18. vraṇālēpanabandhavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

அதாதோ வ்ரணாலேபநபந்தவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨|| ஆலேப ஆத்ய உபக்ரமஃ , ஏஷ ஸர்வஶோபாநாஂ ஸாமாந்யஃ ப்ரதாநதமஶ்ச, தஂ ச ப்ரதிரோகஂ வக்ஷ்யாமஃ- ததோ பந்தஃ ப்ரதாநஂ, தேந ஶுத்திர்வ்ரணரோபணமஸ்திஸந்திஸ்தைர்யஂ ச ||௩||

அதாத இத்யாதி| ஏஷ ஆலேபஃ| நந்வேஷ ஆலேப ஆத்ய உபக்ரமஃ கதஂ? த்விவ்ரணீயேऽபதர்பணஸ்யாத்யத்வேந படிதத்வாத்; உச்யதே- ஔஷதத்ரவ்யேப்யோ பஹிரந்தஃப்ரமார்ஜநேப்ய ஆலேப ஆத்ய இத்யர்தஃ; ஆத்யஸமீபத்வாச்ச்ரேஷ்டத்வாத்வாऽऽலேப ஆத்ய இத்யுச்யதே| ஸர்வஶோபாநாஂ ஸாமாந்ய இதி வாதாதிஶோபாநாஂ துல்யஃ, ஆலேபத்வேநாபேதாத்| ப்ரதாநதமஶ்ச ஸர்வோபக்ரமேப்யஃ ஆஶுபீடாஹரத்வாத்| தஂ ச ப்ரதிரோகஂ வக்ஷ்யாம இதி தமாலேபஂ, ப்ரதிரோகஂ ரோகே ரோகே, வக்ஷ்யாமஃ கதயிஷ்யாமஃ, அஸ்மிந் ஸ்தாநே சிகித்ஸிதே ச| ததஃ தஸ்மாதாலேபாத்| அஸ்திஸந்திஸ்தைர்யஂ சேதி அஸ்த்நஃ ஸந்தேர்தார்ட்யஂ ‘பவதி’ இத்யாத்யாஹாரஃ| கேசிதாசார்யா இமஂ ந படந்தி||௧-௩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

தத்ர ப்ரதிலோமமாலிம்பேத் | ப்ரதிலோமே ஹி ஸம்யகௌஷதமவதிஷ்டதேऽநுப்ரவிஶதி ரோமகூபாந் ஸ்வேதவாஹிபிஶ்ச ஸிராமுகைர்வீர்யஂ ப்ராப்நோதி ||௪||

இதாநீமாலேபாவசாரணஂ தத்பலஂ ச நிர்தேஷ்டுமாஹ- தத்ரேத்யாதி| ப்ரதிலோமமாலிம்பேதிதி லோமாபிமுகமாலிம்பேத்| ஹி யஸ்மாதர்தே| அவதிஷ்டதே அவஸ்திதிஂ கரோதி, அநுப்ரவிஶதி ச ‘ஔஷதஂ’ இத்யநுவர்ததே||௪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ந ச ஶுஷ்யமாணமுபேக்ஷேத, அந்யத்ர பீடயிதவ்யாத் | ஶுஷ்கோ ஹ்யபார்தகோ ருக்கரஶ்ச ||௫||

ஆலேபஸ்யாவஸ்தாயாஂ கர்தவ்யதாமாஹ- ந சேத்யாதி| அந்யத்ர பீடயிதவ்யாதிதி பீடநத்ரவ்யைர்மிஶ்ரகோக்தைர்யோ வ்ரணஃ பீடநீயோ பவதி தஸ்மாதந்யத்ர ஶுஷ்யமாணஂ நோபேக்ஷேதேத்யர்தஃ| ஹி யஸ்மாதர்தே| அபார்தகோ நிஷ்பலஃ||௫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ஸ த்ரிவிதஃ- ப்ரலேபஃ, ப்ரதேஹ, ஆலேபஶ்ச | ப்ரலேபப்ரதேஹயோரந்தரஂ - தத்ர ப்ரலேபஃ ஶீதஸ்தநுரவிஶோஷீ விஶோஷீ வா; ப்ரதேஹஸ்தூஷ்ணஃ ஶீதோ வா பஹலோऽபஹுரவிஶோஷீ ச; மத்யமோऽத்ராலேபஃ | தத்ர, ரக்தபித்தப்ரஸாதகதாலேபஃ; ப்ரதேஹோ வாதஶ்லேஷ்மப்ரஶமநஃ ஶோதநோ ரோபணஃ ஶோபவேதநாபஹஶ்ச; தஸ்யோபயோகஃ க்ஷதாக்ஷதேஷு; யஸ்து க்ஷதேஷூபயுஜ்யதே ஸ பூயஃ ‘கல்க’ இதி ஸஞ்ஜ்ஞாஂ லபதே நிருத்தாலேபநஸஞ்ஜ்ஞஃ; தேநாஸ்ராவஸந்நிரோதோ மதுதா பூதிமாஂஸாபகர்ஷணமநந்தர்தோஷதா வ்ரணஶுத்திஶ்ச பவதி ||௬||

தத்பேதாநாஹ- ஸ த்ரிவித இத்யாதி| ப்ரலேபப்ரதேஹயோர்வாஸ்தவாபேதேऽபி வ்யாவஹாரிகஂ பேதஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ர ப்ரலேப இத்யாதி| அந்தரஂ பேதஃ, ஸ்தாநாஸநவத்| ப்ரலேபஂ லக்ஷணைர்நிர்திஶந்நாஹ- ப்ரலேப இத்யாதி| அவிஶோஷீ அபீடயிதவ்யே வ்ரணஶோபே, விஶோஷீ பீடயிதவ்யே; ஏதேந யேந கல்கேந சந்தநவல்லிப்யதே ஸ ப்ரலேபஃ; அந்யே ‘ஶீதஸ்தநுஃ’ இத்யாதிலக்ஷணஂ ப்ரதேஹஸ்ய இதி வதந்தி| லக்ஷணைஃ ப்ரதேஹஂ நிர்திஶந்நாஹ- ப்ரதேஹ இத்யாதி| உஷ்ணஃ ஶீதோ வேதி விஷயாபேக்ஷயா; தத்ர வாதபஹுலே கபபஹுலே வா உஷ்ணஃ, பித்தரக்தபஹுலே ஶீதஃ| பஹலஃ ஸ்தூலஃ, ஏதேந யஸ்து கல்கஃ பிண்டீகத்ய வ்ரணஸ்யோபரி தீயதே ஸ ப்ரதேஹஃ| ‘உஷ்ணஃ ஶீதோ வா’ இத்யாதிலக்ஷணஂ ‘ப்ரலேபஸ்ய’ இதி கேசிந்மந்யந்தே| லக்ஷணாந்தரஂ நிர்திஶ்ய கார்யபேதஂ நிர்திஶந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ரேதி தயோர்மத்யே| கேசிதத்ராலேபநஸ்தாநே ‘ப்ரதேஹ’ இதி படந்தி, அந்யே து ப்ரதேஹஸ்தாநே ஆலேபஂ படந்தி| ஆலேபஸ்ய ஸாமாந்யவிஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- தஸ்யேத்யாதி| க்ஷதாக்ஷதேஷு வ்ரணவ்ரணஶோபேஷ்வித்யர்தஃ| விஷயாந்தரேணாலேபஸ்ய நாமாந்தரமாஹ- யஸ்த்வித்யாதி| துஶப்தோऽவதாரணே| பூயஃஶப்தோऽத்ர புநரர்தே| நிருத்தா நிஷித்தா| அந்யே த்வத்ர ‘நிரோத்யாலேபநஸஞ்ஜ்ஞாஂ’ இதி படந்தி; தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ| கல்கஸஞ்ஜ்ஞஸ்யாலேபஸ்ய கர்ம ஆஹ- தேநேத்யாதி| ஆஸ்ராவஸந்நிரோத இதி ஆஸ்ராவோ ரக்தாத்யாஸ்ராவஃ| அநந்தர்தோஷதேதி தோஷோऽத்ர பூயஃ, தேநாப்யந்தரபூயவர்ஜிதத்வம்| வ்ரணஶுத்திஶ்சேதி தோஷதுஷ்டிநிவத்திஃ; சகாராத்வ்ரணரோபணஸ்ய க்ரஹணம்||௬||

Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10

அவிதக்தேஷு ஶோபேஷு ஹிதமாலேபநஂ பவேத் | யதாஸ்வஂ தோஷஶமநஂ தாஹகண்டூருஜாபஹம் ||௭|| த்வக்ப்ரஸாதநமேவாக்ர்யஂ மாஂஸரக்தப்ரஸாதநம் | தாஹப்ரஶமநஂ ஶ்ரேஷ்டஂ ருஜாகண்டூவிநாஶநம் ||௮|| மர்மதேஶேஷு யே ரோகா குஹ்யேஷ்வபி ததா நணாம் | ஸஂஶோதநாய தேஷாஂ ஹி குர்யாதாலேபநஂ பிஷக் ||௯|| (ஷட்பாகஂ பைத்திகே ஸ்நேஹஂ சதுர்பாகஂ து வாதிகே | அஷ்டபாகஂ து கபஜே ஸ்நேஹமாத்ராஂ ப்ரதாபயேத்) ||௧௦||

ஆலேபஸ்யாத்மவிஷயே காலாவதிமாஹ- அவிதக்தேஷ்வித்யாதி| அவிதக்தேஷ்வாலேபநஂ ஹிதஂ, விதக்தேஷு புநஃ ப்ரதேஹ ஏவ, யஸ்ய ‘உபநாஹ’ இதி ஸஞ்ஜ்ஞாந்தரம்| யதாஸ்வஂ தோஷஶமநமிதி வாதாதிதோஷேஷு மத்யே யதாலேபநஂ த்ரவ்யகுணாபேக்ஷயா யஸ்ய தோஷஸ்ய ஶமநஂ பவேத் தத் தத்ர ஹிதமித்யர்தஃ| தாஹகண்டூருஜாபஹமிதி தாஹஃ பித்தஸ்ய, கண்டூஃ கபஸ்ய, ருஜா வாதஸ்ய, ஏதா அபஹந்தி| தூஷ்யப்ரஸாதநத்வமாலேபஸ்ய நிர்தேஷ்டுமாஹ- த்வக்ப்ரஸாதநமேவாக்ர்யமிதி|- அக்ர்யஂ ப்ரதாநம்| தாஹகண்டூருஜாபஹமிதி பூர்வஸ்மிந்நேவ ஶ்லோகே தாஹாதீநாஂ படிதத்வாதிஹ புநஃ பாடோ தூஷ்யகதா அபி தாஹாதயோ பவந்தீதி போதநார்தம்||௭-௧௦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

தஸ்ய ப்ரமாணஂ மஹிஷார்த்ரசர்மோத்ஸேதமுபதிஶந்தி ||௧௧||

தநுத்வமாலேபஸ்ய குணஃ, தநுத்வஂ கிஂ ப்ரமாணமித்யாஹ- தஸ்யேத்யாதி| ப்ரதேஹஸ்து மஹிஷார்த்ரசர்மோச்ச்ராயாபேக்ஷயா ஸ்தூல இதி| யே து தநுத்வஂ ப்ரதேஹகுணஂ மந்யதே, தேஷாஂ மதே ப்ரதேஹஸ்யைதத் ப்ரமாணம்||௧௧||

Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 15

ந சாலேபஂ ராத்ரௌ ப்ரயுஞ்ஜீத , மா பூச்சைத்யவிஹதோஷ்மணஸ்ததநிர்கமாத்விகாரப்ரவத்திரிதி ||௧௨|| ப்ரதேஹஸாத்யே வ்யாதௌ து ஹிதமாலேபநஂ திவா | பித்தரக்தாபிகாதோத்தே ஸவிஷே ச விஶேஷதஃ ||௧௩|| ந ச பர்யுஷிதஂ லேபஂ கதாசிதவசாரயேத் | உபர்யுபரி லேபஂ ச ந கதாசித் ப்ரதாபயேத் ||௧௪|| ஊஷ்மாணஂ வேதநாஂ தாஹஂ கநத்வாஜ்ஜநயேத் ஸ ஹி | ந ச தேநைவ லேபேந ப்ரதேஹஂ தாபயேத் புநஃ | ஶுஷ்கபாவாத்ஸ நிர்வீர்யோ யுக்தோऽபி ஸ்யாதபார்தகஃ ||௧௫||

விஶிஷ்டே காலே ஆலேபாவசாரணவிதிநிஷேதே, கதஞ்சித்க்ரியமாணே ச தோஷமாஹ- ந சேத்யாதி| ஏதேநாஸ்ய விதிஃ ஸூச்யதே; தேந வாதஶ்லைஷ்மிகாபாகிஶோதே ராத்ரௌ ப்ரதேஹ உபயோக்தவ்யஃ, ததா விதஹ்யமாநே ஶோதே ப்ரதேஹோ தேய ஏவ, க்ஷதேஷு கல்கோऽபி ராத்ரௌ தாதவ்ய இதி, ததா பித்தஜே ஶோதே வாதபித்தஜே ச ஶததௌதகதாப்யங்காதி தாதவ்யமிதி| ஶைத்யாவிஹதோஷ்மண இதி ‘ஶோபஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ| ததநிர்கமாத் ஶோபோஷ்மாநிஃஸரணாத்| விகாரப்ரவத்திர்விகாராபிவத்திஃ| ஶைத்யருத்தரோமகூபத்வாதநிர்கச்சந்நூஷ்மா ஆலேபேநாந்தர்நீதோऽத்யர்தஂ ஶோபஂ பசதீத்யர்தஃ| ஸ்வேதவாஹிபிஃ ஸிராமுகைஶ்ச வீர்யஂ ப்ராப்நோதீத்யத ஊர்த்வஂ பஹுஷு ப்ரதிஷு நிபந்தபாடக்ரமாத்வ்யதிக்ரமேண பாடக்ரமோऽதிகஶ்ச பாடோ தஶ்யதே; ஸ உச்யதே- “தஸ்ய ப்ரமாணஂ மஹிஷார்த்ரசர்மோத்ஸேதமுபதிஶந்தி| ந ச ஶுஷ்யமாணமுபேக்ஷேதாந்யத்ர பீடயிதவ்யாத்; ஶுஷ்கோ ஹ்யபார்தோ ருக்கரஶ்ச| ஸ த்ரிவித ஆலேபஃ ப்ரதேஹோ லேபஶ்ச| தேஷாமந்தரஂ- ஆலேபஃ ஶீதஸ்தநுரவிஶோஷீ விஶோஷீ ச, ப்ரதேஹஸ்தூஷ்ணஃ ஶீதோ வா பஹுலோ பஹுரவிஶோஷீ ச, மத்யமோ லேப இதி| விஶேஷதோ ரக்தபித்தப்ரஸாதகதாலேபஃ; ப்ரலேபோ வாதஶ்லேஷ்மப்ரஶமநஃ ஶோதநோ ரோபணஃ ஶோபவேதநாபஹஶ்ச, தஸ்யோபயோகஃ க்ஷதாக்ஷதேஷு; யஸ்து க்ஷதேஷூபயுஜ்யதே ஸ பூயஃ ‘கல்க’ இதி ஸஞ்ஜ்ஞா லபதே நிருத்தாலேபநஸஞ்ஜ்ஞஃ, தேநாஸ்ராவஸந்நிரோதோ மதுதா பூதிமாஂஸாபகர்ஷணமநந்தர்தோஷதா வ்ரணஶுத்திஶ்ச பவதி| உபயகுணோ லேபஃ| ந சாலேபஂ ராத்ரௌ ப்ரயுஞ்ஜீத, மாபூச்சைத்யவிஹதோஷ்மணஸ்ததநிர்கமாத்விகாரப்ரவத்திரிதி| த்வக்ப்ரஸாதநமேவாக்ர்யஂ மாஂஸரக்தப்ரஸாதநம்| தாஹப்ரஶமநஂ ஶ்ரேஷ்டஂ தோதகண்டூவிநாஶநம்|| மர்மதேஶேஷு யே ரோகா குஹ்யேஷ்வபி ததா நணாம்| ஸஂஶோதநாய தேஷாஂ ஹி குர்யாதாலேபநஂ பிஷக்|| அவிதக்தேஷு ஶோதேஷு ஹிதமாலேபநஂ பவேத்| யதாஸ்வஂ தோஷஶமநஂ தாஹகண்டூவிநாஶநம்|| ஷட்பாகஂ பைத்திகே ஸ்நேஹஂ சதுர்பாகஂ து வாதிகே| அஷ்டபாகஂ து கபஜே ஸ்நேஹமாத்ராஂ ப்ரதாபயேத்”- இதி| அயஂ பாடோ வர்தமாநேஷு புஸ்தகேஷு ஸர்வேஷ்வேவ பட்யத இத்யஸ்மாபிஃ க்ரமமாத்ரஂ தர்ஶிதஂ; ந த்வயஂ படநீயஃ; படநீயஃ புநஃ ப்ராக்தநபாட ஏவ, ஸர்வபூர்வாசார்யஸம்மதத்வாத்||௧௨-௧௫||

Adhikarana 8 (16) · Śloka 16

அத ஊர்த்வஂ வ்ரணபந்தநத்ரவ்யாண்யுபதேக்ஷ்யாமஃ; தத்யதா- க்ஷௌமகார்பாஸாவிகதுகூலகௌஶேயபத்ரோர்ணசீநபட்டசர்மாந்தர்வல்கலாலாபூஶகலலதாவிதலரஜ்ஜுதூலபலஸந்தாநிகாலௌஹாநீதி ; தேஷாஂ வ்யாதிஂ காலஂ சாவேக்ஷ்யோபயோகஃ; ப்ரகரணதஶ்சைஷாமாதேஶஃ ||௧௬||

இதாநீஂ வ்ரணபந்தவிதிஃ ப்ரஸ்தூயதே, ஸ ச த்ரவ்யாதீநஃ, அதஸ்தாந்யேவ ப்ராகுபதேஷ்டுமாஹ- க்ஷௌமேத்யாதி| க்ஷௌமம் அதஸீதந்துபிர்வ்யூதஂ, அந்யே வஸ்த்ராந்தரமாஹுஃ; கார்பாஸஂ கார்பாஸதந்துரசிதம்; ஆவிகம் உரப்ரரோமவ்யூதஂ; துகூலஂ பட்டவஸ்த்ரம், அந்யே வல்கலமாஹுஃ; கௌஶேயஂ கோஶகாரகமிலாலோத்பூதஂ, யத் ‘த்ரஸர’ இதி லோகே; பத்ரோர்ணோ ரல்லூகாக்யஃ கம்பலஃ, அந்யே து ‘யைர்ஹரிதாதீநி தேவாங்காந்யுப்யந்தே தே பத்ரோர்ணாஃ’, ‘தௌதகௌஶேயம்’ இத்யபரே, ‘மாகதபௌண்ட்ரகாதிதேஶேஷு நாகவக்ஷாதயஶ்சத்வாரோ வக்ஷாஸ்தத்பத்ரேப்யோ ஜாதைர்ஹரிததந்துபிரூர்ணாரூபைர்வயதே யத்தத் பத்ரோர்ணம்’ இத்யேகே; சீநபட்டஂ சீநதேஶ ஏவோத்பத்யதே, தத்தேஶஜநாஸ்து ‘சீநயுகபட்டம்’ இதி வதந்தி, ஸ ச பத்ரோர்ணஸ்யைவ பேதஃ, அந்யே நேத்ரமாஹுஃ; சர்ம ஏணாதீநாம், அபரே சர்மவத்பந்தநத்ரவ்யம், அதவா ஸுவர்ணபிஷ்டிகாலிப்தசர்மதந்துபிஸ்துருஷ்கைர்யாநி வயந்தே தாநி சர்மஶப்தேநோச்யந்தே; பாஹ்யவல்கலமந்த்யஂ ச த்யக்த்வா மத்யஂ யத்கஹ்யதே ததந்தர்வல்கலம்; அலாபூஶகலஂ தும்பீபலகர்பரிகா; லதாவிதலஂ ஶ்யாமலதாதிபாடிதார்தஂ; கேசித்விதலஶப்தஂ சர்மாதிபிஃ ஸஹ ஸம்பத்நந்தி, அந்யே து விதலஶப்தேந வஂஶவேத்ராதிகம்பிகாமாஹுஃ; லதாஶப்தேந ச ஶ்யாமலதாதீநாஂ க்ரஹணஂ; ரஜ்ஜுர்முஞ்ஜபல்வஜாதிவலிதஃ; தூலபலஂ ஶால்மலீபலாதி; ஸந்தாநிகா க்ஷீரஸந்தாநிகா, அந்யே ‘குஶலஸந்தாநிகா’ இதி படந்தி, குஶலஸந்தாநிகா கோலிகவத்திஃ த்வித்ரிதந்துரசிதா ‘வய’ இதி லோகே ப்ரஸித்தா, மர்கடவாஸஂ கேசிதாஹுஃ; லோஹாநி ஸுவர்ணத்ரபுஸீஸாதீநி| க்வ புநஸ்தேஷாமுபயோக இத்யாஹ- தேஷாமித்யாதி| தேஷாஂ க்ஷௌமாதீநாம்| வ்யாதிஂ காலஂ சாவேக்ஷ்யோபயோக இதி தத்ர வாதஶ்லைஷ்மிகஂ வ்யாதிஂ காலஂ ச ஶீதமவேக்ஷ்ய வ்ரணபந்தநத்ரவ்யாணாஂ கநாநாமுபயோகஃ, ரக்தபைத்திகஂ வ்யாதிமுஷ்ணஂ ச காலமவேக்ஷ்ய தநூநாமுபயோகஃ, சகாராத்காடஸ்தாநமவேக்ஷ்ய கநாநாமுபயோகஃ, ஶிதிலஸ்தாநமவேக்ஷ்ய தநூநாமுபயோக இதி| வர்கோக்தாநாஂ வ்ரணபந்தநத்ரவ்யாணாஂ ஸங்க்ஷேபேணாதேஶமாஹ- ப்ரகரணதஶ்சைஷாமாதேஶ இதி|- ப்ரகரணதஃ ப்ரகரணமவேக்ஷ்ய, ஏஷாஂ வ்ரணபந்தநத்ரவ்யாணாமாதேஶநஂ; தத்யதா- ஸர்பாதிதஷ்டஸ்யாரிஷ்டாபந்தோ ரக்ஷா(ஜ்வா)திபிஃ, ரக்தாதிப்ரவத்தௌ ரக்தநிவத்த்யர்தஂ ஸந்தாநிகயா பத்நீயாத், பாடிதஶ்யாமலதாத்யைர்பக்நஸந்தாநாய பந்தஃ கர்தவ்யஃ, லௌஹைஃ ஸுவர்ணாதிபிர்தந்தாந் பத்நீயாத், த்ரப்வாதிபிரர்புதக்ரந்த்யாதீந், அலாபுஶகலேந ஶிரோவ்ரணாந் பத்நீயாத்; ஏவமந்யேஷாமபி யதார்ஹமாதேஶநம்||௧௬||

Adhikarana 9 (17) · Śloka 17

தத்ர கோஶதாமஸ்வஸ்திகாநுவேல்லிதமு(ப்ர)தோலீமண்டலஸ்தகிகாயமககட்வாசீநவிபந்தவிதாநகோபணாஃ பஞ்சாங்கீ சேதி சதுர்தஶ பந்தவிஶேஷாஃ | தேஷாஂ நாமபிரேவாகதயஃ ப்ராயேண வ்யாக்யாதாஃ ||௧௭||

இதாநீஂ பந்தவிஶேஷாந் ஸங்க்யயா நிர்தேஷ்டுமாஹ- தத்ர கோஶேத்யாதி| ஏஷாமாகாரஂ நிர்தேஷ்டுமாஹ- தேஷாமித்யாதி| ப்ராயோக்ரஹணாந்நாம்நைவ ஸர்வேஷாமாகதீர்வக்துஂ ந ஶக்யதே, தஸ்மாத் பரதந்த்ரோக்தலக்ஷணமப்யத்ரைவ ஸம்யகாகதிவிஜ்ஞாநாய ஶ்லோகைருபதேக்ஷ்யாமஃ| தத்யதா- “பூரயித்வௌஷதைர்பந்தஃ க்ரியதே கோஶகாகதிஃ| கோஶகாக்யஃ ஸ விஜ்ஞேயோ, வைத்யைர்பந்தநவர்ஜிதஃ|| தாமாகதிஂ சதுஷ்பாதாஂ தாமாக்யஂ, ஸ்வஸ்திகஂ புநஃ| ஸ்வஸ்திகாகதிமாஸீவ்ய , பஶ்சாதாவேஷ்ட்ய பத்யதே|| அநுவேல்லிதஂ தத்வித்யாத், முதோலீலக்ஷணஂ ஶணு| பஹ்வங்க்ரிர்முடிகாகாரோ ஜாலவத்பஹுரந்த்ரகஃ|| முதோலீபந்த ஏஷ ஸ்யாத் ஸஞ்ஜ்ஞாந்தரமதஃ ஶணு| கோதுண்டிகாஂ சாலநீஂ ச தாமேவாஹுர்பிஷக்வராஃ|| மண்டலஂ வேஷ்டநாகாரஂ விதத்யாத், ஸ்தகிகாஂ புநஃ | ஸ்தகிகாமிவ சாபூர்ய பேஷஜைஃ பட்டகேந ச|| பத்யதே மண்டலாகாரோ யமலவ்ரணயோஸ்து யஃ| பந்தஂ யமகநாமாநஂ பிஷஜோ வர்ணயந்தி தம்|| கட்வாகாரஶ்சதுஷ்பாதஃ கட்வாபந்தஃ ப்ரகீர்திதஃ| சீநபந்தஂ விஜாநீயாச்சீராபிர்பஹுபிர்வதம்| விபந்தோ விவிதோ பந்தஃ ஸ ச ஷட்சீந்தி(ரி)காயுதஃ || ஜ்ஞேயோ விதாநஸஞ்ஜ்ஞஸ்து விதாநாகாரஸஂயுதஃ| பாஷாணகுடகோத்க்ஷேபகாரிணீஂ கோபணாஂ விதுஃ|| ததாகதிஂ பிஷக்குர்யாத்கோபணாஂ, பஞ்சகம்பிபிஃ| பஞ்சாங்கீஂ து வதாஂ குர்யாத் ஸந்தாநாய சிகித்ஸகஃ”- இதி||௧௭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

தத்ர கோஶமங்குஷ்டாங்குலிபர்வஸு விதத்யாத், தாம ஸம்பாதேऽங்கே, ஸந்திகூர்சகப்ரூஸ்தநாந்தரதலகர்ணேஷு ஸ்வஸ்திகஂ, அநுவேல்லிதஂ ஶாகாஸு, க்ரீவாமேட்ரயோஃ மு(ப்ர)தோலீஂ, வத்தேऽங்கே மண்டலம், அங்குஷ்டாங்குலிமேட்ராக்ரேஷு ஸ்தகிகாஂ, யமலவ்ரணயோர்யமகஂ, ஹநுஶங்ககண்டேஷு கட்வாம், அபாங்கயோஶ்சீநஂ, பஷ்டோதரோரஃஸு விபந்தஂ, மூர்தநி விதாநஂ, சிபுகநாஸௌஷ்டாஂஸபஸ்திஷு கோபணாஂ, ஜத்ருண ஊர்த்வஂ பஞ்சாங்கீமிதி; யோ வா யஸ்மிந் ஶரீரப்ரதேஶே ஸுநிவிஷ்டோ பவதி தஂ தஸ்மிந் விதத்யாத் ||௧௮||

பந்தவிஷயமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ரேதி சதுர்தஶபந்தேஷு மத்யே| பர்வஶப்தோऽங்குஷ்டாங்குலிபிஃ ஸஹ ஸம்பத்யதே| தாம ஸம்பாதேऽங்கே இதி ஸங்கடேऽங்கே| ஸந்திகூர்சகப்ரூஸ்தநாந்தரதலகர்ணேஷ்விதி க்ஷிப்ரமர்மோபரிஷ்டாதுபயதஃ கூர்சகஃ, பாதாங்குஷ்டாங்குல்யோர்மத்யே க்ஷிப்ரமிதி மர்ம; ப்ரூஸ்தநாந்தரமிதி அந்தரஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே; தலமிஹ ஹஸ்தபாததலம்| ஶாகாஸ்விதி ஶாகாஸு ஸக்திபாஹுஷு| பாஹுபார்ஶ்வோதரோருபஷ்டாதிகஂ வத்தமங்கம்| அங்குஷ்டாங்குலிமேட்ராக்ரேஷ்விதி அக்ரஶப்தோऽத்ராங்குஷ்டாதிபிஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ஹநுஶங்ககண்டேஷ்விதி ஹநுர்முகஸந்திஃ, ஶங்கோ ப்ரூகர்ணயோரந்தரஂ, கண்டோ கல்லஃ| அபாங்கயோஶ்சீநமிதி அபாங்கயோர்நேத்ராந்தப்ரதேஶயோஃ| ஹதயோர்த்வஂ ஸ்தநயோர்மத்யஂ க்ரீவாமூலாததஸ்தாதுரஃ| மூர்தா மஸ்தகம்| சிபுகநாஸௌஷ்டாஂஸபஸ்திஷு கோபணாமிதி சிபுகமோஷ்டாதோ மாஂஸாஸ்திபிண்டிகா , அஂஸோ பாஹுஶிரஃ, பஸ்திர்மூத்ராஶயஃ| ஜத்ருண ஊர்த்வஂ க்ரீவாமூலாதுபரி| ஆத்யஸூத்ராத் ‘விதத்யாத்’ இதி க்ரியாபதஂ ஸர்வத்ராநுவர்ததே| உக்தஂ தேஶநியமஂ ப்ரயோஜநவஶேந வ்யபிசாரயந்நாஹ- யோ வேத்யாதி| ஸுநிவிஷ்டஃ ஶோபநாகாரஃ||௧௮||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 19

யந்த்ரணமூர்த்வமதஸ்திர்யக் ச ||௧௯||

பந்தோ மதுஸமாவகாடபேதாத்த்ரிவிதஃ, ஸ ச யந்த்ரணமந்தரேண ந ஸம்பவதி, அதோ யந்த்ரணஂ நிர்தேஷ்டுமாஹ- யந்த்ரணமூர்த்வமதஸ்திர்யக் சேதி| யந்த்ரணஂ பட்டக்ரந்தேர்பந்தநஂ, தச்சோர்த்வாதிபேதேந த்ரிப்ரகாரஂ, வ்ரணாகதீநாஂ நாநாவிதத்வாத்| சகார ஊர்த்வாதிபேதாநேவ ஸமுச்சிநோதி||௧௯||

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

தத்ர கநாஂ கவலிகாஂ தத்த்வா வாமஹஸ்தபரிக்ஷேபமஜுமநாவித்தமஸங்குசிதஂ மது பட்டஂ நிவேஶ்ய பத்நீயாத் | ந ச வ்ரணஸ்யோபரி குர்யாத்க்ரந்திமாபாதகரஂ ச ||௨௦||

பந்தாவசாரணஂ நிர்திஶந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி|- தத்ரேதி வாக்யோபக்ரமே| கநாஂ கவலிகாமிதி ஔஷதவஸ்த்ரயோரந்தரே யா தீயதே ஔஷதஸஂஸ்தாபநார்தமௌதும்பராதித்வக் பத்ராணி வா, ஸா ‘கவலிகா’ இத்யுச்யதே; அந்யே த்விகுணசதுர்குணமதுகர்படவிரசிதாஂ கவலிகாமாஹுஃ| வாமஹஸ்தபரிக்ஷேபமிதி வாமஹஸ்தபரிக்ஷேபாத்தஷ்ட்யா ரசிதோ பந்தோ மங்கலமாவஹதி; அந்யே து ‘பட்டே வாமஹஸ்தபரிக்ஷிப்தே தக்ஷிணஹஸ்தேந ஸாது பந்தோ நிஷ்பத்யதே’ இத்யாசக்ஷதே; அபரே து வாமதக்ஷிணபரிக்ஷேபாவுபாவபி விஷயே கர்தவ்யௌ,க்ரியாஸௌகர்யார்தஂ து வாமஹஸ்தபரிக்ஷேப உக்தஃ| ஜுத்வஂ ஸந்நிவேஶவிஶேஷாபேக்ஷம்| அநாவித்தம் அநாகுலிதம், அஸங்கீர்ணமித்யபரே| அஸங்குசிதஂ வலிவர்ஜிதம்| மது கோமலம்| வாமஹஸ்தபரிக்ஷேபர்ஜுத்வாதிகுணயுக்தஂ பட்டஂ நிவேஶ்ய ஸஂஸ்தாப்ய பத்நீயாதித்யர்தஃ| ஆபாதகாரஂ சேதி ஆ ஸமந்ததஃ பீடாகரஂ க்ரந்திஂ ந குர்யாதித்யர்தஃ| ஸ ச வாமதக்ஷிணபார்ஶ்வயோஸ்ததா பஷ்டேऽபி க்ரியமாணஃ ஸ்வப்நாபாதகரஃ ஸ்யாதிதி||௨௦||

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

ந ச விகேஶிகௌஷதே அதிஸ்நிக்தே அதிரூக்ஷே விஷமே வா குர்வீத; யஸ்மாததிஸ்நேஹாத் க்லேதோ, ரௌக்ஷ்யாச்சேதோ, துர்ந்யாஸாத்வ்ரணவர்த்மாவகர்ஷணமிதி ||௨௧||

தத்ரௌஷதகல்கவ்ரணவர்த்யோஃ ஸ்நிக்தாதிபாவஂ நியமயந்நாஹ- ந சேத்யாதி| விகேஶிகௌஷதே இதி திலகல்கமதுகதாக்தவஸ்த்ரஸ்ய ஸூத்ரஸ்ய வா வர்திர்விகேஶிகா, ஸா ச பூதிமாஂஸோத்ஸங்ககதிபூயகர்பேஷு வ்ரணேஷு நிக்ஷிப்யதே; ஔஷதமிஹ ஔஷதகல்கஃ, ஸ ச கேவலகல்கஃ பூதிமாஂஸோத்ஸங்ககத்யஸ்த்யந்தரபூயவர்ஜிதேஷு வ்ரணேஷு தீயதே; ஏதத்விபர்யயவ்ரணேஷு புநர்விகேஶிகௌஷதகல்கயோருபயோரப்யுபயோகஃ| விஷமே துர்ந்யஸ்தே; அந்யே ‘விஷமே’ இதி ந படந்தி| விகேஶிகௌஷதயோரதிஸ்நிக்தாதிரூக்ஷதுர்ந்யஸ்தயோர்தோஷஂ வக்துமாஹ- யஸ்மாததிஸ்நேஹாத் க்லேத இதி|- க்லேதோ வ்ரணஸ்யார்த்ரத்வம்| சேதஃ ஸஂஹதயோர்வ்ரணௌஷ்டயோர்த்விதாகரணம்| துர்ந்யாஸாத் துஷ்ப்ரவேஶாத்| வ்ரணவர்த்ம வ்ரணமுகம்| கயதாஸாசார்யஸ்த்வந்யதாऽऽபாதநிகாஂ கஹீத்வா பாடமந்யதா படதி- “அதிஸ்நேஹாதிரூக்ஷயோர்விகேஶிகௌஷதயோர்தோஷஂ யுக்தியுக்தஸ்நேஹதோ குணஂ ச வக்துமாஹ- கஸ்மாத்? அதிஸ்நேஹாத் க்லேதோ ரௌக்ஷ்யாச்சேதோ யுக்தஸ்நேஹாத் ஸம்யகுபரோஹ” இதி||௨௧||

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

தத்ர வ்ரணாயதநவிஶேஷாத்பந்தவிஶேஷஸ்த்ரிவிதோ பவதி- காடஃ, ஸமஃ, ஶிதில இதி ||௨௨||

இதாநீமுக்தஸங்க்யகமபி பந்தஂ வ்ரணாகதிவிஶேஷேண த்ரிவிதஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| வ்ரணாயதநவிஶேஷாதிதி வ்ரணாநாமாயதநஂ ஸ்தாநமங்கப்ரத்யங்காதிகஂ, தத்விஶேஷாத்காடாதயோ பந்தவிஶேஷா பவந்தி| நநு, தோஷகாலவிஶேஷாதப்யக்ரே பந்தவிஶேஷாணாஂ தர்ஶிதத்வாத்தோஷகாலாவப்யத்ர வாச்யாவிதி? உச்யதே, தோஷகாலௌ ஹி வ்ரணாயதநவிஶேஷமாத்ரகராவிதி ந பதகுக்தௌ; அந்யே து வ்ரணாயதநவிஶேஷாதித்யஸ்யாக்ரே சகாரோ லுப்தோ த்ரஷ்டவ்ய இதி படந்தி, தேநாநுக்ததோஷகாலவிஶேஷோऽபி லப்யதே, தஸ்மாதபி பந்தவிஶேஷா பவந்தி| வ்ரணாயதநவிஶேஷாதிதி அந்யேऽந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி ‘வ்ரணாநாஂ வாதாத்யாரப்தாநாஂ விஶேஷாத்ததாऽऽயதநாநாஂ ஸ்தாநாநாமங்கப்ரத்யங்காதிகாநாஂ காலவிஶேஷாத்த்ரயோ பந்தவிஶேஷா பவந்தி” இதி| ‘வ்ரணாயதநஂ வ்ரணாகாரோ வ்ரணஸந்நிவேஶ’ இத்யந்யே வ்யாசக்ஷதே; இதஂ சாஸங்கதமேவேதி||௨௨||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

பீடயந்நருஜோ காடஃ ஸோச்ச்வாஸஃ ஶிதிலஃ ஸ்மதஃ | நைவ காடோ ந ஶிதிலஃ ஸமோ பந்தஃ ப்ரகீர்திதஃ ||௨௩||

காடாதிபந்தாநாஂ லக்ஷணஂ நிர்திஶந்நாஹ- பீடயந்நருஜோ காட இதி|- காடோ பந்தஃ பீடயந்நப்யவகாடமாநோऽபி ந ருஜதி| ஸோச்ச்வாஸஃ அநவகாடகஃ||௨௩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

தத்ர ஸ்பிக்குக்ஷிகக்ஷாவங்க்ஷணோருஶிரஃஸு காடஃ, ஶாகாவதநகர்ணகண்டமேட்ரமுஷ்கபஷ்டபார்ஶ்வோதரோரஃஸு ஸமஃ, அக்ஷ்ணோஃ ஸந்திஷு ச ஶிதில இதி ||௨௪||

ப்ராகேவ வ்ரணாயதநவிஶேஷாத்பந்தவிஶேஷஂ நிர்திஶந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| ஸ்பிசௌ கடிப்ரோதௌ, வங்க்ஷண ஊருஸந்திஃ, மட்ரோ மேஹநஂ, முஷ்கோऽண்டகோஷஃ||௨௪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

தத்ர பைத்திகஂ காடஸ்தாநே ஸமஂ பத்நீயாத், ஸமஸ்தாநே ஶிதிலஂ, ஶிதிலஸ்தாநே நைவ; ஏவஂ ஶோணிததுஷ்டஂ ச; ஶ்லைஷ்மிகஂ ஶிதிலஸ்தாநே ஸமஂ, ஸமஸ்தாநே காடஂ, காடஸ்தாநே காடதரஂ; ஏவஂ வாததுஷ்டஂ ச ||௨௫||

தோஷவிஶேஷாத்பந்தவிஶேஷஂ நிர்தேஷ்டுமாஹ- தத்ரேத்யாதி||௨௫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

தத்ர பைத்திகஂ ஶரதி க்ரீஷ்மே த்விரஹ்நோ பத்நீயாத், ரக்தோபத்ருதமப்யேவஂ; ஶ்லைஷ்மிகஂ ஹேமந்தவஸந்தயோஸ்த்ர்யஹாத் , வாதோபத்ருதமப்யேவம் | ஏவமப்யூஹ்ய பந்தவிபர்யயஂ ச குர்யாத் ||௨௬||

காலவிஶேஷாதபி பந்தவிஶேஷஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| த்விரஹ்நோ பத்நீயாதிதி திவஸஸ்ய மத்யே த்வௌ வாரௌ பத்நீயாதித்யர்தஃ| ஏவமப்யூஹ்யேதி ஏவமநேந ப்ரகாரேண, அப்யூஹ்ய ஸ்வயமபி விதர்க்ய, பந்தவிபர்யயஂ பந்தஸ்யாந்யதாத்வமவஸ்தாவஶாத் குர்யாதிதி| தத்யதா- பித்தஶ்லைஷ்மிகஂ த்வ்யஹாத்பத்நீயாத் ப்ராதர்க்ரீஷ்மஶரதோஃ, ஹேமந்தே பைத்திகமஹரஹஃ, வர்ஷாதிஷ்வபி ஶ்லைஷ்மிகஂ த்வ்யஹே ஸாயமிதி||௨௬||

Adhikarana 19 (27) · Śloka 27

தத்ர, ஸமஶிதிலஸ்தாநேஷு காடஂ பத்தே விகேஶிகௌஷதநைரர்தக்யஂ ஶோபவேதநாப்ராதுர்பாவஶ்ச, காடஸமஸ்தாநேஷு ஶிதிலஂ பத்தே விகேஶிகௌஷதபதநஂ பட்டஸஞ்சாராத்வ்ரணவர்த்மாவகர்ஷணமிதி; காடஶிதிலஸ்தாநேஷு ஸமஂ பத்தே ச குணாபாவ இதி ||௨௭||

காடாதிஸ்தாநேऽப்யந்யதாகதாநாஂ பந்தாநாஂ தோஷஂ வக்துமாஹ- தத்ரேத்யாதி| சகாரோऽத்ர ராகஂ ஸமுச்சிநோதி; காடபந்ததோஷோऽயம்||௨௭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

அவிபரீதபந்தே வேதநோபஶாந்திரஸக்ப்ரஸாதோ மார்தவஂ ச ||௨௮||

யதோசிதபந்தகுணமாஹ- அவிபரீதபந்த இத்யாதி||௨௮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

அபத்யமாநோ தஂஶமஶகதணகாஷ்டோபலபாஂஶுஶீதவாதாதபப்ரபதிபிர்விஶேஷைரபிஹந்யதே வ்ரணஃ, விவிதவேதநோபத்ருதஶ்ச துஷ்டதாமுபைதி, ஆலேபநாதீநி சாஸ்ய விஶோஷமுபயாந்தி ||௨௯||

பந்தவ்யதிரேகே தோஷஂ வக்துமாஹ- அபத்யமாந இத்யாதி| தஂஶோ வநமக்ஷிகா, உபலஃ பாஷாணஃ, பாஂஶுர்தூலிஃ, ஆதபோ கர்மஃ| துஷ்டதாமுபைதி வைகதஂ யாதி||௨௯||

Adhikarana 22 (30-31) · Śloka 31

சூர்ணிதஂ மதிதஂ பக்நஂ விஶ்லிஷ்டமதிபாதிதம் | அஸ்திஸ்நாயுஸிராச்சிந்நமாஶு பந்தேந ரோஹதி ||௩௦|| ஸுகமேவஂ வ்ரணீ ஶேதே ஸுகஂ கச்சதி திஷ்டதி | ஸுகஂ ஶய்யாஸநஸ்தஸ்ய க்ஷிப்ரஂ ஸஂரோஹதி வ்ரணஃ ||௩௧||

பந்தஸ்யாத்யந்தகுணஂ தர்ஶயந்நாஹ- சூர்ணிதமித்யாதி| சூர்ணிதஂ பஹுதா கண்டீகதஂ, மதிதஂ விலோடிதஂ, பக்நஂ காண்டபக்நஂ, விஶ்லிஷ்டஂ ஸந்திச்யுதம், அதிபாதிதஂ ஸ்தாநாச்ச்யுதமவலம்பமாநம்| சிந்நஶப்தோऽஸ்த்யாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| சூர்ணிதாதிஷு கமநாகமநஸ்தாநஶயநேஷ்வபி சதுர்ஷு பந்தஃ ப்ரஶஸ்த இத்யாஹ- ஸுகமித்யாதி| ஶேதே ஸ்வபிதி, திஷ்டதி ஊர்த்வீபூத ஆஸ்தே, ஶய்யாஸநஸ்தஸ்ய ஸுகஂ ‘பவதி’ இத்யத்யாஹாரஃ||௩௦-௩௧||

Adhikarana 23 (32) · Śloka 32

அபந்த்யாஃ பித்தரக்தாபிகாதவிஷநிமித்தா யதா ஶோபதாஹபாகராகதோதவேதநாபிபூதாஃ க்ஷாராக்நிதக்தாஃ பாகாத் ப்ரகுதிதப்ரஶீர்ணமாஂஸாஶ்ச பவந்தி ||௩௨||

யேஷு பந்த ஏவாநர்தகரஸ்தாந் தர்ஶயந்நாஹ- அபந்த்யா இத்யாதி| நிமித்தஶப்தஃ பித்தாதிபிஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| கதா புநரேதேऽபந்தநீயா இத்யாஹ- யதேத்யாதி| தோதாக்யைவ வேதநா தயாऽபிபூதா வாதாநுவித்தா இத்யர்தஃ| அத்ர பந்தேநாத்யர்தஂ தோதோத்பத்திரேவ ஸ்யாத், தஸ்மாந்ந பந்தஃ கர்தவ்ய இதி| ‘தோததாஹாபிபூதா’ இத்யந்யே படந்தி| ‘யதா ச ஶோபதோததாஹராகபாகவேதநாபிபூதா’ இதி கேசித் படந்தி| பாகாத் ப்ரகுதிதப்ரஶீர்ணமாஂஸாஶ்ச பவந்தீதி யே வ்ரணாஃ பாகாத் ப்ரதிஸ்ரஸ்தமாஂஸாஶ்ச பவந்தி தேऽபி ந பந்த்யா இத்யர்தஃ||௩௨||

Adhikarana 24 (33-35) · Śloka 35

குஷ்டிநாமக்நிதக்தாநாஂ பிடகா மதுமேஹிநாம் | கர்ணிகாஶ்சோந்துருவிஷே விஷஜுஷ்டாஶ்ச யே வ்ரணாஃ ||௩௩|| மாஂஸபாகே ந பத்யந்தே குதபாகே ச தாருணே | ஸ்வபுத்த்யா சாபி விபஜேத்கத்யாகத்யாஂஶ்ச புத்திமாந் ||௩௪|| தேஶஂ தோஷஂ ச விஜ்ஞாய வ்ரணஂ ச வ்ரணகோவிதஃ | தூஂஶ்ச பரிஸங்க்யாய ததோ பந்தாந்நிவேஶயேத் ||௩௫||

உக்தாநுக்தமர்தஂ ஸுகபாடார்தஂ ஶ்லோகைர்நிர்திஶந்நாஹ- குஷ்டிநாமித்யாதி| குஷ்டிப்ரபதீநாஂ மாஂஸபாகே ஸதி வ்ரணா ந பத்யந்தே| மதுமேஹிநாஂ பிடகா இதி குதபாகே ச தாருண இதி பந்தோ ந கார்ய இத்யர்தஃ| கத்யாகத்யாந் ஸாத்யாஸாத்யாந் | தேஶஂ ஸ்பிக்குக்ஷிகக்ஷாதிகம்| தோஷஂ வாதாதிகம்| வ்ரணகோவிதோ வ்ரணவித்வாந் தூந் ஶீதோஷ்ணஸாதாரணாந்| பரிஸங்க்யாய ஸம்யக்புத்த்வா| நிவேஶயேத் குர்யாதித்யர்தஃ||௩௩-௩௫||

Adhikarana 25 (36-45) · Śloka 45

ஊர்த்வஂ திர்யகதஸ்தாச்ச யந்த்ரணா த்ரிவிதா ஸ்மதா | யதா ச பத்யதே பந்தஸ்ததா வக்ஷ்யாம்யஶேஷதஃ ||௩௬|| கநாஂ கவலிகாஂ தத்த்வா மது சைவாபி பட்டகம் | விகேஶிகாமௌஷதஂ ச நாதிஸ்நிக்தஂ ஸமாசரேத் ||௩௭|| ப்ரக்லேதயத்யதிஸ்நிக்தா ததா ரூக்ஷா க்ஷிணோதி ச | யுக்தஸ்நேஹா ரோபயதி துர்ந்யஸ்தா வர்த்ம கர்ஷதி ||௩௮|| விஷமஂ ச வ்ரணஂ குர்யாத் ஸ்தம்பயேத் ஸ்ராவயேத்ததா | யதாவ்ரணஂ விதித்வா து யோகஂ வைத்யஃ ப்ரயோஜயேத் ||௩௯|| பித்தஜே ரக்தஜே வாऽபி ஸகதேவ பரிக்ஷிபேத் | அஸகத் கபஜே வாऽபி வாதஜே ச விசக்ஷணஃ ||௪௦|| தலேந ப்ரதிபீட்யாத ஸ்ராவயேதநுலோமதஃ | ஸர்வாஂஶ்ச பந்தாந் கூடாந்தாந் ஸந்தீஂஶ்ச விநிவேஶயேத் ||௪௧|| ஓஷ்டஸ்யாப்யேஷ ஸந்தாநே யதோத்திஷ்டோ விதிஃ ஸ்மதஃ | புத்த்யோத்ப்ரேக்ஷ்யாபியுக்தேந ததா சாஸ்திஷு ஜாநதா ||௪௨|| உத்திஷ்டதோ நிஷண்ணஸ்ய ஶயநஂ சாதிகச்சதஃ | கச்சதோ விவிதைர்யாநைர்நாஸ்ய துஷ்யதி ஸ வ்ரணஃ ||௪௩|| யே ச ஸ்யுர்மாஂஸஸஂஸ்தா வை த்வக்கதாஶ்ச ததா வ்ரணாஃ | ஸந்த்யஸ்திகோஷ்டலப்ராப்தாஶ்ச ஸிராஸ்நாயுகதாஸ்ததா ||௪௪|| ததாऽவகாடகம்பீராஃ ஸர்வதோ விஷமஸ்திதாஃ | நைதே ஸாதயிதுஂ ஶக்யா தே பந்தாத்பவந்தி ஹி ||௪௫||

கேசித் ஸுஶ்ருதாத்யாயிநோ கத்யோக்தஸ்யார்தஸ்ய வ்யக்த்யர்தஂ ஸங்க்ரஹஶ்லோகாந் படந்தி- ஊர்த்வமித்யாதி| விஷமஂ ச வ்ரணஂ குர்யாதிதி வைஷம்யமிஹ நிம்நோந்நதத்வேந| ஸ்தம்பயேத் ஸ்ராவயேத்ததேதி ஸ்தம்பநஂ ஸ்ராவணஂ சேஹ பூயஸ்யைவேதி| ஸகதேவ பரிக்ஷிபேதிதி ஏகவாரமேவ பட்டேந வேஷ்டயேதிதி| ஸர்வாஂஶ்ச பந்தாநித்யாதி ஸர்வாந் பந்தாந் ஸந்தீஂஶ்ச ஸர்வாந் பந்தாந் ஸந்தீஂஶ்ச ஸர்வாந் குப்தாந்தாந் விநிவேஶயேத் விநியோஜயேத் குர்யாதித்யர்தஃ| ஓஷ்டஸ்யேத்யாதி|- ஏஷ யதோத்திஷ்டோ விதிரோஷ்டஸ்யாபி ஸந்தாநே ஸ்மதஃ| புத்த்யோத்ப்ரேக்ஷ்யேத்யாதி| அபியுக்தேந ஜாநதா வைத்யேந புத்த்யாऽப்யூஹ்யாஸ்திஷ்வபி ஸந்தாநாய யதோத்திஷ்டோ விதிஃ கர்தவ்ய இதி| ததேத்யாதி| அவகாடதயா கம்பீரா இத்யர்தஃ| கயதாஸாசார்யேணாயஂ பாடோऽநார்ஷ ஏவ கதஃ, தந்மதாநுஸாரிணா ப்ரஹ்மதேவேந க்வசித்வ்யாக்யாதஃ, தாப்யாஂ கஹீதத்வாதஸ்மாபிர்லிகிதோ வ்யாக்யாதஶ்ச க்வசிதிதி||௩௬-௪௫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே வ்ரணாலேபநபந்தவிதிர்நாமாஷ்டாதஶோऽத்யாயஃ ||௧௮||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநேऽஷ்டாதஶோऽத்யாயஃ||௧௮||