44. virēcanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ விரேசநத்ரவ்யவிகல்பவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

அதாதோ விரேசநத்ரவ்யேத்யாதி| விகல்போ பேதஃ||௧-௨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

அருணாபஂ த்ரிவந்மூலஂ ஶ்ரேஷ்டஂ மூலவிரேசநே | ப்ரதாநஂ தில்வகஸ்த்வக்ஷு பலேஷ்வபி ஹரீதகீ ||௩|| தைலேஷ்வேரண்டஜஂ தைலஂ ஸ்வரஸே காரவேல்லிகா | ஸுதாபயஃ பயஃஸூக்தமிதி ப்ராதாந்யஸங்க்ரஹஃ | தேஷாஂ விதாநஂ வக்ஷ்யாமி யதாவதநுபூர்வஶஃ ||௪||

அருணாபமித்யாதி| அருணாபமீஷல்லோஹிதம்| த்ரிவத் ‘நிஶோத’ இதி லோகே| மூலவிரேசநே மூலவிரேசநாநாஂ மத்யே| தில்வகஃ ஸ்வல்பரோத்ரஃ| த்வக்க்ஷ்விதி த்வக்விரேசநாநாஂ மத்யே தில்வகத்வக் ப்ரதாநமித்யர்தஃ| ஸுதா ‘ஸேஹுண்ட’ இதி லோகே| பயஃஸூக்தமிதி பயஃஸு க்ஷீரவிரேசநாநாஂ மத்யே ஸுதாபயஃ ப்ரதாநமுக்தமிதி ஸம்பந்தஃ| பலேஷ்வபி ஹரீதகீ அஸ்யாக்ரே ‘தைலேஷ்வேரண்டஜஂ தைலஂ ஸ்வரஸே காரவேல்லிகா’ இதி ஜேஜ்ஜடாசார்யஃ படதி, தந்நேச்சதி கயீ| விதாநமிதி விதாநஂ ப்ரயோககரணம்| ஏஷாஂ த்ரிவதாதீநாம்| யதாவத் ஸத்யம்| அநுபூர்வஶஃ அநுக்ரமேணேத்யர்தஃ||௩-௪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

வைரேசநத்ரவ்யரஸாநுபீதஂ மூலஂ மஹத்த்ரைவதமஸ்ததோஷம் | சூர்ணீகதஂ ஸைந்தவநாகராட்யமம்லைஃ பிபேந்மாருதரோகஜுஷ்டஃ ||௫||

வைரேசநேத்யாதி| வைரேசநத்ரவ்யரஸாநுபீதஂ த்ரிவதாதித்ரவ்யரஸாநுபாவிதம்| அஸ்ததோஷஂ கம்யாதிதோஷரஹிதம்| ஆட்யமதிகம்| அம்லைஃ ஶுக்தஸௌவீரதுஷோதகதாந்யாம்லமத்யமஸ்துபிஃ| ‘வைரேசநஸ்வரஸக்வாதபீதாஂ காடமூலாஂ த்ரிவதாஂ காலபுஷ்டாம்| சூர்ணீகதாஂ நாகரஸைந்தவாட்யாஂ பிபேதம்லைரநிலவ்யாதிஜுஷ்டஃ’ இதி க்வசித் பாடஃ||௫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

இக்ஷோர்விகாரைர்மதுரை ரஸைஸ்தத் பைத்தே கதே க்ஷீரயுதஂ பிபேச்ச |௬|

இக்ஷோரித்யாதி| இக்ஷோர்விகாரைஃ கண்டாதிபிஃ; ந புநர்குடேந, உஷ்ணவீர்யத்வாத்தஸ்ய; ந ச பாணிதேந, த்ரிதோஷகரத்வாத்தஸ்ய; நாபீக்ஷுரஸேந, விதாஹித்வாத்தஸ்யேதி| மதுரை ரஸைஃ காகோல்யாதிக்வாதைஃ| ததிதி த்ரிவந்மூலம்| ‘ஸ்வாதுக்வாதைஶ்சாபி நோஷ்ணைர்விகாரே பைத்தே த்ராக்ஷாக்ஷீரயுக்தாஂ பிபேத்வா’ இதி கேசித் படந்தி|௬|-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

குடூச்யரிஷ்டத்ரிபலாரஸேந ஸவ்யோஷமூத்ரஂ கபஜே பிபேத்தத் ||௬||

குடூசீத்யாதி| அரிஷ்டோ நிம்பஃ| ரஸோऽத்ர க்வாதஃ| தத் த்ரிவந்மூலம்| அந்யே து ‘க்ஷௌத்ராரிஷ்டத்ரிபலாக்வாதயுக்தா மூத்ரைஃ பேயா கபஜே வ்யோஷகாடா’ இதி படந்தி| தத்ர த்ரிவதேதி ஸம்பந்தநீயம்| அந்யே து த்ராக்ஷாரஸேநேத்யாதி படந்தி, தத்ர பித்தமபி த்ரஷ்டவ்யஂ; தேந பித்தாதிகே ஶ்லேஷ்மணி த்ராக்ஷாரஸேந, கபாதிகே மூத்ரைரிதி; அயஂ து பாடோऽபாவாத் ஸமக்ரோ ந லிகிதஃ||௬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

த்ரிவர்ணகத்ர்யூஷணயுக்தமேதத்குடேந லிஹ்யாதநவேந சூர்ணம் | ப்ரஸ்தே ச தந்மூலரஸஸ்ய தத்வா தந்மூலகல்கஂ குடவப்ரமாணம் ||௭|| கர்ஷோந்மிதே ஸைந்தவநாகரே ச விபாச்ய கல்கீகதமேததத்யாத் | தத்கல்கபாகஃ ஸமஹௌஷதார்தஃ ஸஸைந்தவோ மூத்ரயுதஶ்ச பேயஃ ||௮||

வாதஶ்லேஷ்மப்ரயோகமாஹ- த்ரிவர்ணகேத்யாதி| த்ரிவர்ணஂ த்ரிஜாதகம்| ஏதத் த்ரிவந்மூலம்| தத்ர த்ரிவர்ணத்ரிகடுககுடாநாமேகோ பாகஃ, அபராஸ்து த்ரிவதாயாஃ, தஸ்யாஃ ப்ரதாநத்வாத்| வாதஶ்லேஷ்மவிஷயமபரமபி ப்ரயோகமாஹ- ப்ரஸ்தே சேத்யாதி| ப்ரஸ்தோ த்வாத்ரிஂஶத்பலாநி, த்ரவத்ரவ்யத்வாத்| தந்மூலரஸஸ்ய த்ரிவந்மூலக்வாதஸ்ய, தந்மூலஂ த்ரிவந்மூலம்| குடவஶ்சத்வாரி பலாநி| கர்ஷோந்மித இதி ப்ரத்யேகஂ கர்ஷப்ரமாணே| விபாச்ய கல்கீகதமேததிதி ஏதத் ஸர்வஂ தாவத் பக்தவ்யஂ யாவத் கல்காவஶேஷஂ பவதி| அத்யாத் பக்ஷயேத்| அந்யே த்வேவஂ படந்தி- ‘க்வாதப்ரஸ்தே குடவஂ தஸ்ய தத்யாத்யுக்த்யா தத்யாந்நாகரஂ ஸைந்தவஂ ச| பசேத் ஸர்வஂ யாவதேதத்கநஂ ஸ்யால்லேஹீபூதஂ தத் ப்ரயோஜ்யஂ ததஸ்து” இதி| அந்யே து ‘குடவஂ கதஸ்ய தத்யாத்’ இதி படந்தி| தத்ர குடவோऽஷ்டௌ பலாநி, ஸைந்தவநாகரே ச ப்ரத்யேகஂ பலிகே| தந்மதே கதமேதத்விரேசநஂ, தச்ச வாதபித்தே, ‘வாதாதிககபே’ இத்யந்யே| வாதஶ்லேஷ்மவிஷயமேவ யோகாந்தரமாஹ- ததித்யாதி| தத்கல்கஃ த்ரிவத்கல்கஃ| ஸமஹௌஷதார்தஃ ஶுண்ட்யாஃ பலார்தயுக்தஃ| ஸஸைந்தவ இதி ஸைந்தவமபி த்ரிவதர்தம்| அந்யே து படந்தி- ‘த்ரிவத்கல்கோ நாகரபாகயுக்தஃ ஸஸைந்தவோ மூத்ரயுதஃ ப்ரதேயஃ’- இதி||௭-௮||

Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11

ஸமாஸ்த்ரிவந்நாகரகாபயாஃ ஸ்யுர்பாகார்தகஂ பூகபலஂ ஸுபக்வம் | விடங்கஸாரோ மரிசஂ ஸதாரு யோகஃ ஸஸிந்தூத்பவமூத்ரயுக்தஃ ||௯|| (விரேசநத்ரவ்யபவஂ து சூர்ணஂ ரஸேந தேஷாஂ பிஷஜா விமத்ய | தந்மூலஸித்தேந ச ஸர்பிஷாऽऽக்தஂ ஸேவ்யஂ ததாஜ்யே குடிகீகதஂ ச ||௧௦|| குடே ச பாகாபிமுகே நிதாய சூர்ணீகதஂ ஸம்யகிதஂ விபாச்ய | ஶீதஂ த்ரிஜாதாக்தமதோ விமத்ய யோகாநுரூபா குடிகாஃ ப்ரயோஜ்யாஃ) ||௧௧||

ஸர்வவிஷயாந் யோகாநாஹ- ஸமா இத்யாதி| பாகார்தகமிதி ஆதித்ரவ்யாபேக்ஷயா பூகாதிகஂ ப்ரத்யேகமர்தபாகிகஂ க்ராஹ்யம்| விடங்கஸாரோ விடங்கபீஜாநி| ஸிந்தூத்பவஂ ஸைந்தவஂ, ததப்யர்தபாகேந க்ராஹ்யம்| ஸஸைந்தவமூத்ரயுக்தோ யோகஃ பேய இதி ஸம்பந்தஃ| ‘ஸமே த்ரிவந்நாகரகே’ இதி கேசித் படந்தி| அத்ர கேசித்படந்தி- விரேசநேத்யாதி| விரேசநத்ரவ்யபவஂ சூர்ணஂ யதச்சயா க்ராஹ்யம்| ரஸேந தேஷாஂ விமத்யேதி தேஷாஂ விரேசநத்ரவ்யாணாஂ ரஸேந பாவநா கார்யேத்யர்தஃ, யாவதா சூர்ணமார்த்ரீபவதி தாவத்ரஸோ தேயஃ| பிஷஜா வைத்யேந யோகாநுரூபா வடகாஃ ப்ரயோஜ்யா இதி ஸம்பந்தஃ| தந்மூலஸித்தேந ச ஸர்பிஷாऽऽக்தமிதி விரேசநத்ரவ்யஜடாபக்வேந கதேந புநரபி பாவநா கார்யேத்யர்தஃ; யாவதா ஸ்நைக்த்யமுத்பத்யதே தாவந்மாத்ரஂ கதஂ தேயமித்யர்தஃ| ஸேவ்யஂ ஸேவநீயம்| ததாஜ்யே தஸ்மிந்நேவ கதே| குடிகீகதஂ குடிகாரூபஂ கதம்| நிதாய நிக்ஷிப்ய| குடோऽத்ர த்விகுணோ தேயஃ| த்ரிஜாதகமத்ர யாவதா ஸௌகந்த்யஂ பவதி||௯-௧௧||

Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13

வைரேகீயத்ரவ்யசூர்ணஸ்ய பாகஂ ஸித்தஂ ஸார்தஂ க்வாதபாகைஶ்சதுர்பிஃ | ஆமத்நீயாத் ஸர்பிஷா தச்சதேந தத்க்வாதோஷ்மஸ்வேதிதஂ ஸாமிதஂ ச ||௧௨|| பாகப்ராப்தே பாணிதே சூர்ணிதஂ தத் க்ஷிப்தஂ பக்வஂ சாவதார்ய ப்ரயத்நாத் | ஶீதீபூதா மோதகா ஹத்யகந்தாஃ கார்யாஸ்த்வேதே பக்ஷ்யகல்பாஃ ஸமாஸாத் ||௧௩||

மோதகபக்ஷ்யாந்நிர்திஶந்நாஹ- வைரேகீயேத்யாதி| வைரேகீயத்ரவ்யாணாஂ த்ரிவச்ச்யாமாதீநாஂ க்ரஹணம்| க்வாதபாகைரிதி விரேசநத்ரவ்யக்வாதபாகைஶ்சதுர்பிர்மந்தேऽக்நௌ கதேந விரேசநத்ரவ்யஸித்தேந, ஸாமிதாபாகஂ கோதூமசூர்ணஂ துல்யபாகஂ ப்ரக்ஷிப்ய மர்தயித்வா பிஷ்டபாசநிகாயாஂ தத்வா ஊஷ்மணா ஸ்வேதயித்வாऽந்யஸ்மிந் பாணிதே பாகப்ராப்தே ப்ரக்ஷிப்ய மோதகாஃ கார்யாஃ||௧௨-௧௩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

ரஸேந தேஷாஂ பரிபாவ்ய முத்காந் யூஷஃ ஸஸிந்தூத்பவஸர்பிரிஷ்டஃ | வைரேசநேऽந்யைரபி வைதலைஃ ஸ்யாதேவஂ விதத்யாத்வமநௌஷதைஶ்ச ||௧௪||

யூஷகல்பஂ நிர்திஶந்நாஹ- ரஸேநேத்யாதி| தேஷாமிதி தேஷாஂ விரேசநத்ரவ்யாணாம்| அந்யே த்வேவஂ படந்தி- ‘முத்காநாஂ வா தத்ரஸே பாவிதாநாஂ யூஷஃ கல்ப்யஃ ஸகதஃ ஸைந்தவாட்யஃ’ இதி| தத்ரஸே ப்ரதாநகல்பநயா த்ரிவதாரஸே| வைரேசநே இதி விரேசநத்ரவ்யபாவிதைரந்யைரபி வைதலைர்மஸூராதிபிர்யூஷஃ ஸ்யாத் பவேதித்யர்தஃ| ஏவமித்யாதி| ஏஷ ஏவ வமநீயாதியூஷாணாஂ கர்மமார்கஃ||௧௪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

பித்த்வா த்விதேக்ஷுஂ பரிலிப்ய கல்கைஸ்த்ரிபண்டிஜாதைஃ ப்ரதிபத்ய ரஜ்ஜ்வா | பக்வஂ ச ஸம்யக் புடபாகயுக்த்யா காதேத்து தஂ பித்தகதீ ஸுஶீதம் ||௧௫||

புடபாகக்ரமவிரேசநஂ நிர்திஶந்நாஹ- பித்த்வேத்யாதி| பித்த்வா விதார்ய| த்ரிபண்டீ ஶுக்லா த்ரிவத்| புடபாகயுக்த்யா புடபாகக்ரமேண ஶாலாக்யோக்தக்ரியாகல்பநிர்திஷ்டபுடபாகவிதிநா; தேந காஶ்மர்யாதிபத்ராச்சாதநகுஶபரிவேஷ்டநஂ மதாவலேபநஂ நிர்தூமாங்காராந்தருபஸ்வேதநாதி ஸர்வமதிதேஶேந லப்யதே| அந்யே த்வேவஂ படந்தி- “இக்ஷு த்விதாஂ பாடயித்வாऽவலிக்ய த்ரிவத்கல்கைஃ ப்ரதிஸந்தாய சாபி| பக்வஂ ஸம்யக் புடபாகக்ரமேண காதேச்சீதஂ பித்தரோகாபிபூதஃ” இதி; வ்யாக்யாநயந்தி ச- த்ரிவத்கல்கைரிதி பஹுவசநாத்த்ரிவதாதிகல்கைரித்யாதிஶப்தோ லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ, தேநாந்யேஷாஂ வைரேசநிகாநாமயமேவ புடபாகவிதிரிதி த்யோதயதி||௧௫||

Adhikarana 11 (16-22) · Śloka 22

ஸிதாஜகந்தாத்வக்க்ஷீரீவிதாரீத்ரிவதஃ ஸமாஃ | லிஹ்யாந்மதுகதாப்யாஂ து தட்தாஹஜ்வரஶாந்தயே ||௧௬|| ஶர்கராக்ஷௌத்ரஸஂயுக்தஂ த்ரிவச்சூர்ணாவசூர்ணிதம் | ரேசநஂ ஸுகுமாராணாஂ த்வக்பத்ரமரிசாஂஶகம் ||௧௭|| பசேல்லேஹஂ ஸிதாக்ஷௌத்ரபலார்தகுடவாந்விதம் | த்ரிவச்சூர்ணயுதஂ ஶீதஂ பித்தக்நஂ தத்விரேசநம் ||௧௮|| த்ரிவச்ச்யாமாக்ஷாரஶுண்டீபிப்பலீர்மதுநாऽऽப்நுயாத் | ஸர்வஶ்லேஷ்மவிகாராணாஂ ஶ்ரேஷ்டமேதத்விரேசநம் ||௧௯|| பீஜாட்யபத்யாகாஶ்மர்யதாத்ரீதாடிமகோலஜாந் | தைலபஷ்டாந் ரஸாநம்லபலைராவாப்ய ஸாதயேத் ||௨௦|| கநீபூதஂ த்ரிஸௌகந்த்யத்ரிவத்க்ஷௌத்ரஸமந்விதம் | லேஹ்யமேதத்கபப்ராயைஃ ஸுகுமாரைர்விரேசநம் ||௨௧|| நீலீதுல்யஂ த்வகேலஂ ச தைஸ்த்ரிவத்ஸஸிதோபலா | சூர்ணஂ ஸந்தர்பணஂ க்ஷௌத்ரபலாம்லஂ ஸந்நிபாதநுத் ||௨௨||

இதாநீஂ வைரேசநலேஹாநாஹ- ஸிதேத்யாதி| ஸிதா ஶர்கரா; அஜகந்தா ஜவாநிகா, ‘போத-இகா’ இத்யந்யே; த்வக்க்ஷீரீ வஂஶலோசநா; விதாரீ பிடாலீ (விராலீ); த்ரிவத் ‘நிஶோத்ர’ இதி லோகே| ஶர்கரேத்யாதி| மரிசாஂஶகமிதி அஂஶஶ்சதுர்தோ பாகஃ| பசேதித்யாதி| ஸிதா ஶர்கரா தஸ்யாஃ பலஂ, க்ஷௌத்ரஂ மது, தஸ்யார்தகுடவஶ்சத்வாரி பலாநி; த்ரிவத் லேஹஸ்ய சதுர்தாஂஶேந| அத்ர மதுநோऽக்நிஸஂயோகோ ந விருத்யதே, அநவஸ்தாநாத் ப்ரயோகாபாவாச்ச| த்ரிவதித்யாதி| ஶ்யாமா வத்ததாருகஃ, க்ஷாரோ யவக்ஷாரஃ, ஆப்நுயாத் லிஹ்யாத்| பீஜாட்யேத்யாதி பீஜாட்யாந் ஸுபக்வாந் பத்யாதீந் ஸஹைவ பீஜைஃ ஸாதயேத்; தாந் ரஸாந் பத்யாதாத்ரீதாடிமகோலஜாநேரண்டதைலபஷ்டாந், புநரம்லபலைர்பீஜபூராதிபிஃ ஸஹ ஆவாப்ய ப்ரக்ஷிப்ய ஸாதயேத்; பத்யாதீநாஂ யதச்சயா மாத்ரா, ஜலே து ஷோடஶகுணே தேஷாஂ க்வாதஃ கர்தவ்யஃ, ஏரண்டதைலமாத்ரா து யாவதா தஸ்ய பர்ஜநஂ ஸம்பவதி, அம்லபலஂ து க்வாதஸ்ய சதுர்தாஂஶேந, த்ரிஸௌகந்த்யமாத்ரா து யாவதா ஸௌகந்த்யஂ பவதி, த்ரிவத் க்ஷௌத்ரஂ து ப்ரத்யேகஂ லேஹஸ்ய சதுர்தாஂஶேந| கபப்ராயைர்பூயிஷ்டகபைஃ புருஷைஃ ஸேவ்யம்| நீலீதுல்யமிதி நீலீபலதுல்யஂ த்வகேலஂ, நீலீ ஶ்ரீபலிகா| தைர்நீல்யாதிபிஃ ஸஹ துல்யா த்ரிவத்| ஸஸிதோபலா ஶர்கராயுக்தா| ஸந்தர்பணஂ ப்ரீணநம்| கேசித் ‘ஸதர்பணம்’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாயந்தி ச- தர்பணாஃ ஶக்தவஃ, தைஃ ஸஹ யுக்தம்| க்ஷௌத்ரபலாம்லஂ மதுபீஜபூராம்லரஸேந ஸஹ சூர்ணஂ தேயம்| ஸந்நிபாதநுத் ப்ரஶாந்தே ஸந்நிபாதேऽநுபந்தபரிரக்ஷணார்தமித்யர்தஃ||௧௬-௨௨||

Adhikarana 12 (23) · Śloka 23

த்ரிவச்ச்யாமாஸிதாகஷ்ணாத்ரிபலாமாக்ஷிகைஃ ஸமைஃ | மோதகாஃ ஸந்நிபாதோர்த்வரக்தபித்தஜ்வராபஹாஃ ||௨௩||

வைரேசநிகமோதகமாஹ- த்ரிவதித்யாதி| ஶ்யாமா வத்ததாருகஃ| த்ரிபலாயாஃ ப்ரத்யேகஂ பாகாஃ ஸமாஃ| யத்யப்யத்ர பாகஶ்ருதிர்நாஸ்தி ததாऽபி ஸிதாமாக்ஷிகே பக்த்வா குடிகாஃ கார்யாஃ, ஸிதாமாக்ஷிகே ஸமஸ்தத்ரவ்யேப்யோ த்விகுணே க்ராஹ்யே||௨௩||

Adhikarana 13 (24-25) · Śloka 26

த்ரிவத்பாகாஸ்த்ரயஃ ப்ரோக்தாஸ்த்ரிபலா தத்ஸமா ததா | க்ஷாரகஷ்ணாவிடங்காநி ஸஞ்சூர்ண்ய மதுஸர்பிஷா ||௨௪|| லிஹ்யாத்குடேந குடிகாஃ கத்வா வாऽப்யத பக்ஷயேத் | கபவாதகதாந் குல்மாந் ப்லீஹோதரஹலீமகாந் ||௨௫|| ஹந்த்யந்யாநபி சாப்யேதந்நிரபாயஂ விரேசநம் |௨௬|

லேஹகுடிகயோஃ ப்ரயோகமாஹ- த்ரிவதித்யாதி| த்ரிபலாயா அபி த்ரயோ பாகாஃ, க்ஷாரகஷ்ணாவிடங்காநாமபி த்ரயோ பாகா க்ராஹ்யாஃ| நிரபாயஂ வ்யாபத்ரஹிதம்||௨௪-௨௫||-

Adhikarana 14 (26-27) · Śloka 27

சூர்ணஂ ஶ்யாமா த்ரிவந்நீலீ கட்வீ முஸ்தா துராலபா ||௨௬|| சவ்யேந்த்ரபீஜஂ த்ரிபலா ஸர்பிர்மாஂஸரஸாம்புபிஃ | பீதஂ விரேசநஂ தத்தி ரூக்ஷாணாமபி ஶஸ்யதே ||௨௭||

சூர்ணமாஹ- சூர்ணமித்யாதி| நீலீ நீலிநீ, ஶ்ரீபலிகேதி லோகே| கட்வீ கடுரோஹிணீ| ரூக்ஷாணாஂ ஸர்பிஷா மாஂஸரஸேந ச, ஸ்நிக்தாநாஂ புநரபிஶப்தஸமுச்சிதாநாமம்புநா பாநீயேந ஸஹ யோகோ தேயஃ||௨௬-௨௭||

Adhikarana 15 (28-30) · Śloka 30

வைரேசநிகநிஃக்வாதபாகாஃ ஶீதாஸ்த்ரயோ மதாஃ | த்வௌ பாணிதஸ்ய தச்சாபி புநரக்நாவதிஶ்ரயேத் ||௨௮|| தத் ஸாதுஸித்தஂ விஜ்ஞாய ஶீதஂ கத்வா நிதாபயேத் | கலஸே கதஸஂஸ்காரே விபஜ்யர்தூ ஹிமாஹிமௌ ||௨௯|| மாஸாதூர்த்வஂ ஜாதரஸஂ மதுகந்தஂ வராஸவம் | பிபேதஸாவேவ விதிஃ க்ஷாரமூத்ராஸவேஷ்வபி ||௩௦||

வைரேசநிகஂ கௌடமாஸவஂ நிர்திஶந்நாஹ- வைரேசநிகேத்யாதி| வைரேசநிகஂ த்ரவ்யஂ ஸேஹுண்டவர்ஜிதஂ க்ராஹ்யம், ஏகைவ த்ரிவதித்யேகே| ஶீதா இத்யநேந வைரேசநிகக்வாதே உஷ்ணே பாணிதஂ ந யோஜயேதித்யுக்தஂ பவதி| த்வௌ பாணிதஸ்யேதி பாணிதஂ காகவீ ; ஏதேந பஞ்ச பாகாஃ க்வதநீயா இத்யர்தஃ| ஸாதுஸித்தமிதி அர்தாவஶிஷ்டம்| புநஃ ஶீதக்ரஹணேநோஷ்ணஂ ந ஸந்தாதவ்யமித்யுக்தம்| த்ரிவததிகாரே வைரேசநிகக்வாதபாகா இதி ஸாமாந்யஶப்தப்ரயோகாதபரவைரேசநிகாநாமப்யேவமேவாஸவ இதி போதயதி| நிதாபயேத் க்வ? இத்யாஹ- கலஸே| கதம்பூதே? கதஸஂஸ்காரே; அந்தஃக்ஷாலிதஶுஷ்கஸ்ய மதுபிப்பலீலேபோऽகுருதூபநஂ சேதி ஸஂஸ்காரஃ| விபஜ்யர்தூ ஹிமாஹிமாவிதி ஹிமே மாஸஂ தாந்யராஶௌ ஸ்தாப்யம், அஹிமே புநருஷ்ணே பக்ஷமிதி| ஜாதரஸமுத்பந்நரஸஂ வராஸவஂ பிபேதிதி ஸம்பந்தஃ| ஜாதரஸஸ்ய லக்ஷணமாஹ- மதுகந்தமிதி| அஸாவேவ விதிஃ க்ஷாரமூத்ராஸவேஷ்விதி அயமேவ விதிஶ்சிகித்ஸிதாதௌ வக்ஷ்யமாணக்ஷாரோதகாஸவாதிஷு குடமதுயோநிஷ்வந்யேஷு ச ஹிமாஹிமகாலஸ்தாபநஸ்ய பாகப்ராப்திலக்ஷணஸ்ய சேதி||௨௮-௩௦||

Adhikarana 16 (31-34) · Śloka 34

வைரேசநிகமூலாநாஂ க்வாதே மாஷாந் ஸுபாவிதாந் | ஸுதௌதாஂஸ்தத்கஷாயேண ஶாலீநாஂ சாபி தண்டுலாந் ||௩௧|| அவக்ஷுத்யைகதஃ பிண்டாந் கத்வா ஶுஷ்காந் ஸுசூர்ணிதாந் | ஶாலிதண்டுலசூர்ணஂ ச தத்கஷாயோஷ்மஸாதிதம் ||௩௨|| தஸ்ய பிஷ்டஸ்ய பாகாஂஸ்த்ரீந் கிண்வபாகவிமிஶ்ரிதாந் | மண்டோதகார்தே க்வாதஂ ச தத்யாத்தத்ஸர்வமேகதஃ ||௩௩|| நிதத்யாத்கலஸே தாஂ து ஸுராஂ ஜாதரஸாஂ பிபேத் | ஏஷ ஏவ ஸுராகல்போ வமநேஷ்வபி கீர்திதஃ ||௩௪||

பைஷ்டீஂ ஸுராஂ வைரேசநீஂ தர்ஶயந்நாஹ- வைரேசநிகேத்யாதி| த்ரிவதாதிக்வாதேந மாஷவிதலாநி விபாவயேதித்யர்தஃ| தத்கஷாயேணேத்யாதி தேநைவ வைரேசநிகக்வாதேந| அவக்ஷுத்யைகதஃ ஏகீகத்ய குட்டயித்வேத்யர்தஃ| பிண்டாந் கத்வேதி கிண்வநிமித்தஂ பிண்டஂ கத்வேத்யர்தஃ| தத்கஷாயோஷ்மஸாதிதமிதி த்ரிவதாதிக்வாதோஷ்மஸ்வேதிதம்| தஸ்ய பிஷ்டஸ்யேத்யாதி பிஷ்டபாசநிகாயாஂ ஶீதலீகத்ய தஸ்ய பிஷ்டஸ்ய பாகாஂஸ்த்ரீந் பூர்வகிண்வபாகேநைகேந மிஶ்ரிதாந் கத்வேத்யர்தஃ| க்வாதஂ தத்யாதிதி த்ரிவதாதேஃ| தஸ்ய ப்ரமாணஂ து ஆஸுதீவலா ஏவ ஜாநந்தி| ஏதஸ்யைவ யோகஸ்யாந்யத்ராப்யதிதேஶஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஏஷ ஏவேத்யாதி| ஏஷ ஏவ ஸர்வபிஷ்டஸுராணாஂ விதிஃ; ததா வாமநீயேஷு மதநபலாதிஷ்வபீத்யர்தஃ||௩௧-௩௪||

Adhikarana 17 (35-39) · Śloka 40

மூலாநி த்ரிவதாதீநாஂ ப்ரதமஸ்ய கணஸ்ய ச | மஹதஃ பஞ்சமூலஸ்ய மூர்வாஶார்ங்கஷ்டயோரபி ||௩௫|| ஸுதாஂ ஹைமவதீஂ சைவ த்ரிபலாதிவிஷே வசாம் | ஸஂஹத்யைதாநி பாகௌ த்வௌ காரயேதேகமேதயோஃ ||௩௬|| குர்யாந்நிஃக்வாதமேகஸ்மிந்நேகஸ்மிஂஶ்சூர்ணமேவ து | க்ஷுண்ணாஂஸ்தஸ்மிஂஸ்து நிஃக்வாதே பாவயேத்பஹுஶோ யவாந் ||௩௭|| ஶுஷ்காணாஂ மதுபஷ்டாநாஂ தேஷாஂ பாகாஸ்த்ரயோ மதாஃ | சதுர்தஂ பாகமாவாப்ய சூர்ணாநாமத்ர கீர்திதம் ||௩௮|| ப்ரக்ஷிப்ய கலஸே ஸம்யக் ததஸ்தஂ ததநந்தரம் | தேஷாமேவ கஷாயேண ஶீதலேந ஸுயோஜிதம் ||௩௯|| பூர்வவத் ஸந்நிதத்யாத்து ஜ்ஞேயஂ ஸௌவீரகஂ ஹி தத் |௪௦|

ஸௌவீரகவைரேசநமம்லஸந்தாநஂ நிர்திஶந்நாஹ- மூலாநீத்யாதி| த்ரிவதாதீநாஂ ஸஂஶோதநஸஂஶமநீயோக்தாநாஂ க்ரஹணம்| ப்ரதமோ கணோ விதாரிகந்தாதிஃ| மூர்வா சோரஸ்நாயுஃ; ஶார்ங்கஷ்டா விடபகரஞ்ஜஃ, சிரபோடிகேத்யந்யே, அபரே து காகஜங்காமாஹுஃ| ஸுதா ஸேஹுண்டஃ| ஹைமவதீ ஶ்வேதவசா| ஏதாநி ஸர்வாண்யபி த்ரிவதாதீநி ஸஂஹத்ய ஏகீகத்ய த்வௌ பாகௌ காரயேத்| ததஶ்சைதயோர்த்வயோர்பாகயோர்மத்ய ஏகஸ்மிந் பாக ஏகஂ நிஃக்வாதஂ குர்யாத், ஏகஸ்மிஂஸ்துபாகே சூர்ணஂ குர்யாத்| க்ஷுண்ணாந் குட்டிதாந்| பூர்வோக்தே நிஃக்வாதே பாவயேத் ஸப்தாஹஂ யாவத்| தேஷாஂ யவாநாம்| அவாப்ய நிக்ஷிப்ய| சூர்ணாநாஂ பூர்வோக்தோர்வரிதத்ரிவதாதித்ரவ்யைகபாகசூர்ணாநாம்| அத்ர அஸ்மிஞ் ஶாஸ்த்ரே| கீர்திதஂ கதிதம்| ஸௌவீரகஂ ஹிதஂ ஜ்ஞேயமிதி ஸம்பந்தஃ| ததஸ்தஸ்மாச்சூர்ணபாகநிக்ஷேபணாதநந்தரஂ கலஸே ப்ரக்ஷிப்ய, தத் ஸௌவீரகஂ ததநந்தரஂ தேஷாமேவ த்ரிவதாதீநாமந்யதமஸ்ய கஷாயேண க்வாதேந ஶீதலேந ஸுயோஜிதஂ பூர்வவத் ஸந்நிதத்யாதிதி ஸம்பந்தஃ| ஸௌவீரகஂ ஸௌவீரகஸஞ்ஜ்ஞம்||௩௫-௩௯||

Adhikarana 18 (40-44) · Śloka 45

பூர்வோக்தஂ வர்கமாஹத்ய த்விதா கத்வைகமேதயோஃ ||௪௦|| பாகஂ ஸங்க்ஷுத்ய ஸஂஸஜ்ய யவைஃ ஸ்தால்யாமதிஶ்ரயேத் | அஜஶங்க்யாஃ கஷாயேண தமப்யாஸிச்ய ஸாதயேத் ||௪௧|| ஸுஸித்தாஂஶ்சாவதார்யைதாநௌஷதிப்யோ விவேசயேத் | விமத்ய ஸதுஷாந் ஸம்யக் ததஸ்தாந் பூர்வவந்மிதாந் ||௪௨|| பூர்வோக்தௌஷதபாகஸ்ய சூர்ணஂ தத்த்வா து பூர்வவத் | தேநைவ ஸஹ யூஷேண கலஸே பூர்வவத் க்ஷிபேத் ||௪௩|| ஜ்ஞாத்வா ஜாதரஸஂ சாபி தத்துஷோதகமாதிஶேத் | துஷாம்புஸௌவீரகயோர்விதிரேஷ ப்ரகீர்திதஃ ||௪௪|| ஷட்ராத்ராத் ஸப்தராத்ராத்வா தே ச பேயே ப்ரகீர்திதே |௪௫|

துஷோதககல்பஂ நிர்திஶந்நாஹ- பூர்வோக்தமித்யாதி| த்ரிவதாதிமூலஂ விதாரிகந்தாதிஸ்ததா மஹத் பஞ்சமூலஂ மூர்வா ஶார்ங்கஷ்டா சேதி பூர்வோக்தோ வர்கஃ| த்விதா கத்வா த்வௌ பாகௌ கத்வேத்யர்தஃ| ஏதயோர்பாகயோர்மத்யே ஏகஂ பாகஂ ஸங்க்ஷுத்ய குட்டயித்வா ஸதுஷைர்யவைஃ ஸஹ ஸஂஸஜ்ய ஸம்பத்தீகத்ய, ஸ்தால்யாமதிஶ்ரயேத் நிக்ஷிபேத்| யவாநாமேகோ பாகஃ| அஜஶங்கீ கர்கடஶங்கீ, ‘விஷாணிகா’ இத்யபரே| தஂ பூர்வோக்தஂ ஸயவஂ பாகஂ, ஸாதயேத் ரந்தயேத்| ஸுஸித்தாந் ஸுஸ்விந்நாந், ஏதாந் யவாந், ஔஷதேப்யோ விவேசயேத் பதக் குர்யாத்| தாந் யவாந்| பூர்வவந்மிதாந் பாகத்வயபரிமிதாந், ‘பூர்வோக்தௌஷதபாகஸ்யோத்த(ர்வ)ரிதஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ| பூர்வவத் சதுர்தபாகப்ரமாணமித்யர்தஃ | தேநைவ ஸஹ யூஷேணேதி ப்ரோக்தஸ்விந்நௌஷதவர்கயவாஜஶங்கீகஷாயேணோத்ததௌஷதயவேந; ஸ புநரௌஷதஸஂஸர்கேண கநத்வாத்யூஷ இவ ஜாதஃ| ஜாதரஸஂ வ்யக்தாம்லம்| தயோஃ ஸௌவீரகதுஷோதகயோர்வ்யக்தாம்லத்வே காலாவதிஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஷட்ராத்ராத் ஸப்தராத்ராத்வா; ஷட்ராத்ரஸப்தராத்ரவிகல்போऽப்யுஷ்ணஶீதகாலாபேக்ஷஃ| தே சேதி ஸௌவீரகதுஷோதகே||௪௦-௪௪||-

Adhikarana 19 (45) · Śloka 45

வைரேசநேஷு ஸர்வ்யேஷு த்ரிவந்மூலவிதிஃ ஸ்மதஃ ||௪௫||

த்ரிவத்விதாநஂ ஸப்ரபஞ்சமுத்திஶ்ய த்ரிவத்விதாநப்ரகாராதிதேஶேநாவஶிஷ்டவைரேசநமூலாநி நிர்தேஷ்டுமாஹ- வைரேசநேஷ்வித்யாதி| வைரேசநேஷு ஸர்வேஷ்விதி அவஶிஷ்டேஷு ஶ்யாமாதந்தீத்ரவந்தீஸப்தலாதிஷு| த்ரிவந்மூலவிதிஃ ஸ்மத இதி யாதஶஸ்த்ரிவந்மூலே விதிருக்தஸ்தாதஶஸ்தேஷ்வபி ஜ்ஞேய இத்யர்தஃ| தத்யதா- ஶ்யாமாமூலஂ ஶ்யாமாஸ்வரஸபாவிதஂ வா சூர்ணிதஂ ஸைந்தவநாகரயுக்தமம்லைரநிலவ்யாதௌ, மதுரக்வாதஸஹிதஂ ஶர்கராதிபிஸ்துல்யபாகஂ கோக்ஷீரயுக்தஂ பித்தே, இத்யாதிர்யாவத் ஸௌவீரகதுஷோதகவிதிஃ; ஏவஂ ப்ரதிஶேஷவைரேசநிகமேவேஹோதாஹார்யம்| விஷயோऽபி தேஷாஂ வைரேசநிகமூலகல்பாநாஂ ப்ரதித்ரிவத்கல்பவிஷய ஏவேதி||௪௫||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 47

தந்தீத்ரவந்த்யோர்மூலாநி விஶேஷாந்மத்குஶாந்தரே | பிப்பலீக்ஷௌத்ரயுக்தாநி ஸ்விந்நாந்யுத்தத்ய ஶோஷயேத் ||௪௬|| ததஸ்த்ரிவத்விதாநேந யோஜயேச்ச்லேஷ்மபித்தயோஃ |௪௭|

ஸாமாந்யாதிதேஶஂ நிர்திஶ்ய தந்தீத்ரவந்த்யோர்விஶிஷ்டஂ கல்பநமாஹ- தந்தீத்யாதி| தந்தீத்ரவந்த்யோர்மூலாந்யுத்தத்ய ஶோஷயேதிதி ஸம்பந்தஃ| கிஂவிஶிஷ்டாநி? ஸ்விந்நாநி, கஸ்மாத்? விஶேஷாததிஶயேந| க்வேத்யாஹ- மத்குஶாந்தரே; மத்திகாதர்பமத்யே புடபாகவிதாநேநேத்யர்தஃ| பிப்பலீக்ஷௌத்ரயுக்தாநி ஸ்விந்நாநீதி ஸம்பந்தஃ| தந்தீ ப்ரஸித்தா, த்ரவந்தீ சீரிதபத்ரா ‘ஸஂவரீ’ இதி லோகே||௪௬||-

Adhikarana 21 (47-48) · Śloka 49

தயோஃ கல்ககஷாயாப்யாஂ சக்ரதைலஂ விபாசயேத் ||௪௭|| ஸர்பிஶ்ச பக்வஂ வீஸர்பகக்ஷாதாஹாலஜீர்ஜயேத் | மேஹகுல்மாநிலஶ்லேஷ்மவிபந்தாஂஸ்தைலமேவ ச ||௪௮|| சதுஃஸ்நேஹஂ ஶகச்சுக்ரவாதஸஂரோதஜா ருஜஃ |௪௯|

தயோரித்யாதி| தயோர்தந்தீத்ரவந்த்யோஃ| கல்ககஷாயமாத்ராயாஂ பரிபாஷா ஸ்மரணீயா; தாமாஶ்ரித்ய கல்பநோச்யதே- தைலபலாநி த்வாத்ரிஂஶத், தந்தீத்ரவந்தீகல்கபலாந்யஷ்டௌ, தந்தீத்ரவந்தீக்வாதஸ்ய பலாநி ஶதமேகமஷ்டாவிஂஶத்யதிகஂ, தாவத் க்வாத்யஂ யாவத்தைலபாகலக்ஷணம்| தந்தீத்ரவந்தீக்வாதஸ்யாயஂ விதிஃ- பாநீயபலாநி பஞ்சஶதாநி த்வாதஶாதிகாநி, தந்தீத்ரவந்தீபலாநி ஶதமேகஂ, க்வாதஶேஷமேகஶதமஷ்டாவிஂஶத்யதிகம்; இதி க்வாதகல்பநா| அந்யத்ராப்யநுக்ததைலாதிமாநே இயமேவ கல்பநா ஜ்ஞேயா| சக்ரதைலமிதி சக்ரபீடிதஂ திலதைலஂ, ஹஸ்தாதியந்த்ரபீடநநிஷேதார்தஂ; சக்ரே ஹ்யபஷ்டா ஏவ திலாதயஃ பீட்யந்தே, தே புநர்குணவத்தரா பவந்தி; யந்த்ரேண பர்ஜநரூக்ஷிதாநாஂ திலாநாஂ ஸ்நேஹகுருத்வாதயோ குணா ஹீயந்த இதி| ஸர்பிஶ்சேதி தாப்யாஂ தந்தீத்ரவந்தீமூலகல்ககஷாயாப்யாஂ ப்ரத்யேகஂ பக்வஂ ஸித்தஂ ஸர்பிர்விஸர்பாதீஞ்ஜயேத்| புநர்தந்த்யாஃ கல்கோ த்ரவந்த்யாஸ்து கஷாய இதி போத்தவ்யம்| தைலமேவ சேதி சக்ரதைலஂ புகர்மேஹகுல்மாதீஞ்ஜயேத்| சதுஃஸ்நேஹமிதி கததைலவஸாமஜ்ஜாநஶ்சத்வாரஃ ஸ்நேஹாஃ| ஶகத் புரீஷம்| சதுஃஸ்நேஹஂ தந்தீத்ரவந்தீமூலஸாதிதஂ வாதஸஂரோதஜா ருஜோ ஜயேதிதி ஸம்பந்தஃ| அத்ர த்ரவஸ்யாநுக்தத்வாச்சதுர்குணஂ ஜலஂ தேயம்||௪௭-௪௮||-

Adhikarana 22 (49-51) · Śloka 51

தந்தீத்ரவந்தீமரிசகநகாஹ்வயவாஸகைஃ ||௪௯|| விஶ்வபேஷஜமத்வீகாசித்ரகைர்மூத்ரபாவிதம் | ஸப்தாஹஂ ஸர்பிஷா சூர்ணஂ யோஜ்யமேதத்விரேசநம் ||௫௦|| ஜீர்ணே ஸந்தர்பணஂ க்ஷௌத்ரஂ பித்தஶ்லேஷ்மருஜாபஹம் | அஜீர்ணபார்ஶ்வருக்பாண்டுப்லீஹோதரநிபர்ஹணம் ||௫௧||

தந்தீத்யாதி| தந்தீ ஸம்பரீ; கநகாஹ்வயஂ கங்குஷ்டஂ, ‘நாககேஸரம்’ இத்யந்யே; யவாஸோ துராலபா; விஶ்வபேஷஜஂ ஶுண்டீ| ஸப்தாஹஂ மூத்ரபாவிதமிதி ஸம்பந்தஃ| ஸர்பிஷேதி அஸ்ய சூர்ணஸ்ய கதேந வா லேஹஃ கார்ய இத்யர்தஃ| அஸ்யைவ ப்ரயோகஸ்ய யௌகிகமநுஸங்க்ரஹமாஹ- ஜீர்ணே இத்யாதி| ஜீர்ணே தஸ்மிந்நௌஷதே, ஸந்தர்பணஂ க்ஷௌத்ரமிதி லாஜஶக்துஸஹிதஂ மது தேயம்||௪௯-௫௧||

Adhikarana 23 (52-53) · Śloka 54

குடஸ்யாஷ்டபலே பத்யா விஂஶதிஃ ஸ்யுஃ பலஂ பலம் | தந்தீசித்ரகயோஃ கர்ஷௌ பிப்பலீத்ரிவதோர்தஶ ||௫௨|| கத்வைதாந்மோதகாநேகஂ தஶமே தஶமேऽஹநி | ததஃ காதேதுஷ்ணதோயஸேவீ நிர்யந்த்ரணாஸ்த்விமே ||௫௩|| தோஷக்நா க்ரஹணீபாண்டுரோகார்ஶஃகுஷ்டநாஶநாஃ |௫௪|

மோதகஸ்ய ப்ரயோகமாஹ- குடஸ்யேத்யாதி| அஷ்டௌ பலாநி குடஸ்ய, விஂஶதிர்ஹரீதகீபலாநி, தந்தீமூலசூர்ணபலஂ, சித்ரகமூலசூர்ணபலஂ ச, பிப்பலீகர்ஷஃ, த்ரிவத்கர்ஷஶ்ச| அத்ர து ஸப்தகுஞ்ஜாபலபரிமிதமாஷகப்ரமாணேந பலாதிமாநஂ க்ராஹ்யம்| தஶ கத்வைதாந்மோதகாநித்யாதி தஶ மோதகாந் கத்வா, ஏகஂ மோதகஂ தஶமே தஶமேऽஹநி காதேதிதி ஸம்பந்தஃ| நிர்யந்த்ரணா வாதாதபாதிநிஷேதரஹிதாஃ| இமே மோதகாஃ||௫௨-௫௩||-

Adhikarana 24 (54-59) · Śloka 59

வ்யோஷஂ த்ரிஜாதகஂ முஸ்தா விடங்காமலகே ததா ||௫௪|| நவைதாநி ஸமாஂஶாநி த்ரிவதஷ்டகுணாநி வை | ஶ்லக்ஷ்ணசூர்ணீகதாநீஹ தந்தீபாகத்வயஂ ததா ||௫௫|| (ஸர்வாணி சூர்ணிதாநீஹ காலிதாநி விமிஶ்ரயேத் ) | ஷட்பிஶ்ச ஶர்கராபாகைரீஷத்ஸைந்தவமாக்ஷிகைஃ ||௫௬|| பிண்டிதஂ பக்ஷயித்வா து ததஃ ஶீதாம்பு பாயயேத் | பஸ்திருக்தட்ஜ்வரச்சர்திஶோஷபாண்டுப்ரமாபஹம் ||௫௭|| நிர்யந்த்ரணமிதஂ ஸர்வவிஷக்நஂ து விரேசநம் | த்ரிவதஷ்டகஸஞ்ஜ்ஞோऽயஂ ப்ரஶஸ்தஃ பித்தரோகிணாம் ||௫௮|| பக்ஷ்யஃ க்ஷீராநுபாநோ வா பித்தஶ்லேஷ்மாதுரைர்நரைஃ | பக்ஷ்யரூபஸதர்மத்வாதாட்யேஷ்வேவ விதீயதே ||௫௯||

வ்யோஷாதிஶீதவிரேசநஂ தர்ஶயந்நாஹ- வ்யோஷமித்யாதி| வ்யோஷாதீநி ப்ரஸித்தாநி| த்ரிவதஷ்டகுணாநீதி த்ரிவதஷ்டகுணா யேஷு தாநி ததா| ஈஷத்ஸைந்தவமாக்ஷிகைரிதி ஈஷச்சப்தஶ்சதுர்தாஂஶவாசகஃ| பக்ஷ்யோ பக்ஷணீயஃ| பக்ஷ்யரூபஸதர்மத்வாத் பக்ஷ்யரூபதுல்யாதித்யர்தஃ‘வாதஶ்லேஷ்மாதுரைர்நரைஃ’ இதி கேசித் படந்தி||௫௪-௫௯||

Adhikarana 25 (60-61) · Śloka 62

தில்வகஸ்ய த்வசஂ பாஹ்யாமந்தர்வல்கவிவர்ஜிதாம் | சூர்ணயித்வா து த்வௌ பாகௌ தத்கஷாயேண காலயேத் ||௬௦|| ததீயஂ பாவிதஂ தேந பாகஂ ஶுஷ்கஂ து பாவிதம் | தஶமூலீகஷாயேண த்ரிவத்வத்ஸம்ப்ரயோஜயேத் ||௬௧|| விதாநஂ த்வக்ஷு நிர்திஷ்டஂ ... |௬௨|

த்வக்ப்ரதாநகஸ்ய தில்வகஸ்ய ப்ரயோகஂ நிர்திதிக்ஷுஃ ப்ரதமஂ தஸ்ய ஸஂஸ்காரமேவ ஸர்வப்ரயோகவிஷயமாஹ- தில்வகஸ்யேத்யாதி| அந்தர்வல்கவிவர்ஜிதாமிதி அப்யந்தரகடிநத்வக்விவர்ஜிதாம்| பாகாவிதி த்வௌ பாகாவித்யர்தஃ| தத்கஷாயேண தில்வககஷாயேண| காலயேத் க்ஷாரகல்பேந, காலநஂ புநரிஹைகவிஂஶதிவாராந் பாரம்பர்யாத்| ததீயஂ பாவிதஂ தேந பாகமிதி அபரஂ சூர்ணஸ்ய ஸ்தாபிதஂ ததீயஂ பாகஂ தேநைவ தில்வககஷாயஜலேந சூர்ணபாகத்வயகாலநலப்தகுணாதிஶயேந பாவிதமித்யர்தஃ| ஶுஷ்கஂ து பாவிதஂ தஶமூலகஷாயேணேதி ததீயஂ பாகஂ ஶுஷ்கஂ புநஃ ஸந்தஂ தஶமூலீகஷாயேண பாவிதஂ த்ரிவத்வத் ஸம்ப்ரயோஜயேதிதி ஸம்பந்தஃ||௬௦-௬௧||-

Adhikarana 26 (62-69) · Śloka 69

... பலாநாமத வக்ஷ்யதே | ஹரீதக்யாஃ பலஂ த்வஸ்திவிமுக்தஂ தோஷவர்ஜிதம் ||௬௨|| யோஜ்யஂ த்ரிவத்விதாநேந ஸர்வவ்யாதிநிபர்ஹணம் | ரஸாயநஂ பரஂ மேத்யஂ துஷ்டாந்தர்வ்ரணஶோதநம் ||௬௩|| ஹரீதகீ விடங்காநி ஸைந்தவஂ நாகரஂ த்ரிவத் | மரிசாநி ச தத்ஸர்வஂ கோமுத்ரேண விரேசநம் ||௬௪|| ஹரீதகீ பத்ரதாரு குஷ்டஂ பூகபலஂ ததா | ஸைந்தவஂ ஶங்கவேரஂ ச கோமூத்ரேண விரேசநம் ||௬௫|| நீலிநீபலசூர்ணஂ து நாகராபயயோஸ்ததா | லிஹ்யாத்குடேந ஸலிலஂ பஶ்சாதுஷ்ணஂ பிபேந்நரஃ ||௬௬|| பிப்பல்யாதிகஷாயேண பிபேத்பிஷ்டாஂ ஹரீதகீம் | ஸைந்தவோபஹிதாஂ ஸத்ய ஏஷ யோகோ விரேசயேத் ||௬௭|| ஹரீதகீ பக்ஷ்யமாணா நாகரேண குடேந வா | ஸைந்தவோபஹிதா வாऽபி ஸாதத்யேநாக்நிதீபநீ ||௬௮|| வாதாநுலோமநீ வஷ்யா சேந்த்ரியாணாஂ ப்ரஸாதநீ | ஸந்தர்பணகதாந் ரோகாந் ப்ராயோ ஹந்தி ஹரீதகீ ||௬௯||

பலப்ரதாநஹரீதகீகல்பேநாஶேஷவைரேசநிகபலகல்பஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஹரீதக்யா இத்யாதி| வ்யாதிஶப்தோऽயஂ தோஷேஷு வ்யாதிஷு ச வர்ததே| ஸர்வேஷாஂ ஹரீதகீயோகாநாஂ ஸாமாந்யஂ பலஂ தர்ஶயந்நாஹ- ரஸாயநமித்யாதி| ஸுகோபயோஜ்யாந் யோகாந் ஸர்வர்துகாந் ஸார்வதாதுகாஂஶ்சாஹ- ஹரீததகீத்யாதி| மாத்ராப்ரமாணஂ மத்யேஷு கோஷ்டவயோபலேஷு சூர்ணகர்ஷஃ, உத்தமாதமயோர்புத்த்யா விகல்பநீயஃ| நீலிநீ ஶ்ரீபலிகா| ஸாதத்யேந நிரந்தரோபயோகேந| ஸந்ந்தர்பணகதா ரோகாஸ்தப்த்யாதயஃ, தாநுஷ்ணத்வாத்தீபநத்வாச்ச ஶமயதீதி| அத்ர நாகரகுடஸைந்தவாதீநாஂ பிந்நகார்யாணாஂ தோஷதேஹதாதுபலகாலவயோऽவஸ்தாந்தரவிகாராபேக்ஷயா வ்யவஸ்திதவிகல்பஃ||௬௨-௬௯||

Adhikarana 27 (70) · Śloka 71

ஶீதமாமலகஂ ரூக்ஷஂ பித்தமேதஃகபாபஹம் | பிபீதகமநுஷ்ணஂ து கபபித்தநிபர்ஹணம் ||௭௦|| த்ரீண்யப்யம்லகஷாயாணி ஸதிக்தமதுராணி ச |௭௧|

ஹரீதகீநிர்தேஶாதாமலகபிபீதகயோரபி குணநிர்தேஶமாஹ- ஶீதமித்யாதி| ஸதிக்தமதுராணி சேதி ப்ரத்யேகஂ ஹரீதக்யாதீநாமுக்தா ஶக்திர்குணதஃ ஸஂயோகதஃ ப்ரபாவதஶ்ச||௭௦||-

Adhikarana 28 (71) · Śloka 72

த்ரிபலா ஸர்வரோகக்நீ த்ரிபாககதமூர்ச்சிதா ||௭௧|| வயஸஃ ஸ்தாபநஂ சாபி குர்யாத் ஸந்ததஸேவிதா |௭௨|

இதாநீஂ த்ரிபலாயாஃ ப்ரயோகமாஹ- த்ரிபலேத்யாதி| ரோகஶப்தோऽத்ர த்ரிதோஷவசநோ வ்யாதிவசநோ வா| மூர்ச்சிதா ஸஂயுக்தா||௭௧||-

Adhikarana 29 (72) · Śloka 73

ஹரீதகீவிதாநேந பலாந்யேவஂ ப்ரயோஜயேத் ||௭௨|| விரேசநாநி ஸர்வாணி... |௭௩|

ஹரீதகீத்யாதி||௭௨||-

Adhikarana 30 (73-75) · Śloka 76

... விஶேஷாச்சதுரங்குலாத் | பலஂ காலே ஸமுத்தத்ய ஸிகதாயாஂ நிதாபயேத் ||௭௩|| ஸப்தாஹமாதபே ஶுஷ்கமதோ மஜ்ஜாநமுத்தரேத் | தைலஂ க்ராஹ்யஂ ஜலே பக்த்வா திலவத்வா ப்ரபீட்ய ச ||௭௪|| தஸ்யோபயோகோ பாலாநாஂ யாவத்வர்ஷாணி த்வாதஶ | லிஹ்யாதேரண்டதைலேந குஷ்டத்ரிகடுகாந்விதம் ||௭௫|| ஸுகோதகஂ சாநுபிபேதேஷ யோகோ விரேசயேத் |௭௬|

சதுரங்குலாத் கிரமாலகாத், ஸமுத்தத்ய ‘பலம்’ இதி ஶேஷஃ| ஸிகதாயாஂ வாலுகாயாஂ, நிதாபயேத் நிக்ஷிபேத், ஸப்தாஹமிதி ஸம்பந்தஃ| அதஃ அஸ்மாச்சதுரங்குலபலாத்| லிஹ்யாதித்யாதி| ஏஷ யோகோ வாதகபப்ரஶமநஃ||௭௩-௭௫||-

Adhikarana 31 (76-77) · Śloka 78

ஏரண்டதைலஂ த்ரிபலாக்வாதேந த்ரிகுணேந து ||௭௬|| யுக்தஂ பீதஂ ததா க்ஷீரரஸாப்யாஂ து விரேசயேத் | பாலவத்தக்ஷதக்ஷீணஸுகுமாரேஷு யோஜிதம் ||௭௭|| பலாநாஂ விதிருத்திஷ்டஃ .... |௭௮|

ஏரண்டதைலமித்யாதி| த்ரிகுணேந த்ரிபலாக்வாதேந யுக்தஂ ததா க்ஷீரரஸாப்யாஂ யுக்தமிதி ஸம்பந்தஃ| ரஸோ மாஂஸரஸஃ| பாலாதிஷு யோஜிதமேரண்டதைலஂ விரேசயேதிதி ஸம்பந்தஃ||௭௬-௭௭||-

Adhikarana 32 (78-79) · Śloka 80

... க்ஷீராணாஂ ஶணு ஸுஶ்ருத! | விரேசநாநாஂ தீக்ஷ்ணாநாஂ பயஃ ஸௌதஂ பரஂ மதம் ||௭௮|| அஜ்ஞப்ரயுக்தஂ தத்தந்தி விஷவத் கர்மவிப்ரமாத் | விஜாநதா ப்ரயுக்தஂ து மஹாந்தமபி ஸஞ்சயம் ||௭௯|| பிநத்த்யாஶ்வேவ தோஷாணாஂ ரோகாந் ஹந்தி ச துஸ்தராந் |௮௦|

க்ஷீராணாமித்யாதி| ஸௌதஂ ஸேஹுண்டபவம்| கர்மவிப்ரமாத் கர்மாவிஜ்ஞாநாத்| தோஷாணாஂ ஸஞ்சயமிதி ஸம்பந்தஃ| ஆஶ்வேவ ஶீக்ரமேவ||௭௮-௭௯||-

Adhikarana 33 (80-83) · Śloka 84

மஹத்யாஃ பஞ்சமூல்யாஸ்து பஹத்யோஶ்சைகஶஃ பதக் ||௮௦|| கஷாயைஃ ஸமபாகஂ து ததங்காரேஷு ஶோஷிதம் | அம்லாதிபிஃ பூர்வவத்து ப்ரயோஜ்யஂ கோலஸம்மிதம் ||௮௧|| மஹாவக்ஷபயஃ பீதைர்யவாகூஸ்தண்டுலைஃ கதா | பீதா விரேசயத்யாஶு குடேநோத்காரிகா கதா ||௮௨|| லேஹோ வா ஸாதிதஃ ஸம்யக் ஸ்நுஹீக்ஷீரபயோகதைஃ | பாவிதாஸ்து ஸ்நுஹீக்ஷீரே பிப்பல்யோ லவணாந்விதாஃ ||௮௩|| சூர்ணஂ காம்பில்லகஂ வாऽபி தத்பீதஂ குடிகீகதம் |௮௪|

மஹத்யா இத்யாதி| மஹதீ பஞ்சமூலீ பில்வாதிகா| பஹத்யோரிதி ஸ்தூலபஹதீ லகுபஹதீ சேதி த்வே பஹத்யௌ| ஏகஶ இத்யாதி| ஏகீகத்யாங்காரேஷு விஶோஷயேத், ந ஜ்வலதக்நௌ பாககரதாபயாத்| தத் ஸேஹுண்டதுக்தஂ பதக் கஷாயைஃ ஸமபாகஂ க்ராஹ்யம்| ஏதேந பஞ்சமூலீபஹதீகஷாயாணாஂ ஸப்தபாகாஃ, அஷ்டமஸ்து ஸேஹுண்டதுக்தஸ்ய| அம்லாதிபிஃ காஞ்ஜிகமஸ்துஸுராதிபிஃ| பூர்வவத் த்ரிவத்வத்| கோலஸம்மிதஂ கர்ஷப்ரமாணம்| மஹாவக்ஷேத்யாதி| மஹாவக்ஷஃ ஸேஹுண்டஃ| பீதைர்பாவிதைஃ| குடே சேத்யாதி| குடே ச கதோத்காரிகா விரேசயதீதி ஸம்பந்தஃ| உத்காரிகா லப்ஸிகா| தஸ்யாஃ கல்பநா- கோதூமாந் ஸ்நுஹீக்ஷீரேண பாவயித்வா, சூர்ணீகத்ய, கதக்ஷீராதிபிஃ ஸஂயாவவதுத்காரிகா பசநீயா குடேந| லேஹ இத்யாதி| லேஹஸ்ய கல்பநா கத்யதே- ஸ்நுஹீக்ஷீரபாவிதஸ்ய கோதூமசூர்ணஸ்ய லேஹஃ ஸாத்யஃ| அந்யே து ‘ஸ்நுஹீக்ஷீரஸிதாகதைஃ’ இதி படந்தி| தந்மதே பயோऽப்யுத்காரிகாயாமிவாநுக்தமபி லேஹே தேயம்| லேஹோ ‘விரேசயதி’ இத்யத்ராப்யநுவர்ததே| பாவிதா இத்யாதி ‘விரேசயந்தி’ இத்யத்ராப்யநுவர்ததே| சூர்ணமித்யாதி| தத்பீதஂ ஸ்நுஹீக்ஷீரபாவிதம்| அத்ராபி ‘விரேசயதி’ இத்யநுவர்ததே||௮௦-௮௩||-

Adhikarana 34 (84-85) · Śloka 86

ஸப்தலா ஶங்கிநீ தந்தீ த்ரிவதாரக்வதஂ கவாம் ||௮௪|| மூத்ரேணாப்லாவ்ய ஸப்தாஹஂ ஸ்நுஹீக்ஷீரே ததஃ பரம் | கீர்ணஂ தேநைவ சூர்ணேந மால்யஂ வஸநமேவ ச ||௮௫|| ஆக்ராயாவத்ய வா ஸம்யங்மதுகோஷ்டோ விரிச்யதே |௮௬|

ஸப்தலேத்யாதி| ஸப்தலா ஸேஹுண்டபேதஃ| ஶங்கிநீ யவதிக்தா, தஸ்யாஃ பலஂ மூலஂ ச விரேசகம், அந்யே ‘ஶங்கிநீ யவதிக்தாபேதஃ’ இத்யாஹுஃ; அபரே து ஶ்வேதபுத்நாமாஹுஃ| தந்தீ தந்திநீ| ஆரக்வதஃ கிரமாலகஃ| ஆப்லாவ்ய பாவயித்வா| கீர்ணமவசூர்ணிதஂ, தேநைவ ஸப்தலாதிசூர்ணேந, மால்யஂ புஷ்பம், ஆக்ராய ஶிங்கித்வா; தேநைவ வா சூர்ணேந கீர்ணஂ பாவிதஂ வஸநஂ வஸ்த்ரமாவத்ய பரிதாய; மதுகோஷ்டோ விரிச்யதே நாந்ய இத்யர்தஃ||௮௪-௮௫||-

Adhikarana 35 (86-89) · Śloka 89

க்ஷீரத்வக்பலமூலாநாஂ விதாநைஃ பரிகீர்திதைஃ | அவேக்ஷ்ய ஸம்யக்ரோகாதீந் யதாவதுபயோஜயேத் ||௮௬|| த்ரிவச்சாணா மிதாஸ்திஸ்ரஸ்திஸ்ரஶ்ச த்ரிபலாத்வசஃ | விடங்கபிப்பலீக்ஷாரஶாணாஸ்திஸ்ரஶ்ச சூர்ணிதாஃ ||௮௭|| லிஹ்யாத் ஸர்பிர்மதுப்யாஂ ச மோதகஂ வா குடேந வா | பக்ஷயேந்நிஷ்பரீஹாரமேதச்ச்ரேஷ்டஂ விரேசநம் ||௮௮|| குல்மஂ ப்லீஹோதரஂ காஸஂ ஹலீமகமரோசகம் | கபவாதகதாஂஶ்சாந்யாந் வ்யாதீநேதத்வ்யபோஹதி ||௮௯||

க்ஷீரத்வகித்யாதி| ஶாணஃ கர்ஷசதுர்தோ பாகஃ||௮௬-௮௯||

Adhikarana 36 (90) · Śloka 90

கதேஷு தைலேஷு பயஃஸு சாபி மத்யேஷு மூத்ரேஷு ததா ரஸேஷு | பக்ஷ்யாந்நலேஹ்யேஷு ச தேஷு தேஷு விரேசநாந்யக்ரமதிர்விதத்யாத் ||௯௦||

அநுக்தாந்நபாநேஷு ப்ரயோககல்பாந்நிர்திஶந்நாஹ- கதேஷ்வித்யாதி| பக்ஷ்யஂ மோதகஶஷ்குல்யாதி| அந்நஂ பக்தாதி| அக்ர்யமதிஃ ப்ரதாநபுத்திஃ||௯௦||

Adhikarana 37 (91) · Śloka 91

க்ஷீரஂ ரஸஃ கல்கமதோ கஷாயஃ ஶதஶ்ச ஶீதஶ்ச ததைவ சூர்ணம் | கல்பாஃ ஷடேதே கலு பேஷஜாநாஂ யதோத்தரஂ தே லகவஃ ப்ரதிஷ்டாஃ ||௯௧||

க்ஷீரமித்யாதி| “யந்த்ராதிபீடிதத்ரவ்யரஸஃ ஸ்வரஸ உச்யதே| யஃ பிண்டஶ்சார்த்ரபிஷ்டாநாஂ ஸ கல்கஃ பரிகீர்திதஃ|| வஹ்நௌ து க்வதிதஂ த்ரவ்யஂ ஶதமாஹுஶ்சிகித்ஸகாஃ| உபோஷிதஂ நிஶாயாஂ து தோயஸ்தஂ ஶீதமுச்யதே|| சூர்ணமுஷ்ணேந ஸம்பக்தஂ தத் பாண்டமபிதீயதே| அபிபூயாம்புநோஷ்ணேந க்ஷணாத் பூதமிதீதரே” இதி| பாண்டலக்ஷணஂ து ப்ரஸங்காதுக்தம்| கஷாயோ த்விவிதஃ- ஶதகஷாயஃ, ஶீதகஷாயஶ்ச| தே து ஷட்கல்பா பவந்தி| கல்பா விதயஃ| அந்யே த்வேவஂ படந்தி “சூர்ணஂ கஷாயஃ ஶிஶிரஃ ஶதஶ்ச ததா ச கல்கஃ ஸ்வரஸஸ்ததைவ| பஞ்சைவ கல்பாஃ கலு பேஷஜாநாஂ யதோத்தரஂ தே குரவஃ ப்ரதிஷ்டாஃ” இதி| தே து ஸ்வரஸ ஏவ க்ஷீரமந்தர்பாவயந்தி, பாண்டஂ ஶீதகஷாயேऽந்தர்பாவயந்தி||௯௧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே விரேசநத்ரவ்யவிகல்பவிஜ்ஞாநீயோ நாம சதுஶ்சத்வாரிஂஶோऽத்யாயஃ ||௪௪||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ண)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதடீகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே சதுஶ்சத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௪௪||