्विताः ||८३|| चूर्णं काम्पिल्लकं वाऽपि तत्पीतं गुटिकीकृतम् |८४|
🔊 Audio coming soon
mahatyā ityādi| mahatī pañcamūlī bilvādikā| br̥hatyōriti sthūlabr̥hatī laghubr̥hatī cēti dvē br̥hatyau| ēkaśa ityādi| ēkīkr̥tyāṅgārēṣu viśōṣayēt, na jvaladagnau pākakharatābhayāt| tat sēhuṇḍadugdhaṁ pr̥thak kaṣāyaiḥ samabhāgaṁ grāhyam| ētēna pañcamūlībr̥hatīkaṣāyāṇāṁ saptabhāgāḥ, aṣṭamastu sēhuṇḍadugdhasya| amlādibhiḥ kāñjikamastusurādibhiḥ| pūrvavat trivr̥dvat| kōlasammitaṁ karṣapramāṇam| mahāvr̥kṣētyādi| mahāvr̥kṣaḥ sēhuṇḍaḥ| pītairbhāvitaiḥ| guḍē cētyādi| guḍē ca kr̥tōtkārikā virēcayatīti sambandhaḥ| utkārikā lapsikā| tasyāḥ kalpanā- gōdhūmān snuhīkṣīrēṇa bhāvayitvā, cūrṇīkr̥tya, ghr̥takṣīrādibhiḥ saṁyāvavadutkārikā pacanīyā guḍēna| lēha ityādi| lēhasya kalpanā kathyatē- snuhīkṣīrabhāvitasya gōdhūmacūrṇasya lēhaḥ sādhyaḥ| anyē tu ‘snuhīkṣīrasitāghr̥taiḥ’ iti paṭhanti| tanmatē payō'pyutkārikāyāmivānuktamapi lēhē dēyam| lēhō ‘virēcayati’ ityatrāpyanuvartatē| bhāvitā ityādi ‘virēcayanti’ ityatrāpyanuvartatē| cūrṇamityādi| tatpītaṁ snuhīkṣīrabhāvitam| atrāpi ‘virēcayati’ ityanuvartatē||80-83||-
Adhikarana 34 (84-85) · Śloka 86
saptalā śaṅkhinī dantī trivr̥dāragvadhaṁ gavām ||84|| mūtrēṇāplāvya saptāhaṁ snuhīkṣīrē tataḥ param | kīrṇaṁ tēnaiva cūrṇēna mālyaṁ vasanamēva ca ||85|| āghrāyāvr̥tya vā samyaṅmr̥dukōṣṭhō viricyatē |86|
सप्तला शङ्खिनी दन्ती त्रिवृदारग्वधं गवाम् ||८४|| मूत्रेणाप्लाव्य सप्ताहं स्नुहीक्षीरे ततः परम् | कीर्णं तेनैव चूर्णेन माल्यं वसनमेव च ||८५|| आघ्रायावृत्य वा सम्यङ्मृदुकोष्ठो विरिच्यते |८६|
🔊 Audio coming soon
saptalētyādi| saptalā sēhuṇḍabhēdaḥ| śaṅkhinī yavatiktā, tasyāḥ phalaṁ mūlaṁ ca virēcakam, anyē ‘śaṅkhinī yavatiktābhēdaḥ’ ityāhuḥ; aparē tu śvētabudhnāmāhuḥ| dantī dantinī| āragvadhaḥ kiramālakaḥ| āplāvya bhāvayitvā| kīrṇamavacūrṇitaṁ, tēnaiva saptalādicūrṇēna, mālyaṁ puṣpam, āghrāya śiṅghitvā; tēnaiva vā cūrṇēna kīrṇaṁ bhāvitaṁ vasanaṁ vastramāvr̥tya paridhāya; mr̥dukōṣṭhō viricyatē nānya ityarthaḥ||84-85||-
Adhikarana 35 (86-89) · Śloka 89
kṣīratvakphalamūlānāṁ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ | avēkṣya samyagrōgādīn yathāvadupayōjayēt ||86|| trivr̥cchāṇā mitāstisrastisraśca triphalātvacaḥ | viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ ||87|| lihyāt sarpirmadhubhyāṁ ca mōdakaṁ vā guḍēna vā | bhakṣayēnniṣparīhāramētacchrēṣṭhaṁ virēcanam ||88|| gulmaṁ plīhōdaraṁ kāsaṁ halīmakamarōcakam | kaphavātakr̥tāṁścānyān vyādhīnētadvyapōhati ||89||
क्षीरत्वक्फलमूलानां विधानैः परिकीर्तितैः | अवेक्ष्य सम्यग्रोगादीन् यथावदुपयोजयेत् ||८६|| त्रिवृच्छाणा मितास्तिस्रस्तिस्रश्च त्रिफलात्वचः | विडङ्गपिप्पलीक्षारशाणास्तिस्रश्च चूर्णिताः ||८७|| लिह्यात् सर्पिर्मधुभ्यां च मोदकं वा गुडेन वा | भक्षयेन्निष्परीहारमेतच्छ्रेष्ठं विरेचनम् ||८८|| गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकमरोचकम् | कफवातकृतांश्चान्यान् व्याधीनेतद्व्यपोहति ||८९||
🔊 Audio coming soon
kṣīratvagityādi| śāṇaḥ karṣacaturthō bhāgaḥ||86-89||
Adhikarana 36 (90) · Śloka 90
ghr̥tēṣu tailēṣu payaḥsu cāpi madyēṣu mūtrēṣu tathā rasēṣu | bhakṣyānnalēhyēṣu ca tēṣu tēṣu virēcanānyagramatirvidadhyāt ||90||
घृतेषु तैलेषु पयःसु चापि मद्येषु मूत्रेषु तथा रसेषु | भक्ष्यान्नलेह्येषु च तेषु तेषु विरेचनान्यग्रमतिर्विदध्यात् ||९०||
🔊 Audio coming soon
anuktānnapānēṣu prayōgakalpānnirdiśannāha- ghr̥tēṣvityādi| bhakṣyaṁ mōdakaśaṣkulyādi| annaṁ bhaktādi| agryamatiḥ pradhānabuddhiḥ||90||
Adhikarana 37 (91) · Śloka 91
kṣīraṁ rasaḥ kalkamathō kaṣāyaḥ śr̥taśca śītaśca tathaiva cūrṇam | kalpāḥ ṣaḍētē khalu bhēṣajānāṁ yathōttaraṁ tē laghavaḥ pradiṣṭāḥ ||91||
क्षीरं रसः कल्कमथो कषायः शृतश्च शीतश्च तथैव चूर्णम् | कल्पाः षडेते खलु भेषजानां यथोत्तरं ते लघवः प्रदिष्टाः ||९१||
🔊 Audio coming soon
kṣīramityādi| “yantrādipīḍitadravyarasaḥ svarasa ucyatē| yaḥ piṇḍaścārdrapiṣṭānāṁ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ|| vahnau tu kvathitaṁ dravyaṁ śr̥tamāhuścikitsakāḥ| upōṣitaṁ niśāyāṁ tu tōyasthaṁ śītamucyatē|| cūrṇamuṣṇēna sampr̥ktaṁ tat phāṇṭamabhidhīyatē| abhibhūyāmbunōṣṇēna kṣaṇāt pūtamitītarē” iti| phāṇṭalakṣaṇaṁ tu prasaṅgāduktam| kaṣāyō dvividhaḥ- śr̥takaṣāyaḥ, śītakaṣāyaśca| tē tu ṣaṭkalpā bhavanti| kalpā vidhayaḥ| anyē tvēvaṁ paṭhanti “cūrṇaṁ kaṣāyaḥ śiśiraḥ śr̥taśca tathā ca kalkaḥ svarasastathaiva| pañcaiva kalpāḥ khalu bhēṣajānāṁ yathōttaraṁ tē guravaḥ pradiṣṭāḥ” iti| tē tu svarasa ēva kṣīramantarbhāvayanti, phāṇṭaṁ śītakaṣāyē'ntarbhāvayanti||91||
Adhikarana puShpikA · Śloka 44
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē virēcanadravyavikalpavijñānīyō nāma catuścatvāriṁśō'dhyāyaḥ ||44||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विरेचनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ||४४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutaṭīkāyāṁ sūtrasthānē catuścatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||44||