Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో విరేచనద్రవ్యవికల్పవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो विरेचनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాతో విరేచనద్రవ్యేత్యాది| వికల్పో భేదః||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
అరుణాభం త్రివృన్మూలం శ్రేష్ఠం మూలవిరేచనే | ప్రధానం తిల్వకస్త్వక్షు ఫలేష్వపి హరీతకీ ||3|| తైలేష్వేరండజం తైలం స్వరసే కారవేల్లికా | సుధాపయః పయఃసూక్తమితి ప్రాధాన్యసంగ్రహః | తేషాం విధానం వక్ష్యామి యథావదనుపూర్వశః ||4||
अरुणाभं त्रिवृन्मूलं श्रेष्ठं मूलविरेचने | प्रधानं तिल्वकस्त्वक्षु फलेष्वपि हरीतकी ||३|| तैलेष्वेरण्डजं तैलं स्वरसे कारवेल्लिका | सुधापयः पयःसूक्तमिति प्राधान्यसङ्ग्रहः | तेषां विधानं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ||४||
🔊 Audio coming soon
అరుణాభమిత్యాది| అరుణాభమీషల్లోహితం| త్రివృత్ ‘నిశోథ’ ఇతి లోకే| మూలవిరేచనే మూలవిరేచనానాం మధ్యే| తిల్వకః స్వల్పరోధ్రః| త్వక్క్ష్వితి త్వగ్విరేచనానాం మధ్యే తిల్వకత్వక్ ప్రధానమిత్యర్థః| సుధా ‘సేహుండ’ ఇతి లోకే| పయఃసూక్తమితి పయఃసు క్షీరవిరేచనానాం మధ్యే సుధాపయః ప్రధానముక్తమితి సంబంధః| ఫలేష్వపి హరీతకీ అస్యాగ్రే ‘తైలేష్వేరండజం తైలం స్వరసే కారవేల్లికా’ ఇతి జేజ్జటాచార్యః పఠతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ| విధానమితి విధానం ప్రయోగకరణం| ఏషాం త్రివృదాదీనాం| యథావత్ సత్యం| అనుపూర్వశః అనుక్రమేణేత్యర్థః||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
వైరేచనద్రవ్యరసానుపీతం మూలం మహత్త్రైవృతమస్తదోషం | చూర్ణీకృతం సైంధవనాగరాఢ్యమమ్లైః పిబేన్మారుతరోగజుష్టః ||5||
वैरेचनद्रव्यरसानुपीतं मूलं महत्त्रैवृतमस्तदोषम् | चूर्णीकृतं सैन्धवनागराढ्यमम्लैः पिबेन्मारुतरोगजुष्टः ||५||
🔊 Audio coming soon
వైరేచనేత్యాది| వైరేచనద్రవ్యరసానుపీతం త్రివృదాదిద్రవ్యరసానుభావితం| అస్తదోషం కృమ్యాదిదోషరహితం| ఆఢ్యమధికం| అమ్లైః శుక్తసౌవీరతుషోదకధాన్యామ్లమద్యమస్తుభిః| ‘వైరేచనస్వరసక్వాథపీతాం గాఢమూలాం త్రివృతాం కాలపుష్టాం| చూర్ణీకృతాం నాగరసైంధవాఢ్యాం పిబేదమ్లైరనిలవ్యాధిజుష్టః’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ఇక్షోర్వికారైర్మధురై రసైస్తత్ పైత్తే గదే క్షీరయుతం పిబేచ్చ |6|
इक्षोर्विकारैर्मधुरै रसैस्तत् पैत्ते गदे क्षीरयुतं पिबेच्च |६|
🔊 Audio coming soon
ఇక్షోరిత్యాది| ఇక్షోర్వికారైః ఖండాదిభిః; న పునర్గుడేన, ఉష్ణవీర్యత్వాత్తస్య; న చ ఫాణితేన, త్రిదోషకరత్వాత్తస్య; నాపీక్షురసేన, విదాహిత్వాత్తస్యేతి| మధురై రసైః కాకోల్యాదిక్వాథైః| తదితి త్రివృన్మూలం| ‘స్వాదుక్వాథైశ్చాపి నోష్ణైర్వికారే పైత్తే ద్రాక్షాక్షీరయుక్తాం పిబేద్వా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి|6|-
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
గుడూచ్యరిష్టత్రిఫలారసేన సవ్యోషమూత్రం కఫజే పిబేత్తత్ ||6||
गुडूच्यरिष्टत्रिफलारसेन सव्योषमूत्रं कफजे पिबेत्तत् ||६||
🔊 Audio coming soon
గుడూచీత్యాది| అరిష్టో నింబః| రసోఽత్ర క్వాథః| తత్ త్రివృన్మూలం| అన్యే తు ‘క్షౌద్రారిష్టత్రిఫలాక్వాథయుక్తా మూత్రైః పేయా కఫజే వ్యోషగాఢా’ ఇతి పఠంతి| తత్ర త్రివృతేతి సంబంధనీయం| అన్యే తు ద్రాక్షారసేనేత్యాది పఠంతి, తత్ర పిత్తమపి ద్రష్టవ్యం; తేన పిత్తాధికే శ్లేష్మణి ద్రాక్షారసేన, కఫాధికే మూత్రైరితి; అయం తు పాఠోఽభావాత్ సమగ్రో న లిఖితః||6||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
త్రివర్ణకత్ర్యూషణయుక్తమేతద్గుడేన లిహ్యాదనవేన చూర్ణం | ప్రస్థే చ తన్మూలరసస్య దత్వా తన్మూలకల్కం కుడవప్రమాణం ||7|| కర్షోన్మితే సైంధవనాగరే చ విపాచ్య కల్కీకృతమేతదద్యాత్ | తత్కల్కభాగః సమహౌషధార్ధః ససైంధవో మూత్రయుతశ్చ పేయః ||8||
त्रिवर्णकत्र्यूषणयुक्तमेतद्गुडेन लिह्यादनवेन चूर्णम् | प्रस्थे च तन्मूलरसस्य दत्वा तन्मूलकल्कं कुडवप्रमाणम् ||७|| कर्षोन्मिते सैन्धवनागरे च विपाच्य कल्कीकृतमेतदद्यात् | तत्कल्कभागः समहौषधार्धः ससैन्धवो मूत्रयुतश्च पेयः ||८||
🔊 Audio coming soon
వాతశ్లేష్మప్రయోగమాహ- త్రివర్ణకేత్యాది| త్రివర్ణం త్రిజాతకం| ఏతత్ త్రివృన్మూలం| తత్ర త్రివర్ణత్రికటుకగుడానామేకో భాగః, అపరాస్తు త్రివృతాయాః, తస్యాః ప్రధానత్వాత్| వాతశ్లేష్మవిషయమపరమపి ప్రయోగమాహ- ప్రస్థే చేత్యాది| ప్రస్థో ద్వాత్రింశత్పలాని, ద్రవద్రవ్యత్వాత్| తన్మూలరసస్య త్రివృన్మూలక్వాథస్య, తన్మూలం త్రివృన్మూలం| కుడవశ్చత్వారి పలాని| కర్షోన్మిత ఇతి ప్రత్యేకం కర్షప్రమాణే| విపాచ్య కల్కీకృతమేతదితి ఏతత్ సర్వం తావత్ పక్తవ్యం యావత్ కల్కావశేషం భవతి| అద్యాత్ భక్షయేత్| అన్యే త్వేవం పఠంతి- ‘క్వాథప్రస్థే కుడవం తస్య దద్యాద్యుక్త్యా దద్యాన్నాగరం సైంధవం చ| పచేత్ సర్వం యావదేతద్ఘనం స్యాల్లేహీభూతం తత్ ప్రయోజ్యం తతస్తు” ఇతి| అన్యే తు ‘కుడవం ఘృతస్య దద్యాత్’ ఇతి పఠంతి| తత్ర కుడవోఽష్టౌ పలాని, సైంధవనాగరే చ ప్రత్యేకం పలికే| తన్మతే ఘృతమేతద్విరేచనం, తచ్చ వాతపిత్తే, ‘వాతాధికకఫే’ ఇత్యన్యే| వాతశ్లేష్మవిషయమేవ యోగాంతరమాహ- తదిత్యాది| తత్కల్కః త్రివృత్కల్కః| సమహౌషధార్ధః శుంఠ్యాః పలార్ధయుక్తః| ససైంధవ ఇతి సైంధవమపి త్రివృదర్ధం| అన్యే తు పఠంతి- ‘త్రివృత్కల్కో నాగరభాగయుక్తః ససైంధవో మూత్రయుతః ప్రదేయః’- ఇతి||7-8||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
సమాస్త్రివృన్నాగరకాభయాః స్యుర్భాగార్ధకం పూగఫలం సుపక్వం | విడంగసారో మరిచం సదారు యోగః ససింధూద్భవమూత్రయుక్తః ||9|| (విరేచనద్రవ్యభవం తు చూర్ణం రసేన తేషాం భిషజా విమృద్య | తన్మూలసిద్ధేన చ సర్పిషాఽఽక్తం సేవ్యం తదాజ్యే గుటికీకృతం చ ||10|| గుడే చ పాకాభిముఖే నిధాయ చూర్ణీకృతం సమ్యగిదం విపాచ్య | శీతం త్రిజాతాక్తమథో విమృద్య యోగానురూపా గుటికాః ప్రయోజ్యాః) ||11||
समास्त्रिवृन्नागरकाभयाः स्युर्भागार्धकं पूगफलं सुपक्वम् | विडङ्गसारो मरिचं सदारु योगः ससिन्धूद्भवमूत्रयुक्तः ||९|| (विरेचनद्रव्यभवं तु चूर्णं रसेन तेषां भिषजा विमृद्य | तन्मूलसिद्धेन च सर्पिषाऽऽक्तं सेव्यं तदाज्ये गुटिकीकृतं च ||१०|| गुडे च पाकाभिमुखे निधाय चूर्णीकृतं सम्यगिदं विपाच्य | शीतं त्रिजाताक्तमथो विमृद्य योगानुरूपा गुटिकाः प्रयोज्याः) ||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వవిషయాన్ యోగానాహ- సమా ఇత్యాది| భాగార్ధకమితి ఆదిద్రవ్యాపేక్షయా పూగాదికం ప్రత్యేకమర్ధభాగికం గ్రాహ్యం| విడంగసారో విడంగబీజాని| సింధూద్భవం సైంధవం, తదప్యర్ధభాగేన గ్రాహ్యం| ససైంధవమూత్రయుక్తో యోగః పేయ ఇతి సంబంధః| ‘సమే త్రివృన్నాగరకే’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| అత్ర కేచిత్పఠంతి- విరేచనేత్యాది| విరేచనద్రవ్యభవం చూర్ణం యదృచ్ఛయా గ్రాహ్యం| రసేన తేషాం విమృద్యేతి తేషాం విరేచనద్రవ్యాణాం రసేన భావనా కార్యేత్యర్థః, యావతా చూర్ణమార్ద్రీభవతి తావద్రసో దేయః| భిషజా వైద్యేన యోగానురూపా వటకాః ప్రయోజ్యా ఇతి సంబంధః| తన్మూలసిద్ధేన చ సర్పిషాఽఽక్తమితి విరేచనద్రవ్యజటాపక్వేన ఘృతేన పునరపి భావనా కార్యేత్యర్థః; యావతా స్నైగ్ధ్యముత్పద్యతే తావన్మాత్రం ఘృతం దేయమిత్యర్థః| సేవ్యం సేవనీయం| తదాజ్యే తస్మిన్నేవ ఘృతే| గుటికీకృతం గుటికారూపం కృతం| నిధాయ నిక్షిప్య| గుడోఽత్ర ద్విగుణో దేయః| త్రిజాతకమత్ర యావతా సౌగంధ్యం భవతి||9-11||
Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13
వైరేకీయద్రవ్యచూర్ణస్య భాగం సిద్ధం సార్ధం క్వాథభాగైశ్చతుర్భిః | ఆమృద్నీయాత్ సర్పిషా తచ్ఛృతేన తత్క్వాథోష్మస్వేదితం సామితం చ ||12|| పాకప్రాప్తే ఫాణితే చూర్ణితం తత్ క్షిప్తం పక్వం చావతార్య ప్రయత్నాత్ | శీతీభూతా మోదకా హృద్యగంధాః కార్యాస్త్వేతే భక్ష్యకల్పాః సమాసాత్ ||13||
वैरेकीयद्रव्यचूर्णस्य भागं सिद्धं सार्धं क्वाथभागैश्चतुर्भिः | आमृद्नीयात् सर्पिषा तच्छृतेन तत्क्वाथोष्मस्वेदितं सामितं च ||१२|| पाकप्राप्ते फाणिते चूर्णितं तत् क्षिप्तं पक्वं चावतार्य प्रयत्नात् | शीतीभूता मोदका हृद्यगन्धाः कार्यास्त्वेते भक्ष्यकल्पाः समासात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
మోదకభక్ష్యాన్నిర్దిశన్నాహ- వైరేకీయేత్యాది| వైరేకీయద్రవ్యాణాం త్రివృచ్ఛ్యామాదీనాం గ్రహణం| క్వాథభాగైరితి విరేచనద్రవ్యక్వాథభాగైశ్చతుర్భిర్మందేఽగ్నౌ ఘృతేన విరేచనద్రవ్యసిద్ధేన, సామితాభాగం గోధూమచూర్ణం తుల్యభాగం ప్రక్షిప్య మర్దయిత్వా పిష్టపాచనికాయాం ధృత్వా ఊష్మణా స్వేదయిత్వాఽన్యస్మిన్ ఫాణితే పాకప్రాప్తే ప్రక్షిప్య మోదకాః కార్యాః||12-13||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
రసేన తేషాం పరిభావ్య ముద్గాన్ యూషః ససింధూద్భవసర్పిరిష్టః | వైరేచనేఽన్యైరపి వైదలైః స్యాదేవం విదధ్యాద్వమనౌషధైశ్చ ||14||
रसेन तेषां परिभाव्य मुद्गान् यूषः ससिन्धूद्भवसर्पिरिष्टः | वैरेचनेऽन्यैरपि वैदलैः स्यादेवं विदध्याद्वमनौषधैश्च ||१४||
🔊 Audio coming soon
యూషకల్పం నిర్దిశన్నాహ- రసేనేత్యాది| తేషామితి తేషాం విరేచనద్రవ్యాణాం| అన్యే త్వేవం పఠంతి- ‘ముద్గానాం వా తద్రసే భావితానాం యూషః కల్ప్యః సఘృతః సైంధవాఢ్యః’ ఇతి| తద్రసే ప్రధానకల్పనయా త్రివృతారసే| వైరేచనే ఇతి విరేచనద్రవ్యభావితైరన్యైరపి వైదలైర్మసూరాదిభిర్యూషః స్యాత్ భవేదిత్యర్థః| ఏవమిత్యాది| ఏష ఏవ వమనీయాదియూషాణాం కర్మమార్గః||14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
భిత్త్వా ద్విధేక్షుం పరిలిప్య కల్కైస్త్రిభండిజాతైః ప్రతిబధ్య రజ్జ్వా | పక్వం చ సమ్యక్ పుటపాకయుక్త్యా ఖాదేత్తు తం పిత్తగదీ సుశీతం ||15||
भित्त्वा द्विधेक्षुं परिलिप्य कल्कैस्त्रिभण्डिजातैः प्रतिबध्य रज्ज्वा | पक्वं च सम्यक् पुटपाकयुक्त्या खादेत्तु तं पित्तगदी सुशीतम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
పుటపాకక్రమవిరేచనం నిర్దిశన్నాహ- భిత్త్వేత్యాది| భిత్త్వా విదార్య| త్రిభండీ శుక్లా త్రివృత్| పుటపాకయుక్త్యా పుటపాకక్రమేణ శాలాక్యోక్తక్రియాకల్పనిర్దిష్టపుటపాకవిధినా; తేన కాశ్మర్యాదిపత్రాచ్ఛాదనకుశపరివేష్టనం మృదావలేపనం నిర్ధూమాంగారాంతరుపస్వేదనాది సర్వమతిదేశేన లభ్యతే| అన్యే త్వేవం పఠంతి- “ఇక్షు ద్విధాం పాటయిత్వాఽవలిఖ్య త్రివృత్కల్కైః ప్రతిసంధాయ చాపి| పక్వం సమ్యక్ పుటపాకక్రమేణ ఖాదేచ్ఛీతం పిత్తరోగాభిభూతః” ఇతి; వ్యాఖ్యానయంతి చ- త్రివృత్కల్కైరితి బహువచనాత్త్రివృదాదికల్కైరిత్యాదిశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేనాన్యేషాం వైరేచనికానామయమేవ పుటపాకవిధిరితి ద్యోతయతి||15||
Adhikarana 11 (16-22) · Śloka 22
సితాజగంధాత్వక్క్షీరీవిదారీత్రివృతః సమాః | లిహ్యాన్మధుఘృతాభ్యాం తు తృడ్దాహజ్వరశాంతయే ||16|| శర్కరాక్షౌద్రసంయుక్తం త్రివృచ్చూర్ణావచూర్ణితం | రేచనం సుకుమారాణాం త్వక్పత్రమరిచాంశకం ||17|| పచేల్లేహం సితాక్షౌద్రపలార్ధకుడవాన్వితం | త్రివృచ్చూర్ణయుతం శీతం పిత్తఘ్నం తద్విరేచనం ||18|| త్రివృచ్ఛ్యామాక్షారశుంఠీపిప్పలీర్మధునాఽఽప్నుయాత్ | సర్వశ్లేష్మవికారాణాం శ్రేష్ఠమేతద్విరేచనం ||19|| బీజాఢ్యపథ్యాకాశ్మర్యధాత్రీదాడిమకోలజాన్ | తైలభృష్టాన్ రసానమ్లఫలైరావాప్య సాధయేత్ ||20|| ఘనీభూతం త్రిసౌగంధ్యత్రివృత్క్షౌద్రసమన్వితం | లేహ్యమేతత్కఫప్రాయైః సుకుమారైర్విరేచనం ||21|| నీలీతుల్యం త్వగేలం చ తైస్త్రివృత్ససితోపలా | చూర్ణం సంతర్పణం క్షౌద్రఫలామ్లం సన్నిపాతనుత్ ||22||
सिताजगन्धात्वक्क्षीरीविदारीत्रिवृतः समाः | लिह्यान्मधुघृताभ्यां तु तृड्दाहज्वरशान्तये ||१६|| शर्कराक्षौद्रसंयुक्तं त्रिवृच्चूर्णावचूर्णितम् | रेचनं सुकुमाराणां त्वक्पत्रमरिचांशकम् ||१७|| पचेल्लेहं सिताक्षौद्रपलार्धकुडवान्वितम् | त्रिवृच्चूर्णयुतं शीतं पित्तघ्नं तद्विरेचनम् ||१८|| त्रिवृच्छ्यामाक्षारशुण्ठीपिप्पलीर्मधुनाऽऽप्नुयात् | सर्वश्लेष्मविकाराणां श्रेष्ठमेतद्विरेचनम् ||१९|| बीजाढ्यपथ्याकाश्मर्यधात्रीदाडिमकोलजान् | तैलभृष्टान् रसानम्लफलैरावाप्य साधयेत् ||२०|| घनीभूतं त्रिसौगन्ध्यत्रिवृत्क्षौद्रसमन्वितम् | लेह्यमेतत्कफप्रायैः सुकुमारैर्विरेचनम् ||२१|| नीलीतुल्यं त्वगेलं च तैस्त्रिवृत्ससितोपला | चूर्णं सन्तर्पणं क्षौद्रफलाम्लं सन्निपातनुत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వైరేచనలేహానాహ- సితేత్యాది| సితా శర్కరా; అజగంధా జవానికా, ‘బోథ-ఇకా’ ఇత్యన్యే; త్వక్క్షీరీ వంశలోచనా; విదారీ బిడాలీ (విరాలీ); త్రివృత్ ‘నిశోత్ర’ ఇతి లోకే| శర్కరేత్యాది| మరిచాంశకమితి అంశశ్చతుర్థో భాగః| పచేదిత్యాది| సితా శర్కరా తస్యాః పలం, క్షౌద్రం మధు, తస్యార్ధకుడవశ్చత్వారి పలాని; త్రివృత్ లేహస్య చతుర్థాంశేన| అత్ర మధునోఽగ్నిసంయోగో న విరుధ్యతే, అనవస్థానాత్ ప్రయోగాభావాచ్చ| త్రివృదిత్యాది| శ్యామా వృద్ధదారుకః, క్షారో యవక్షారః, ఆప్నుయాత్ లిహ్యాత్| బీజాఢ్యేత్యాది బీజాఢ్యాన్ సుపక్వాన్ పథ్యాదీన్ సహైవ బీజైః సాధయేత్; తాన్ రసాన్ పథ్యాధాత్రీదాడిమకోలజానేరండతైలభృష్టాన్, పునరమ్లఫలైర్బీజపూరాదిభిః సహ ఆవాప్య ప్రక్షిప్య సాధయేత్; పథ్యాదీనాం యదృచ్ఛయా మాత్రా, జలే తు షోడశగుణే తేషాం క్వాథః కర్తవ్యః, ఏరండతైలమాత్రా తు యావతా తస్య భర్జనం సంభవతి, అమ్లఫలం తు క్వాథస్య చతుర్థాంశేన, త్రిసౌగంధ్యమాత్రా తు యావతా సౌగంధ్యం భవతి, త్రివృత్ క్షౌద్రం తు ప్రత్యేకం లేహస్య చతుర్థాంశేన| కఫప్రాయైర్భూయిష్ఠకఫైః పురుషైః సేవ్యం| నీలీతుల్యమితి నీలీఫలతుల్యం త్వగేలం, నీలీ శ్రీఫలికా| తైర్నీల్యాదిభిః సహ తుల్యా త్రివృత్| ససితోపలా శర్కరాయుక్తా| సంతర్పణం ప్రీణనం| కేచిత్ ‘సతర్పణం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యాయంతి చ- తర్పణాః శక్తవః, తైః సహ యుక్తం| క్షౌద్రఫలామ్లం మధుబీజపూరామ్లరసేన సహ చూర్ణం దేయం| సన్నిపాతనుత్ ప్రశాంతే సన్నిపాతేఽనుబంధపరిరక్షణార్థమిత్యర్థః||16-22||
Adhikarana 12 (23) · Śloka 23
త్రివృచ్ఛ్యామాసితాకృష్ణాత్రిఫలామాక్షికైః సమైః | మోదకాః సన్నిపాతోర్ధ్వరక్తపిత్తజ్వరాపహాః ||23||
त्रिवृच्छ्यामासिताकृष्णात्रिफलामाक्षिकैः समैः | मोदकाः सन्निपातोर्ध्वरक्तपित्तज्वरापहाः ||२३||
🔊 Audio coming soon
వైరేచనికమోదకమాహ- త్రివృదిత్యాది| శ్యామా వృద్ధదారుకః| త్రిఫలాయాః ప్రత్యేకం భాగాః సమాః| యద్యప్యత్ర భాగశ్రుతిర్నాస్తి తథాఽపి సితామాక్షికే పక్త్వా గుటికాః కార్యాః, సితామాక్షికే సమస్తద్రవ్యేభ్యో ద్విగుణే గ్రాహ్యే||23||
Adhikarana 13 (24-25) · Śloka 26
త్రివృద్భాగాస్త్రయః ప్రోక్తాస్త్రిఫలా తత్సమా తథా | క్షారకృష్ణావిడంగాని సంచూర్ణ్య మధుసర్పిషా ||24|| లిహ్యాద్గుడేన గుటికాః కృత్వా వాఽప్యథ భక్షయేత్ | కఫవాతకృతాన్ గుల్మాన్ ప్లీహోదరహలీమకాన్ ||25|| హంత్యన్యానపి చాప్యేతన్నిరపాయం విరేచనం |26|
त्रिवृद्भागास्त्रयः प्रोक्तास्त्रिफला तत्समा तथा | क्षारकृष्णाविडङ्गानि सञ्चूर्ण्य मधुसर्पिषा ||२४|| लिह्याद्गुडेन गुटिकाः कृत्वा वाऽप्यथ भक्षयेत् | कफवातकृतान् गुल्मान् प्लीहोदरहलीमकान् ||२५|| हन्त्यन्यानपि चाप्येतन्निरपायं विरेचनम् |२६|
🔊 Audio coming soon
లేహగుటికయోః ప్రయోగమాహ- త్రివృదిత్యాది| త్రిఫలాయా అపి త్రయో భాగాః, క్షారకృష్ణావిడంగానామపి త్రయో భాగా గ్రాహ్యాః| నిరపాయం వ్యాపద్రహితం||24-25||-
Adhikarana 14 (26-27) · Śloka 27
చూర్ణం శ్యామా త్రివృన్నీలీ కట్వీ ముస్తా దురాలభా ||26|| చవ్యేంద్రబీజం త్రిఫలా సర్పిర్మాంసరసాంబుభిః | పీతం విరేచనం తద్ధి రూక్షాణామపి శస్యతే ||27||
चूर्णं श्यामा त्रिवृन्नीली कट्वी मुस्ता दुरालभा ||२६|| चव्येन्द्रबीजं त्रिफला सर्पिर्मांसरसाम्बुभिः | पीतं विरेचनं तद्धि रूक्षाणामपि शस्यते ||२७||
🔊 Audio coming soon
చూర్ణమాహ- చూర్ణమిత్యాది| నీలీ నీలినీ, శ్రీఫలికేతి లోకే| కట్వీ కటురోహిణీ| రూక్షాణాం సర్పిషా మాంసరసేన చ, స్నిగ్ధానాం పునరపిశబ్దసముచ్చితానామంబునా పానీయేన సహ యోగో దేయః||26-27||
Adhikarana 15 (28-30) · Śloka 30
వైరేచనికనిఃక్వాథభాగాః శీతాస్త్రయో మతాః | ద్వౌ ఫాణితస్య తచ్చాపి పునరగ్నావధిశ్రయేత్ ||28|| తత్ సాధుసిద్ధం విజ్ఞాయ శీతం కృత్వా నిధాపయేత్ | కలసే కృతసంస్కారే విభజ్యర్తూ హిమాహిమౌ ||29|| మాసాదూర్ధ్వం జాతరసం మధుగంధం వరాసవం | పిబేదసావేవ విధిః క్షారమూత్రాసవేష్వపి ||30||
वैरेचनिकनिःक्वाथभागाः शीतास्त्रयो मताः | द्वौ फाणितस्य तच्चापि पुनरग्नावधिश्रयेत् ||२८|| तत् साधुसिद्धं विज्ञाय शीतं कृत्वा निधापयेत् | कलसे कृतसंस्कारे विभज्यर्तू हिमाहिमौ ||२९|| मासादूर्ध्वं जातरसं मधुगन्धं वरासवम् | पिबेदसावेव विधिः क्षारमूत्रासवेष्वपि ||३०||
🔊 Audio coming soon
వైరేచనికం గౌడమాసవం నిర్దిశన్నాహ- వైరేచనికేత్యాది| వైరేచనికం ద్రవ్యం సేహుండవర్జితం గ్రాహ్యం, ఏకైవ త్రివృదిత్యేకే| శీతా ఇత్యనేన వైరేచనికక్వాథే ఉష్ణే ఫాణితం న యోజయేదిత్యుక్తం భవతి| ద్వౌ ఫాణితస్యేతి ఫాణితం కాకవీ ; ఏతేన పంచ భాగాః క్వథనీయా ఇత్యర్థః| సాధుసిద్ధమితి అర్ధావశిష్టం| పునః శీతగ్రహణేనోష్ణం న సంధాతవ్యమిత్యుక్తం| త్రివృదధికారే వైరేచనికక్వాథభాగా ఇతి సామాన్యశబ్దప్రయోగాదపరవైరేచనికానామప్యేవమేవాసవ ఇతి బోధయతి| నిధాపయేత్ క్వ? ఇత్యాహ- కలసే| కథంభూతే? కృతసంస్కారే; అంతఃక్షాలితశుష్కస్య మధుపిప్పలీలేపోఽగురుధూపనం చేతి సంస్కారః| విభజ్యర్తూ హిమాహిమావితి హిమే మాసం ధాన్యరాశౌ స్థాప్యం, అహిమే పునరుష్ణే పక్షమితి| జాతరసముత్పన్నరసం వరాసవం పిబేదితి సంబంధః| జాతరసస్య లక్షణమాహ- మధుగంధమితి| అసావేవ విధిః క్షారమూత్రాసవేష్వితి అయమేవ విధిశ్చికిత్సితాదౌ వక్ష్యమాణక్షారోదకాసవాదిషు గుడమధుయోనిష్వన్యేషు చ హిమాహిమకాలస్థాపనస్య పాకప్రాప్తిలక్షణస్య చేతి||28-30||
Adhikarana 16 (31-34) · Śloka 34
వైరేచనికమూలానాం క్వాథే మాషాన్ సుభావితాన్ | సుధౌతాంస్తత్కషాయేణ శాలీనాం చాపి తండులాన్ ||31|| అవక్షుద్యైకతః పిండాన్ కృత్వా శుష్కాన్ సుచూర్ణితాన్ | శాలితండులచూర్ణం చ తత్కషాయోష్మసాధితం ||32|| తస్య పిష్టస్య భాగాంస్త్రీన్ కిణ్వభాగవిమిశ్రితాన్ | మండోదకార్థే క్వాథం చ దద్యాత్తత్సర్వమేకతః ||33|| నిదధ్యాత్కలసే తాం తు సురాం జాతరసాం పిబేత్ | ఏష ఏవ సురాకల్పో వమనేష్వపి కీర్తితః ||34||
वैरेचनिकमूलानां क्वाथे माषान् सुभावितान् | सुधौतांस्तत्कषायेण शालीनां चापि तण्डुलान् ||३१|| अवक्षुद्यैकतः पिण्डान् कृत्वा शुष्कान् सुचूर्णितान् | शालितण्डुलचूर्णं च तत्कषायोष्मसाधितम् ||३२|| तस्य पिष्टस्य भागांस्त्रीन् किण्वभागविमिश्रितान् | मण्डोदकार्थे क्वाथं च दद्यात्तत्सर्वमेकतः ||३३|| निदध्यात्कलसे तां तु सुरां जातरसां पिबेत् | एष एव सुराकल्पो वमनेष्वपि कीर्तितः ||३४||
🔊 Audio coming soon
పైష్టీం సురాం వైరేచనీం దర్శయన్నాహ- వైరేచనికేత్యాది| త్రివృదాదిక్వాథేన మాషవిదలాని విభావయేదిత్యర్థః| తత్కషాయేణేత్యాది తేనైవ వైరేచనికక్వాథేన| అవక్షుద్యైకతః ఏకీకృత్య కుట్టయిత్వేత్యర్థః| పిండాన్ కృత్వేతి కిణ్వనిమిత్తం పిండం కృత్వేత్యర్థః| తత్కషాయోష్మసాధితమితి త్రివృదాదిక్వాథోష్మస్వేదితం| తస్య పిష్టస్యేత్యాది పిష్టపాచనికాయాం శీతలీకృత్య తస్య పిష్టస్య భాగాంస్త్రీన్ పూర్వకిణ్వభాగేనైకేన మిశ్రితాన్ కృత్వేత్యర్థః| క్వాథం దద్యాదితి త్రివృదాదేః| తస్య ప్రమాణం తు ఆసుతీవలా ఏవ జానంతి| ఏతస్యైవ యోగస్యాన్యత్రాప్యతిదేశం నిర్దిశన్నాహ- ఏష ఏవేత్యాది| ఏష ఏవ సర్వపిష్టసురాణాం విధిః; తథా వామనీయేషు మదనఫలాదిష్వపీత్యర్థః||31-34||
Adhikarana 17 (35-39) · Śloka 40
మూలాని త్రివృదాదీనాం ప్రథమస్య గణస్య చ | మహతః పంచమూలస్య మూర్వాశారంగష్టయోరపి ||35|| సుధాం హైమవతీం చైవ త్రిఫలాతివిషే వచాం | సంహృత్యైతాని భాగౌ ద్వౌ కారయేదేకమేతయోః ||36|| కుర్యాన్నిఃక్వాథమేకస్మిన్నేకస్మింశ్చూర్ణమేవ తు | క్షుణ్ణాంస్తస్మింస్తు నిఃక్వాథే భావయేద్బహుశో యవాన్ ||37|| శుష్కాణాం మృదుభృష్టానాం తేషాం భాగాస్త్రయో మతాః | చతుర్థం భాగమావాప్య చూర్ణానామత్ర కీర్తితం ||38|| ప్రక్షిప్య కలసే సమ్యక్ తతస్తం తదనంతరం | తేషామేవ కషాయేణ శీతలేన సుయోజితం ||39|| పూర్వవత్ సన్నిదధ్యాత్తు జ్ఞేయం సౌవీరకం హి తత్ |40|
मूलानि त्रिवृदादीनां प्रथमस्य गणस्य च | महतः पञ्चमूलस्य मूर्वाशार्ङ्गष्टयोरपि ||३५|| सुधां हैमवतीं चैव त्रिफलातिविषे वचाम् | संहृत्यैतानि भागौ द्वौ कारयेदेकमेतयोः ||३६|| कुर्यान्निःक्वाथमेकस्मिन्नेकस्मिंश्चूर्णमेव तु | क्षुण्णांस्तस्मिंस्तु निःक्वाथे भावयेद्बहुशो यवान् ||३७|| शुष्काणां मृदुभृष्टानां तेषां भागास्त्रयो मताः | चतुर्थं भागमावाप्य चूर्णानामत्र कीर्तितम् ||३८|| प्रक्षिप्य कलसे सम्यक् ततस्तं तदनन्तरम् | तेषामेव कषायेण शीतलेन सुयोजितम् ||३९|| पूर्ववत् सन्निदध्यात्तु ज्ञेयं सौवीरकं हि तत् |४०|
🔊 Audio coming soon
సౌవీరకవైరేచనమమ్లసంధానం నిర్దిశన్నాహ- మూలానీత్యాది| త్రివృదాదీనాం సంశోధనసంశమనీయోక్తానాం గ్రహణం| ప్రథమో గణో విదారిగంధాదిః| మూర్వా చోరస్నాయుః; శారంగష్టా విటపకరంజః, చిరపోటికేత్యన్యే, అపరే తు కాకజంఘామాహుః| సుధా సేహుండః| హైమవతీ శ్వేతవచా| ఏతాని సర్వాణ్యపి త్రివృదాదీని సంహృత్య ఏకీకృత్య ద్వౌ భాగౌ కారయేత్| తతశ్చైతయోర్ద్వయోర్భాగయోర్మధ్య ఏకస్మిన్ భాగ ఏకం నిఃక్వాథం కుర్యాత్, ఏకస్మింస్తుభాగే చూర్ణం కుర్యాత్| క్షుణ్ణాన్ కుట్టితాన్| పూర్వోక్తే నిఃక్వాథే భావయేత్ సప్తాహం యావత్| తేషాం యవానాం| అవాప్య నిక్షిప్య| చూర్ణానాం పూర్వోక్తోర్వరితత్రివృదాదిద్రవ్యైకభాగచూర్ణానాం| అత్ర అస్మిఞ్ శాస్త్రే| కీర్తితం కథితం| సౌవీరకం హితం జ్ఞేయమితి సంబంధః| తతస్తస్మాచ్చూర్ణభాగనిక్షేపణాదనంతరం కలసే ప్రక్షిప్య, తత్ సౌవీరకం తదనంతరం తేషామేవ త్రివృదాదీనామన్యతమస్య కషాయేణ క్వాథేన శీతలేన సుయోజితం పూర్వవత్ సన్నిదధ్యాదితి సంబంధః| సౌవీరకం సౌవీరకసంజ్ఞం||35-39||
Adhikarana 18 (40-44) · Śloka 45
పూర్వోక్తం వర్గమాహృత్య ద్విధా కృత్వైకమేతయోః ||40|| భాగం సంక్షుద్య సంసృజ్య యవైః స్థాల్యామధిశ్రయేత్ | అజశృంగ్యాః కషాయేణ తమభ్యాసిచ్య సాధయేత్ ||41|| సుసిద్ధాంశ్చావతార్యైతానౌషధిభ్యో వివేచయేత్ | విమృద్య సతుషాన్ సమ్యక్ తతస్తాన్ పూర్వవన్మితాన్ ||42|| పూర్వోక్తౌషధభాగస్య చూర్ణం దత్త్వా తు పూర్వవత్ | తేనైవ సహ యూషేణ కలసే పూర్వవత్ క్షిపేత్ ||43|| జ్ఞాత్వా జాతరసం చాపి తత్తుషోదకమాదిశేత్ | తుషాంబుసౌవీరకయోర్విధిరేష ప్రకీర్తితః ||44|| షడ్రాత్రాత్ సప్తరాత్రాద్వా తే చ పేయే ప్రకీర్తితే |45|
पूर्वोक्तं वर्गमाहृत्य द्विधा कृत्वैकमेतयोः ||४०|| भागं सङ्क्षुद्य संसृज्य यवैः स्थाल्यामधिश्रयेत् | अजशृङ्ग्याः कषायेण तमभ्यासिच्य साधयेत् ||४१|| सुसिद्धांश्चावतार्यैतानौषधिभ्यो विवेचयेत् | विमृद्य सतुषान् सम्यक् ततस्तान् पूर्ववन्मितान् ||४२|| पूर्वोक्तौषधभागस्य चूर्णं दत्त्वा तु पूर्ववत् | तेनैव सह यूषेण कलसे पूर्ववत् क्षिपेत् ||४३|| ज्ञात्वा जातरसं चापि तत्तुषोदकमादिशेत् | तुषाम्बुसौवीरकयोर्विधिरेष प्रकीर्तितः ||४४|| षड्रात्रात् सप्तरात्राद्वा ते च पेये प्रकीर्तिते |४५|
🔊 Audio coming soon
తుషోదకకల్పం నిర్దిశన్నాహ- పూర్వోక్తమిత్యాది| త్రివృదాదిమూలం విదారిగంధాదిస్తథా మహత్ పంచమూలం మూర్వా శారంగష్టా చేతి పూర్వోక్తో వర్గః| ద్విధా కృత్వా ద్వౌ భాగౌ కృత్వేత్యర్థః| ఏతయోర్భాగయోర్మధ్యే ఏకం భాగం సంక్షుద్య కుట్టయిత్వా సతుషైర్యవైః సహ సంసృజ్య సంబద్ధీకృత్య, స్థాల్యామధిశ్రయేత్ నిక్షిపేత్| యవానామేకో భాగః| అజశృంగీ కర్కటశృంగీ, ‘విషాణికా’ ఇత్యపరే| తం పూర్వోక్తం సయవం భాగం, సాధయేత్ రంధయేత్| సుసిద్ధాన్ సుస్విన్నాన్, ఏతాన్ యవాన్, ఔషధేభ్యో వివేచయేత్ పృథక్ కుర్యాత్| తాన్ యవాన్| పూర్వవన్మితాన్ భాగద్వయపరిమితాన్, ‘పూర్వోక్తౌషధభాగస్యోద్ధ(ర్వ)రితస్య’ ఇతి శేషః| పూర్వవత్ చతుర్థభాగప్రమాణమిత్యర్థః | తేనైవ సహ యూషేణేతి ప్రోక్తస్విన్నౌషధవర్గయవాజశృంగీకషాయేణోద్ధృతౌషధయవేన; స పునరౌషధసంసర్గేణ ఘనత్వాద్యూష ఇవ జాతః| జాతరసం వ్యక్తామ్లం| తయోః సౌవీరకతుషోదకయోర్వ్యక్తామ్లత్వే కాలావధిం దర్శయన్నాహ- షడ్రాత్రాత్ సప్తరాత్రాద్వా; షడ్రాత్రసప్తరాత్రవికల్పోఽప్యుష్ణశీతకాలాపేక్షః| తే చేతి సౌవీరకతుషోదకే||40-44||-
Adhikarana 19 (45) · Śloka 45
వైరేచనేషు సర్వ్యేషు త్రివృన్మూలవిధిః స్మృతః ||45||
वैरेचनेषु सर्व्येषु त्रिवृन्मूलविधिः स्मृतः ||४५||
🔊 Audio coming soon
త్రివృద్విధానం సప్రపంచముద్దిశ్య త్రివృద్విధానప్రకారాతిదేశేనావశిష్టవైరేచనమూలాని నిర్దేష్టుమాహ- వైరేచనేష్విత్యాది| వైరేచనేషు సర్వేష్వితి అవశిష్టేషు శ్యామాదంతీద్రవంతీసప్తలాదిషు| త్రివృన్మూలవిధిః స్మృత ఇతి యాదృశస్త్రివృన్మూలే విధిరుక్తస్తాదృశస్తేష్వపి జ్ఞేయ ఇత్యర్థః| తద్యథా- శ్యామామూలం శ్యామాస్వరసభావితం వా చూర్ణితం సైంధవనాగరయుక్తమమ్లైరనిలవ్యాధౌ, మధురక్వాథసహితం శర్కరాదిభిస్తుల్యభాగం గోక్షీరయుక్తం పిత్తే, ఇత్యాదిర్యావత్ సౌవీరకతుషోదకవిధిః; ఏవం ప్రతిశేషవైరేచనికమేవేహోదాహార్యం| విషయోఽపి తేషాం వైరేచనికమూలకల్పానాం ప్రతిత్రివృత్కల్పవిషయ ఏవేతి||45||
Adhikarana 20 (46) · Śloka 47
దంతీద్రవంత్యోర్మూలాని విశేషాన్మృత్కుశాంతరే | పిప్పలీక్షౌద్రయుక్తాని స్విన్నాన్యుద్ధృత్య శోషయేత్ ||46|| తతస్త్రివృద్విధానేన యోజయేచ్ఛ్లేష్మపిత్తయోః |47|
दन्तीद्रवन्त्योर्मूलानि विशेषान्मृत्कुशान्तरे | पिप्पलीक्षौद्रयुक्तानि स्विन्नान्युद्धृत्य शोषयेत् ||४६|| ततस्त्रिवृद्विधानेन योजयेच्छ्लेष्मपित्तयोः |४७|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యాతిదేశం నిర్దిశ్య దంతీద్రవంత్యోర్విశిష్టం కల్పనమాహ- దంతీత్యాది| దంతీద్రవంత్యోర్మూలాన్యుద్ధృత్య శోషయేదితి సంబంధః| కింవిశిష్టాని? స్విన్నాని, కస్మాత్? విశేషాదతిశయేన| క్వేత్యాహ- మృత్కుశాంతరే; మృత్తికాదర్భమధ్యే పుటపాకవిధానేనేత్యర్థః| పిప్పలీక్షౌద్రయుక్తాని స్విన్నానీతి సంబంధః| దంతీ ప్రసిద్ధా, ద్రవంతీ చీరితపత్రా ‘సంవరీ’ ఇతి లోకే||46||-
Adhikarana 21 (47-48) · Śloka 49
తయోః కల్కకషాయాభ్యాం చక్రతైలం విపాచయేత్ ||47|| సర్పిశ్చ పక్వం వీసర్పకక్షాదాహాలజీర్జయేత్ | మేహగుల్మానిలశ్లేష్మవిబంధాంస్తైలమేవ చ ||48|| చతుఃస్నేహం శకృచ్ఛుక్రవాతసంరోధజా రుజః |49|
तयोः कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत् ||४७|| सर्पिश्च पक्वं वीसर्पकक्षादाहालजीर्जयेत् | मेहगुल्मानिलश्लेष्मविबन्धांस्तैलमेव च ||४८|| चतुःस्नेहं शकृच्छुक्रवातसंरोधजा रुजः |४९|
🔊 Audio coming soon
తయోరిత్యాది| తయోర్దంతీద్రవంత్యోః| కల్కకషాయమాత్రాయాం పరిభాషా స్మరణీయా; తామాశ్రిత్య కల్పనోచ్యతే- తైలపలాని ద్వాత్రింశత్, దంతీద్రవంతీకల్కపలాన్యష్టౌ, దంతీద్రవంతీక్వాథస్య పలాని శతమేకమష్టావింశత్యధికం, తావత్ క్వాథ్యం యావత్తైలపాకలక్షణం| దంతీద్రవంతీక్వాథస్యాయం విధిః- పానీయపలాని పంచశతాని ద్వాదశాధికాని, దంతీద్రవంతీపలాని శతమేకం, క్వాథశేషమేకశతమష్టావింశత్యధికం; ఇతి క్వాథకల్పనా| అన్యత్రాప్యనుక్తతైలాదిమానే ఇయమేవ కల్పనా జ్ఞేయా| చక్రతైలమితి చక్రపీడితం తిలతైలం, హస్తాదియంత్రపీడననిషేధార్థం; చక్రే హ్యభృష్టా ఏవ తిలాదయః పీడ్యంతే, తే పునర్గుణవత్తరా భవంతి; యంత్రేణ భర్జనరూక్షితానాం తిలానాం స్నేహగురుత్వాదయో గుణా హీయంత ఇతి| సర్పిశ్చేతి తాభ్యాం దంతీద్రవంతీమూలకల్కకషాయాభ్యాం ప్రత్యేకం పక్వం సిద్ధం సర్పిర్విసర్పాదీంజయేత్| పునర్దంత్యాః కల్కో ద్రవంత్యాస్తు కషాయ ఇతి బోద్ధవ్యం| తైలమేవ చేతి చక్రతైలం పుగర్మేహగుల్మాదీంజయేత్| చతుఃస్నేహమితి ఘృతతైలవసామజ్జానశ్చత్వారః స్నేహాః| శకృత్ పురీషం| చతుఃస్నేహం దంతీద్రవంతీమూలసాధితం వాతసంరోధజా రుజో జయేదితి సంబంధః| అత్ర ద్రవస్యానుక్తత్వాచ్చతుర్గుణం జలం దేయం||47-48||-
Adhikarana 22 (49-51) · Śloka 51
దంతీద్రవంతీమరిచకనకాహ్వయవాసకైః ||49|| విశ్వభేషజమృద్వీకాచిత్రకైర్మూత్రభావితం | సప్తాహం సర్పిషా చూర్ణం యోజ్యమేతద్విరేచనం ||50|| జీర్ణే సంతర్పణం క్షౌద్రం పిత్తశ్లేష్మరుజాపహం | అజీర్ణపార్శ్వరుక్పాండుప్లీహోదరనిబర్హణం ||51||
दन्तीद्रवन्तीमरिचकनकाह्वयवासकैः ||४९|| विश्वभेषजमृद्वीकाचित्रकैर्मूत्रभावितम् | सप्ताहं सर्पिषा चूर्णं योज्यमेतद्विरेचनम् ||५०|| जीर्णे सन्तर्पणं क्षौद्रं पित्तश्लेष्मरुजापहम् | अजीर्णपार्श्वरुक्पाण्डुप्लीहोदरनिबर्हणम् ||५१||
🔊 Audio coming soon
దంతీత్యాది| దంతీ సంబరీ; కనకాహ్వయం కంగుష్ఠం, ‘నాగకేసరం’ ఇత్యన్యే; యవాసో దురాలభా; విశ్వభేషజం శుంఠీ| సప్తాహం మూత్రభావితమితి సంబంధః| సర్పిషేతి అస్య చూర్ణస్య ఘృతేన వా లేహః కార్య ఇత్యర్థః| అస్యైవ ప్రయోగస్య యౌగికమనుసంగ్రహమాహ- జీర్ణే ఇత్యాది| జీర్ణే తస్మిన్నౌషధే, సంతర్పణం క్షౌద్రమితి లాజశక్తుసహితం మధు దేయం||49-51||
Adhikarana 23 (52-53) · Śloka 54
గుడస్యాష్టపలే పథ్యా వింశతిః స్యుః పలం పలం | దంతీచిత్రకయోః కర్షౌ పిప్పలీత్రివృతోర్దశ ||52|| కృత్వైతాన్మోదకానేకం దశమే దశమేఽహని | తతః ఖాదేదుష్ణతోయసేవీ నిర్యంత్రణాస్త్విమే ||53|| దోషఘ్నా గ్రహణీపాండురోగార్శఃకుష్ఠనాశనాః |54|
गुडस्याष्टपले पथ्या विंशतिः स्युः पलं पलम् | दन्तीचित्रकयोः कर्षौ पिप्पलीत्रिवृतोर्दश ||५२|| कृत्वैतान्मोदकानेकं दशमे दशमेऽहनि | ततः खादेदुष्णतोयसेवी निर्यन्त्रणास्त्विमे ||५३|| दोषघ्ना ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकुष्ठनाशनाः |५४|
🔊 Audio coming soon
మోదకస్య ప్రయోగమాహ- గుడస్యేత్యాది| అష్టౌ పలాని గుడస్య, వింశతిర్హరీతకీఫలాని, దంతీమూలచూర్ణపలం, చిత్రకమూలచూర్ణపలం చ, పిప్పలీకర్షః, త్రివృత్కర్షశ్చ| అత్ర తు సప్తగుంజాఫలపరిమితమాషకప్రమాణేన పలాదిమానం గ్రాహ్యం| దశ కృత్వైతాన్మోదకానిత్యాది దశ మోదకాన్ కృత్వా, ఏకం మోదకం దశమే దశమేఽహని ఖాదేదితి సంబంధః| నిర్యంత్రణా వాతాతపాదినిషేధరహితాః| ఇమే మోదకాః||52-53||-
Adhikarana 24 (54-59) · Śloka 59
వ్యోషం త్రిజాతకం ముస్తా విడంగామలకే తథా ||54|| నవైతాని సమాంశాని త్రివృదష్టగుణాని వై | శ్లక్ష్ణచూర్ణీకృతానీహ దంతీభాగద్వయం తథా ||55|| (సర్వాణి చూర్ణితానీహ గాలితాని విమిశ్రయేత్ ) | షడ్భిశ్చ శర్కరాభాగైరీషత్సైంధవమాక్షికైః ||56|| పిండితం భక్షయిత్వా తు తతః శీతాంబు పాయయేత్ | బస్తిరుక్తృడ్జ్వరచ్ఛర్దిశోషపాండుభ్రమాపహం ||57|| నిర్యంత్రణమిదం సర్వవిషఘ్నం తు విరేచనం | త్రివృదష్టకసంజ్ఞోఽయం ప్రశస్తః పిత్తరోగిణాం ||58|| భక్ష్యః క్షీరానుపానో వా పిత్తశ్లేష్మాతురైర్నరైః | భక్ష్యరూపసధర్మత్వాదాఢ్యేష్వేవ విధీయతే ||59||
व्योषं त्रिजातकं मुस्ता विडङ्गामलके तथा ||५४|| नवैतानि समांशानि त्रिवृदष्टगुणानि वै | श्लक्ष्णचूर्णीकृतानीह दन्तीभागद्वयं तथा ||५५|| (सर्वाणि चूर्णितानीह गालितानि विमिश्रयेत् ) | षड्भिश्च शर्कराभागैरीषत्सैन्धवमाक्षिकैः ||५६|| पिण्डितं भक्षयित्वा तु ततः शीताम्बु पाययेत् | बस्तिरुक्तृड्ज्वरच्छर्दिशोषपाण्डुभ्रमापहम् ||५७|| निर्यन्त्रणमिदं सर्वविषघ्नं तु विरेचनम् | त्रिवृदष्टकसञ्ज्ञोऽयं प्रशस्तः पित्तरोगिणाम् ||५८|| भक्ष्यः क्षीरानुपानो वा पित्तश्लेष्मातुरैर्नरैः | भक्ष्यरूपसधर्मत्वादाढ्येष्वेव विधीयते ||५९||
🔊 Audio coming soon
వ్యోషాదిశీతవిరేచనం దర్శయన్నాహ- వ్యోషమిత్యాది| వ్యోషాదీని ప్రసిద్ధాని| త్రివృదష్టగుణానీతి త్రివృదష్టగుణా యేషు తాని తథా| ఈషత్సైంధవమాక్షికైరితి ఈషచ్ఛబ్దశ్చతుర్థాంశవాచకః| భక్ష్యో భక్షణీయః| భక్ష్యరూపసధర్మత్వాత్ భక్ష్యరూపతుల్యాదిత్యర్థః‘వాతశ్లేష్మాతురైర్నరైః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||54-59||
Adhikarana 25 (60-61) · Śloka 62
తిల్వకస్య త్వచం బాహ్యామంతర్వల్కవివర్జితాం | చూర్ణయిత్వా తు ద్వౌ భాగౌ తత్కషాయేణ గాలయేత్ ||60|| తృతీయం భావితం తేన భాగం శుష్కం తు భావితం | దశమూలీకషాయేణ త్రివృద్వత్సంప్రయోజయేత్ ||61|| విధానం త్వక్షు నిర్దిష్టం ... |62|
तिल्वकस्य त्वचं बाह्यामन्तर्वल्कविवर्जिताम् | चूर्णयित्वा तु द्वौ भागौ तत्कषायेण गालयेत् ||६०|| तृतीयं भावितं तेन भागं शुष्कं तु भावितम् | दशमूलीकषायेण त्रिवृद्वत्सम्प्रयोजयेत् ||६१|| विधानं त्वक्षु निर्दिष्टं ... |६२|
🔊 Audio coming soon
త్వక్ప్రధానకస్య తిల్వకస్య ప్రయోగం నిర్దిదిక్షుః ప్రథమం తస్య సంస్కారమేవ సర్వప్రయోగవిషయమాహ- తిల్వకస్యేత్యాది| అంతర్వల్కవివర్జితామితి అభ్యంతరకఠినత్వగ్వివర్జితాం| భాగావితి ద్వౌ భాగావిత్యర్థః| తత్కషాయేణ తిల్వకకషాయేణ| గాలయేత్ క్షారకల్పేన, గాలనం పునరిహైకవింశతివారాన్ పారంపర్యాత్| తృతీయం భావితం తేన భాగమితి అపరం చూర్ణస్య స్థాపితం తృతీయం భాగం తేనైవ తిల్వకకషాయజలేన చూర్ణభాగద్వయగాలనలబ్ధగుణాతిశయేన భావితమిత్యర్థః| శుష్కం తు భావితం దశమూలకషాయేణేతి తృతీయం భాగం శుష్కం పునః సంతం దశమూలీకషాయేణ భావితం త్రివృద్వత్ సంప్రయోజయేదితి సంబంధః||60-61||-
Adhikarana 26 (62-69) · Śloka 69
... ఫలానామథ వక్ష్యతే | హరీతక్యాః ఫలం త్వస్థివిముక్తం దోషవర్జితం ||62|| యోజ్యం త్రివృద్విధానేన సర్వవ్యాధినిబర్హణం | రసాయనం పరం మేధ్యం దుష్టాంతర్వ్రణశోధనం ||63|| హరీతకీ విడంగాని సైంధవం నాగరం త్రివృత్ | మరిచాని చ తత్సర్వం గోముత్రేణ విరేచనం ||64|| హరీతకీ భద్రదారు కుష్ఠం పూగఫలం తథా | సైంధవం శృంగవేరం చ గోమూత్రేణ విరేచనం ||65|| నీలినీఫలచూర్ణం తు నాగరాభయయోస్తథా | లిహ్యాద్గుడేన సలిలం పశ్చాదుష్ణం పిబేన్నరః ||66|| పిప్పల్యాదికషాయేణ పిబేత్పిష్టాం హరీతకీం | సైంధవోపహితాం సద్య ఏష యోగో విరేచయేత్ ||67|| హరీతకీ భక్ష్యమాణా నాగరేణ గుడేన వా | సైంధవోపహితా వాఽపి సాతత్యేనాగ్నిదీపనీ ||68|| వాతానులోమనీ వృష్యా చేంద్రియాణాం ప్రసాదనీ | సంతర్పణకృతాన్ రోగాన్ ప్రాయో హంతి హరీతకీ ||69||
... फलानामथ वक्ष्यते | हरीतक्याः फलं त्वस्थिविमुक्तं दोषवर्जितम् ||६२|| योज्यं त्रिवृद्विधानेन सर्वव्याधिनिबर्हणम् | रसायनं परं मेध्यं दुष्टान्तर्व्रणशोधनम् ||६३|| हरीतकी विडङ्गानि सैन्धवं नागरं त्रिवृत् | मरिचानि च तत्सर्वं गोमुत्रेण विरेचनम् ||६४|| हरीतकी भद्रदारु कुष्ठं पूगफलं तथा | सैन्धवं शृङ्गवेरं च गोमूत्रेण विरेचनम् ||६५|| नीलिनीफलचूर्णं तु नागराभययोस्तथा | लिह्याद्गुडेन सलिलं पश्चादुष्णं पिबेन्नरः ||६६|| पिप्पल्यादिकषायेण पिबेत्पिष्टां हरीतकीम् | सैन्धवोपहितां सद्य एष योगो विरेचयेत् ||६७|| हरीतकी भक्ष्यमाणा नागरेण गुडेन वा | सैन्धवोपहिता वाऽपि सातत्येनाग्निदीपनी ||६८|| वातानुलोमनी वृष्या चेन्द्रियाणां प्रसादनी | सन्तर्पणकृतान् रोगान् प्रायो हन्ति हरीतकी ||६९||
🔊 Audio coming soon
ఫలప్రధానహరీతకీకల్పేనాశేషవైరేచనికఫలకల్పం నిర్దిశన్నాహ- హరీతక్యా ఇత్యాది| వ్యాధిశబ్దోఽయం దోషేషు వ్యాధిషు చ వర్తతే| సర్వేషాం హరీతకీయోగానాం సామాన్యం ఫలం దర్శయన్నాహ- రసాయనమిత్యాది| సుఖోపయోజ్యాన్ యోగాన్ సర్వర్తుకాన్ సార్వధాతుకాంశ్చాహ- హరీతతకీత్యాది| మాత్రాప్రమాణం మధ్యేషు కోష్ఠవయోబలేషు చూర్ణకర్షః, ఉత్తమాధమయోర్బుద్ధ్యా వికల్పనీయః| నీలినీ శ్రీఫలికా| సాతత్యేన నిరంతరోపయోగేన| సనంతర్పణకృతా రోగాస్తృప్త్యాదయః, తానుష్ణత్వాద్దీపనత్వాచ్చ శమయతీతి| అత్ర నాగరగుడసైంధవాదీనాం భిన్నకార్యాణాం దోషదేహధాతుబలకాలవయోఽవస్థాంతరవికారాపేక్షయా వ్యవస్థితవికల్పః||62-69||
Adhikarana 27 (70) · Śloka 71
శీతమామలకం రూక్షం పిత్తమేదఃకఫాపహం | బిభీతకమనుష్ణం తు కఫపిత్తనిబర్హణం ||70|| త్రీణ్యప్యమ్లకషాయాణి సతిక్తమధురాణి చ |71|
शीतमामलकं रूक्षं पित्तमेदःकफापहम् | बिभीतकमनुष्णं तु कफपित्तनिबर्हणम् ||७०|| त्रीण्यप्यम्लकषायाणि सतिक्तमधुराणि च |७१|
🔊 Audio coming soon
హరీతకీనిర్దేశాదామలకబిభీతకయోరపి గుణనిర్దేశమాహ- శీతమిత్యాది| సతిక్తమధురాణి చేతి ప్రత్యేకం హరీతక్యాదీనాముక్తా శక్తిర్గుణతః సంయోగతః ప్రభావతశ్చ||70||-
Adhikarana 28 (71) · Śloka 72
త్రిఫలా సర్వరోగఘ్నీ త్రిభాగఘృతమూర్చ్ఛితా ||71|| వయసః స్థాపనం చాపి కుర్యాత్ సంతతసేవితా |72|
त्रिफला सर्वरोगघ्नी त्रिभागघृतमूर्च्छिता ||७१|| वयसः स्थापनं चापि कुर्यात् सन्ततसेविता |७२|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం త్రిఫలాయాః ప్రయోగమాహ- త్రిఫలేత్యాది| రోగశబ్దోఽత్ర త్రిదోషవచనో వ్యాధివచనో వా| మూర్చ్ఛితా సంయుక్తా||71||-
Adhikarana 29 (72) · Śloka 73
హరీతకీవిధానేన ఫలాన్యేవం ప్రయోజయేత్ ||72|| విరేచనాని సర్వాణి... |73|
हरीतकीविधानेन फलान्येवं प्रयोजयेत् ||७२|| विरेचनानि सर्वाणि... |७३|
🔊 Audio coming soon
హరీతకీత్యాది||72||-
Adhikarana 30 (73-75) · Śloka 76
... విశేషాచ్చతురంగులాత్ | ఫలం కాలే సముద్ధృత్య సికతాయాం నిధాపయేత్ ||73|| సప్తాహమాతపే శుష్కమతో మజ్జానముద్ధరేత్ | తైలం గ్రాహ్యం జలే పక్త్వా తిలవద్వా ప్రపీడ్య చ ||74|| తస్యోపయోగో బాలానాం యావద్వర్షాణి ద్వాదశ | లిహ్యాదేరండతైలేన కుష్ఠత్రికటుకాన్వితం ||75|| సుఖోదకం చానుపిబేదేష యోగో విరేచయేత్ |76|
... विशेषाच्चतुरङ्गुलात् | फलं काले समुद्धृत्य सिकतायां निधापयेत् ||७३|| सप्ताहमातपे शुष्कमतो मज्जानमुद्धरेत् | तैलं ग्राह्यं जले पक्त्वा तिलवद्वा प्रपीड्य च ||७४|| तस्योपयोगो बालानां यावद्वर्षाणि द्वादश | लिह्यादेरण्डतैलेन कुष्ठत्रिकटुकान्वितम् ||७५|| सुखोदकं चानुपिबेदेष योगो विरेचयेत् |७६|
🔊 Audio coming soon
చతురంగులాత్ కిరమాలకాత్, సముద్ధృత్య ‘ఫలం’ ఇతి శేషః| సికతాయాం వాలుకాయాం, నిధాపయేత్ నిక్షిపేత్, సప్తాహమితి సంబంధః| అతః అస్మాచ్చతురంగులఫలాత్| లిహ్యాదిత్యాది| ఏష యోగో వాతకఫప్రశమనః||73-75||-
Adhikarana 31 (76-77) · Śloka 78
ఏరండతైలం త్రిఫలాక్వాథేన త్రిగుణేన తు ||76|| యుక్తం పీతం తథా క్షీరరసాభ్యాం తు విరేచయేత్ | బాలవృద్ధక్షతక్షీణసుకుమారేషు యోజితం ||77|| ఫలానాం విధిరుద్దిష్టః .... |78|
एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन त्रिगुणेन तु ||७६|| युक्तं पीतं तथा क्षीररसाभ्यां तु विरेचयेत् | बालवृद्धक्षतक्षीणसुकुमारेषु योजितम् ||७७|| फलानां विधिरुद्दिष्टः .... |७८|
🔊 Audio coming soon
ఏరండతైలమిత్యాది| త్రిగుణేన త్రిఫలాక్వాథేన యుక్తం తథా క్షీరరసాభ్యాం యుక్తమితి సంబంధః| రసో మాంసరసః| బాలాదిషు యోజితమేరండతైలం విరేచయేదితి సంబంధః||76-77||-
Adhikarana 32 (78-79) · Śloka 80
... క్షీరాణాం శృణు సుశ్రుత! | విరేచనానాం తీక్ష్ణానాం పయః సౌధం పరం మతం ||78|| అజ్ఞప్రయుక్తం తద్ధంతి విషవత్ కర్మవిభ్రమాత్ | విజానతా ప్రయుక్తం తు మహాంతమపి సంచయం ||79|| భినత్త్యాశ్వేవ దోషాణాం రోగాన్ హంతి చ దుస్తరాన్ |80|
... क्षीराणां शृणु सुश्रुत! | विरेचनानां तीक्ष्णानां पयः सौधं परं मतम् ||७८|| अज्ञप्रयुक्तं तद्धन्ति विषवत् कर्मविभ्रमात् | विजानता प्रयुक्तं तु महान्तमपि सञ्चयम् ||७९|| भिनत्त्याश्वेव दोषाणां रोगान् हन्ति च दुस्तरान् |८०|
🔊 Audio coming soon
క్షీరాణామిత్యాది| సౌధం సేహుండభవం| కర్మవిభ్రమాత్ కర్మావిజ్ఞానాత్| దోషాణాం సంచయమితి సంబంధః| ఆశ్వేవ శీఘ్రమేవ||78-79||-
Adhikarana 33 (80-83) · Śloka 84
మహత్యాః పంచమూల్యాస్తు బృహత్యోశ్చైకశః పృథక్ ||80|| కషాయైః సమభాగం తు తదంగారేషు శోషితం | అమ్లాదిభిః పూర్వవత్తు ప్రయోజ్యం కోలసమ్మితం ||81|| మహావృక్షపయః పీతైర్యవాగూస్తండులైః కృతా | పీతా విరేచయత్యాశు గుడేనోత్కారికా కృతా ||82|| లేహో వా సాధితః సమ్యక్ స్నుహీక్షీరపయోఘృతైః | భావితాస్తు స్నుహీక్షీరే పిప్పల్యో లవణాన్వితాః ||83|| చూర్ణం కాంపిల్లకం వాఽపి తత్పీతం గుటికీకృతం |84|
महत्याः पञ्चमूल्यास्तु बृहत्योश्चैकशः पृथक् ||८०|| कषायैः समभागं तु तदङ्गारेषु शोषितम् | अम्लादिभिः पूर्ववत्तु प्रयोज्यं कोलसम्मितम् ||८१|| महावृक्षपयः पीतैर्यवागूस्तण्डुलैः कृता | पीता विरेचयत्याशु गुडेनोत्कारिका कृता ||८२|| लेहो वा साधितः सम्यक् स्नुहीक्षीरपयोघृतैः | भावितास्तु स्नुहीक्षीरे पिप्पल्यो लवणान्विताः ||८३|| चूर्णं काम्पिल्लकं वाऽपि तत्पीतं गुटिकीकृतम् |८४|
🔊 Audio coming soon
మహత్యా ఇత్యాది| మహతీ పంచమూలీ బిల్వాదికా| బృహత్యోరితి స్థూలబృహతీ లఘుబృహతీ చేతి ద్వే బృహత్యౌ| ఏకశ ఇత్యాది| ఏకీకృత్యాంగారేషు విశోషయేత్, న జ్వలదగ్నౌ పాకఖరతాభయాత్| తత్ సేహుండదుగ్ధం పృథక్ కషాయైః సమభాగం గ్రాహ్యం| ఏతేన పంచమూలీబృహతీకషాయాణాం సప్తభాగాః, అష్టమస్తు సేహుండదుగ్ధస్య| అమ్లాదిభిః కాంజికమస్తుసురాదిభిః| పూర్వవత్ త్రివృద్వత్| కోలసమ్మితం కర్షప్రమాణం| మహావృక్షేత్యాది| మహావృక్షః సేహుండః| పీతైర్భావితైః| గుడే చేత్యాది| గుడే చ కృతోత్కారికా విరేచయతీతి సంబంధః| ఉత్కారికా లప్సికా| తస్యాః కల్పనా- గోధూమాన్ స్నుహీక్షీరేణ భావయిత్వా, చూర్ణీకృత్య, ఘృతక్షీరాదిభిః సంయావవదుత్కారికా పచనీయా గుడేన| లేహ ఇత్యాది| లేహస్య కల్పనా కథ్యతే- స్నుహీక్షీరభావితస్య గోధూమచూర్ణస్య లేహః సాధ్యః| అన్యే తు ‘స్నుహీక్షీరసితాఘృతైః’ ఇతి పఠంతి| తన్మతే పయోఽప్యుత్కారికాయామివానుక్తమపి లేహే దేయం| లేహో ‘విరేచయతి’ ఇత్యత్రాప్యనువర్తతే| భావితా ఇత్యాది ‘విరేచయంతి’ ఇత్యత్రాప్యనువర్తతే| చూర్ణమిత్యాది| తత్పీతం స్నుహీక్షీరభావితం| అత్రాపి ‘విరేచయతి’ ఇత్యనువర్తతే||80-83||-
Adhikarana 34 (84-85) · Śloka 86
సప్తలా శంఖినీ దంతీ త్రివృదారగ్వధం గవాం ||84|| మూత్రేణాప్లావ్య సప్తాహం స్నుహీక్షీరే తతః పరం | కీర్ణం తేనైవ చూర్ణేన మాల్యం వసనమేవ చ ||85|| ఆఘ్రాయావృత్య వా సమ్యఙ్మృదుకోష్ఠో విరిచ్యతే |86|
सप्तला शङ्खिनी दन्ती त्रिवृदारग्वधं गवाम् ||८४|| मूत्रेणाप्लाव्य सप्ताहं स्नुहीक्षीरे ततः परम् | कीर्णं तेनैव चूर्णेन माल्यं वसनमेव च ||८५|| आघ्रायावृत्य वा सम्यङ्मृदुकोष्ठो विरिच्यते |८६|
🔊 Audio coming soon
సప్తలేత్యాది| సప్తలా సేహుండభేదః| శంఖినీ యవతిక్తా, తస్యాః ఫలం మూలం చ విరేచకం, అన్యే ‘శంఖినీ యవతిక్తాభేదః’ ఇత్యాహుః; అపరే తు శ్వేతబుధ్నామాహుః| దంతీ దంతినీ| ఆరగ్వధః కిరమాలకః| ఆప్లావ్య భావయిత్వా| కీర్ణమవచూర్ణితం, తేనైవ సప్తలాదిచూర్ణేన, మాల్యం పుష్పం, ఆఘ్రాయ శింఘిత్వా; తేనైవ వా చూర్ణేన కీర్ణం భావితం వసనం వస్త్రమావృత్య పరిధాయ; మృదుకోష్ఠో విరిచ్యతే నాన్య ఇత్యర్థః||84-85||-
Adhikarana 35 (86-89) · Śloka 89
క్షీరత్వక్ఫలమూలానాం విధానైః పరికీర్తితైః | అవేక్ష్య సమ్యగ్రోగాదీన్ యథావదుపయోజయేత్ ||86|| త్రివృచ్ఛాణా మితాస్తిస్రస్తిస్రశ్చ త్రిఫలాత్వచః | విడంగపిప్పలీక్షారశాణాస్తిస్రశ్చ చూర్ణితాః ||87|| లిహ్యాత్ సర్పిర్మధుభ్యాం చ మోదకం వా గుడేన వా | భక్షయేన్నిష్పరీహారమేతచ్ఛ్రేష్ఠం విరేచనం ||88|| గుల్మం ప్లీహోదరం కాసం హలీమకమరోచకం | కఫవాతకృతాంశ్చాన్యాన్ వ్యాధీనేతద్వ్యపోహతి ||89||
क्षीरत्वक्फलमूलानां विधानैः परिकीर्तितैः | अवेक्ष्य सम्यग्रोगादीन् यथावदुपयोजयेत् ||८६|| त्रिवृच्छाणा मितास्तिस्रस्तिस्रश्च त्रिफलात्वचः | विडङ्गपिप्पलीक्षारशाणास्तिस्रश्च चूर्णिताः ||८७|| लिह्यात् सर्पिर्मधुभ्यां च मोदकं वा गुडेन वा | भक्षयेन्निष्परीहारमेतच्छ्रेष्ठं विरेचनम् ||८८|| गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकमरोचकम् | कफवातकृतांश्चान्यान् व्याधीनेतद्व्यपोहति ||८९||
🔊 Audio coming soon
క్షీరత్వగిత్యాది| శాణః కర్షచతుర్థో భాగః||86-89||
Adhikarana 36 (90) · Śloka 90
ఘృతేషు తైలేషు పయఃసు చాపి మద్యేషు మూత్రేషు తథా రసేషు | భక్ష్యాన్నలేహ్యేషు చ తేషు తేషు విరేచనాన్యగ్రమతిర్విదధ్యాత్ ||90||
घृतेषु तैलेषु पयःसु चापि मद्येषु मूत्रेषु तथा रसेषु | भक्ष्यान्नलेह्येषु च तेषु तेषु विरेचनान्यग्रमतिर्विदध्यात् ||९०||
🔊 Audio coming soon
అనుక్తాన్నపానేషు ప్రయోగకల్పాన్నిర్దిశన్నాహ- ఘృతేష్విత్యాది| భక్ష్యం మోదకశష్కుల్యాది| అన్నం భక్తాది| అగ్ర్యమతిః ప్రధానబుద్ధిః||90||
Adhikarana 37 (91) · Śloka 91
క్షీరం రసః కల్కమథో కషాయః శృతశ్చ శీతశ్చ తథైవ చూర్ణం | కల్పాః షడేతే ఖలు భేషజానాం యథోత్తరం తే లఘవః ప్రదిష్టాః ||91||
क्षीरं रसः कल्कमथो कषायः शृतश्च शीतश्च तथैव चूर्णम् | कल्पाः षडेते खलु भेषजानां यथोत्तरं ते लघवः प्रदिष्टाः ||९१||
🔊 Audio coming soon
క్షీరమిత్యాది| “యంత్రాదిపీడితద్రవ్యరసః స్వరస ఉచ్యతే| యః పిండశ్చార్ద్రపిష్టానాం స కల్కః పరికీర్తితః|| వహ్నౌ తు క్వథితం ద్రవ్యం శృతమాహుశ్చికిత్సకాః| ఉపోషితం నిశాయాం తు తోయస్థం శీతముచ్యతే|| చూర్ణముష్ణేన సంపృక్తం తత్ ఫాంటమభిధీయతే| అభిభూయాంబునోష్ణేన క్షణాత్ పూతమితీతరే” ఇతి| ఫాంటలక్షణం తు ప్రసంగాదుక్తం| కషాయో ద్వివిధః- శృతకషాయః, శీతకషాయశ్చ| తే తు షట్కల్పా భవంతి| కల్పా విధయః| అన్యే త్వేవం పఠంతి “చూర్ణం కషాయః శిశిరః శృతశ్చ తథా చ కల్కః స్వరసస్తథైవ| పంచైవ కల్పాః ఖలు భేషజానాం యథోత్తరం తే గురవః ప్రదిష్టాః” ఇతి| తే తు స్వరస ఏవ క్షీరమంతర్భావయంతి, ఫాంటం శీతకషాయేఽంతర్భావయంతి||91||
Adhikarana puShpikA · Śloka 44
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే విరేచనద్రవ్యవికల్పవిజ్ఞానీయో నామ చతుశ్చత్వారింశోఽధ్యాయః ||44||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विरेचनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ||४४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ణ)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతటీకాయాం సూత్రస్థానే చతుశ్చత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||44||