21. vraṇapraśnādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ರಣವಿಷಯಃ ಪ್ರಶ್ನೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನಃ| ವ್ರಣಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ವಾತಾದಯ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ವ್ರಣಕಾರಣತ್ವಾತ್; ತೇನ ವಾತಾದಿವಿಷಯಃ ಪ್ರಶ್ನೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ರಣಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೋ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನಃ, ಸ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯರ್ಥೇ ಉತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಈಯಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯ ಲೋಪಂ ಕೃತ್ವಾ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನಮಿತಿ ರೂಪಂ ಪಠನ್ತಿ| ತೇನಾತ್ರ ವ್ರಣಾರಮ್ಭಕಾಣಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸ್ವಲಕ್ಷಣಕರ್ಮಾದೀನಿ ವ್ರಣಸ್ಯ ಚ ನಿರುಕ್ತ್ಯಾದಿ ಚ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ಸಿದ್ಧಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣ ಏವ ದೇಹಸಮ್ಭವಹೇತವಃ | ತೈರೇವಾವ್ಯಾಪನ್ನೈರಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸನ್ನಿವಿಷ್ಟೈಃ ಶರೀರಮಿದಂ ಧಾರ್ಯತೇಽಗಾರಮಿವ ಸ್ಥೂಣಾಭಿಸ್ತಿಸೃಭಿಃ ಅತಶ್ಚ ತ್ರಿಸ್ಥೂಣಮಾಹುರೇಕೇ | ತ ಏವ ಚ ವ್ಯಾಪನ್ನಾಃ ಪ್ರಲಯಹೇತವಃ | ತದೇಭಿರೇವ ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥೈಃ ಸಮ್ಭವಸ್ಥಿತಿಪ್ರಲಯೇಷ್ವಪ್ಯವಿರಹಿತಂ ಶರೀರಂ ಭವತಿ ||೩||

ವ್ರಣಕಾರಣಾನಿ ವಾತಾದೀನಿ ಪ್ರಥಮಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭಿರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೇಹಸಮ್ಭವಹೇತವೋ ದೇಹೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತವಃ| ನನು, ಶುಕ್ರಶೋಣಿತೇ ದೇಹೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತೂ ? ತತ್ ಕಥಂ ವಾತಾದಯೋ ದೇಹಸಮ್ಭವಹೇತವಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ ? ಉಚ್ಯತೇ, ಅವಿಕೃತಾ ವಾತಾದಯಃ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಾದಿಸಹಕಾರಿತಯಾ ದೇಹಜನಕಾ ಅಭಿಪ್ರೇತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶರೀರಸಮ್ಭವೇ ವಾತಾದೀನಾಂ ಹೇತುತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಕಾರಣತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೈರೇವೇತ್ಯಾದಿ|- ತೈರೇವ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭಿಃ, ಅವ್ಯಾಪನ್ನೈಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸನ್ನಿವಿಷ್ಟೈರಿತಿ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ| ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಅಗಾರಮಿವೇತ್ಯಾದಿ|- ಅಗಾರಂ ಗೃಹಮ್| ಏಕೀಯಮತಮಾಹ- ಅತಶ್ಚ ತ್ರಿಸ್ಥೂಣಮಾಹುರೇಕೇ| ಚಕಾರೋಽಯಂ ತ್ರಿಸ್ಥೂಣಮಿತ್ಯತ್ರ ಯೋಜ್ಯಃ, ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ತ್ರಿಸ್ಥೂಣಮಿತಿ ಚ ಅತ ಏವ ಹೇತೋರೇಕೋ ಆಚಾರ್ಯಾ ಆಹುಃ| ದೇಹವಿನಾಶಹೇತುತ್ವಮಪಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತ ಏವ ವ್ಯಾಪನ್ನಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರೋಽತ್ರ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ, ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ತ ಏವ ವಾತಾದಯಃ, ವ್ಯಾಪನ್ನಾಶ್ಚ ವಿಕೃತಿಸ್ಥಾಃ ಪ್ರಲಯಹೇತವೋ ವಿನಾಶಹೇತವೋ ‘ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಪ್ರಲಯೇಽಪಿ’ ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಂ ಪಠನ್ತಿ| ಶಲ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ರಣಾರಮ್ಭಾಧಿಷ್ಠಾನಭೂತತ್ವಾತ್ ಕಸ್ಯಚಿದ್ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ|- ಏಭಿರೇವ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ| ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥೈರಿತಿ ನನು, ಪೂರ್ವಂ ಶೋಣಿತಮನುಪಾತ್ತಂ, ತತ್ಕಥಮಿಹ ಸಮ್ಭವಾದಿಷು ಶೋಣಿತಸ್ಯಾವಿರಹಿತತ್ವಮುಕ್ತಂ? ಸತ್ಯಂ, ಪರಮಿಹ ಶೋಣಿತೋಪಾದಾನಂ ಕುರ್ವನ್ನೇಕೀಯಮತಮಿದಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ತೇನ ವ್ರಣಪಾಕೇ ದರ್ಶನದ್ವಯಂ ಭವತಿ; ತಥಾಹಿ- ‘ನರ್ತೇಽನಿಲಾದಸ್ತಿ ರುಜಾ’ (ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವ್ರಣಪಾಕೇ ದೋಷಾ ಏವ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯನ್ತ ಇತಿ ದರ್ಶಿತಂ, ‘ಕಾಲಾನ್ತರೇಣಾಭ್ಯುದಿತಂ ತು ಪಿತ್ತಂ’ (ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪುನಃ ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥಾ ಏವ ವ್ರಣಪಾಕೇ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯನ್ತ ಇತಿ| ಅವಿರಹಿತಂ ಸಂಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ನರ್ತೇ ದೇಹಃ ಕಫಾದಸ್ತಿ ನ ಪಿತ್ತಾನ್ನ ಚ ಮಾರುತಾತ್ | ಶೋಣಿತಾದಪಿ ವಾ ನಿತ್ಯಂ ದೇಹ ಏತೈಸ್ತು ಧಾರ್ಯತೇ ||೪||

ಏತದೇವ ದ್ವಿತೀಯದರ್ಶನಂ ಶ್ಲೋಕೇನಾಪಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನರ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ವಾತಾದಿಕ್ರಮಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಕಫಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಸೂತ್ರಣಂ ಕಸ್ಮಾದಿಹ ಕೃತಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ದೇಹಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಮೂಲತ್ವಮಧಃಶಾಖತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್, ಊರ್ಧ್ವಭಾಗೇ ಚ ಕಫಾಧಿಷ್ಠಾನಮಸ್ತಿ, ತೇನೇಹ ಕಫ ಏವ ಪ್ರಥಮಂ ದರ್ಶಿತಃ| ತದುಕ್ತಂ- “ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮಧಃಶಾಖಂ ತ್ರಿಸ್ಥೂಣಂ ಪಞ್ಚದೈವತಮ್| ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ವಿದ್ವಾನ್ ಯೋ ವೈ ವೇದ ಸ ವೇದವಿತ್”- ಇತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಕಫಾದೀನ್ ವಿನಾ ದೇಹೋ ನ ಭವತಿ, ಅಪಿ ತು ಧಾರಣಮಪ್ಯೇತೈರೇವ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ದೇಹ ಏತೈಸ್ತು ಧಾರ್ಯತ ಇತಿ| ತುಶಬ್ದಶ್ಚಾರ್ಥೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಶ್ಚ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ಧಾರ್ಯತೇ ಚೈತೈರೇವಾವ್ಯಾಪನ್ನೈಃ ಕಫಪಿತ್ತವಾತರಕ್ತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ನರ್ತೇ ದೇಹಃ ಕಫಾದಿತ್ಯೇತಸ್ಯಾದೌ ‘ಅತೋ ಗದ್ಯೋಕ್ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕ’ ಇತ್ಯಪಾತನಿಕಾಂ ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾಃ ಪಠನ್ತಿ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ತತ್ರ ‘ವಾ’ ಗತಿಗನ್ಧನಯೋಃ, ಇತಿ ಧಾತುಃ, ‘ತಪ’ ಸನ್ತಾಪೇ, ‘ಶ್ಲಿಷ’ ಆಲಿಙ್ಗನೇ, ಏತೇಷಾಂ ಕೃದ್ವಿಹಿತೈಃ ಪ್ರತ್ಯಯೈರ್ವಾತಃ ಪಿತ್ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತಿ ಚ ರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ||೫||

ವಾತಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಗತಿಗನ್ಧೋಪಾದಾನಾರ್ಥಸ್ಯ ‘ವಾ’ ಧಾತೋಃ ‘ಹಸಿಭೃಗ್ರಿಣ್ವಾಽಮಿದಮಿಲೂಪೂಧುರ್ವಿಭ್ಯಸ್ತನ್’ (ಉ.೩/೮೬) ಇತಿ ಸೂತ್ರೋತ್ಪನ್ನೇ ‘ತನ್’ ಪ್ರತ್ಯಯೇ ವಾತ ಇತಿ ರೂಪಮ್; ಏತೇನ ಚ ತತ್ಸ್ವರೂಪತ್ವಂ ವಾತಸ್ಯ ದರ್ಶಿತಮ್| ಸನ್ತಾಪಾರ್ಥಸ್ಯ ‘ತಪ’ ಧಾತೋರಚಿಪ್ರತ್ಯಯೇ ಅಕಾರಸ್ಯೇತ್ವೇ ವರ್ಣವಿಪರ್ಯಯೇ ತಸ್ಯ ಚ ದ್ವಿತ್ವೇ ಕೃತೇ ಪಿತ್ತಮಿತಿ ರೂಪಮ್; ಏತೇನ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಿತಮ್| ಆಲಿಙ್ಗನಾರ್ಥಸ್ಯ ‘ಶ್ಲಿಷ’ ಧಾತೋರ್ಮನಿನ್ಪ್ರತ್ಯಯೇ (‘ಸರ್ವಧಾತುಭ್ಯೋ ಮನಿನ್’ ಉ.೪/೧೪೫) ಗುಣೇ ಚ ಕೃತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತಿ ರೂಪಮ್| ಏತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸನ್ಧ್ಯಾದಿಯೋಜಕತ್ವಂ ದರ್ಶಿತಮ್||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ದೋಷಸ್ಥಾನಾನ್ಯತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ತತ್ರ ಸಮಾಸೇನ ವಾತಃ ಶ್ರೋಣಿಗುದಸಂಶ್ರಯಃ; ತದುಪರ್ಯಧೋ ನಾಭೇಃ ಪಕ್ವಾಶಯಃ, ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ; ಆಮಾಶಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ||೬||

ತತ್ರ ಕಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಕಿಂ ಸ್ಥಾನಂ ತದಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ‘ದೋಷಸ್ಥಾನಾನಿ’ ಇತ್ಯೇತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ತೇಷಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಿ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ತತ್ರೇತಿ ದೋಷೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸಮಾಸೇನ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ; ವಿಸ್ತರೇಣ ತು ಸ್ಥಾನಾನಿ ವಾತಸ್ಯ ನಾಭಿಮಧ್ಯಹೃದಯಕಣ್ಠಸರ್ವಾಙ್ಗಸನ್ಧಯೋಽಪಿ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಶ್ರೋಣಿಃ ಕಟಿಃ, ಶ್ರೋಣಿಶ್ಚ ಗುದಂ ಚ ಶ್ರೋಣಿಗುದಂ, ತತ್ ಸಂಶ್ರಯಃ ಸ್ಥಾನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಯೋರ್ಮಧ್ಯಂ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ಅತಃ ಪಕ್ವಾಶಯಮೇವ ಪ್ರಾಗ್ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದುಪರ್ಯಧೋ ನಾಭೇಃ ಪಕ್ವಾಶಯ ಇತಿ|- ತದುಪರಿ ಶ್ರೋಣಿಗುದಯೋರುಪರೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯೇತಿ| ಸಮಾಸೇನೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಂ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ, ವಿಸ್ತರೇಣ ತು ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾಹೃದಯದೃಷ್ಟಿತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಾನೀತಿ| ಕಫಸ್ಥಾನಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಆಮಾಶಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಇತಿ|- ‘ಸ್ಥಾನಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯತ್ರಾಶಿತಪೀತಾದಿಕಂ ಪಚ್ಯತೇ ಸ ಆಮಾಶಯಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ- “ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ” ( ಚ. ವಿ. ಅ. ೨)- ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಸಮಾಸೇನೇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ವಿಸ್ತರೇಣೋರಃಶಿರಃಕಣ್ಠಸನ್ಧಯೋಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಮ್||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ಅತಃ ಪರಂ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಭಜ್ಯನ್ತೇ | ತತ್ರ ವಾತಸ್ಯ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ; ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನೌ ಹೃದಯಂ ದೃಷ್ಟಿಸ್ತ್ವಕ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಚ; ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಉರಃ ಶಿರಃ ಕಣ್ಠೋ ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಂ ಸನ್ಧಯ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಚ; ಏತಾನಿ ಖಲು ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಮ್ ||೭||

ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಧಾನಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಾಪ್ರಧಾನಾನಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಅತಃ ಪರಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಭಜ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಕಟೀಕ್ರಿಯನ್ತೇ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸ್ಥಾನಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾನಿ ಪುನರ್ವಾತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಾನೀತಿ ಪೃಷ್ಟ ಆಹ- ತತ್ರ ವಾತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತವ್ಯಾಧಾವಿತಿ ‘ನಿದಾನೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪಞ್ಚಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಹ- ಪಿತ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಕೃತ್ ಕಾಲಖಣ್ಡಂ, ಪ್ಲೀಹಾ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಾಶ್ರಯಂ ಮಾಂಸಖಣ್ಡಂ; ಹೃದಯಂ ಕಮಲಮುಕುಲಾಕಾರಮಧೋಮುಖಂ, ದೃಷ್ಟಿಃ ಕೃಷ್ಣತಾರಕಾನ್ತರ್ವರ್ತಿನೀ ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಾ| ಚಕಾರಾತ್ ಪರತನ್ತ್ರೋಕ್ತಂ ಲಸೀಕಾದ್ಯನುಕ್ತಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಪಿತ್ತೇನ ಸ್ವಿನ್ನಮಾಂಸಾತ್ ಸ್ರವದುದಕಂ ‘ಲಸೀಕಾ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕಫಸ್ಯ ಪಞ್ಚಸ್ಥಾನಾನಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉರಃಸ್ತನಯೋರನ್ತರಾಲಂ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಚೇತ್ಯಾಮಾಶಯಃ| ಚಕಾರಾತ್ ಪರತನ್ತ್ರೋಕ್ತಂ ಮೇದಃ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಏತಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಮೇವ ದೋಷಾಣಾಂ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಏತಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಮ್ ಅಕುಪಿತಾನಾಮ್||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ವಿಸರ್ಗೋದಾನವಿಕ್ಷೇಪೈಃ ಸೋಮಸೂರ್ಯಾನಿಲಾ ಯಥಾ | ಧಾರಯನ್ತಿ ಜಗದ್ದೇಹಂ ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಸ್ತಥಾ ||೮||

ವಿಸರ್ಗಾದಾನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಸರ್ಗಾದಾನವಿಕ್ಷೇಪೈಃ ಕರ್ಮಭಿರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯವಾತಾ ಯಥಾ ಜಗದ್ಧಾರಯನ್ತಿ, ತಥಾ ಕಫಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ವಿಸರ್ಗಾದಿಭಿಃ ಕರ್ಮಭಿರ್ದೇಹಂ ಧಾರಯನ್ತೀತಿ ಸಮುದಾಯಾರ್ಥಃ| ವಿಸರ್ಗಃ ಸರ್ಜನಂ ‘ಬಲಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಆದಾನಂ ಗ್ರಹಣಂ ಬಲಸ್ಯೈವ; ವಿಕ್ಷೇಪಃ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರೇಣ ಪ್ರೇರಣಮ್||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ತತ್ರ ಜಿಜ್ಞಾಸ್ಯಂ ಕಿಂ ಪಿತ್ತವ್ಯತಿರೇಕಾದನ್ಯೋಽಗ್ನಿಃ? ಆಹೋಸ್ವಿತ್ ಪಿತ್ತಮೇವಾಗ್ನಿರಿತಿ? | ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ- ನ ಖಲು ಪಿತ್ತವ್ಯತಿರೇಕಾದನ್ಯೋಽಗ್ನಿರುಪಲಭ್ಯತೇ, ಆಗ್ನೇಯತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತೇ ದಹನಪಚನಾದಿಷ್ವಭಿಪ್ರವರ್ತಮಾನೇಽಗ್ನಿವದುಪಚಾರಃ ಕ್ರಿಯತೇಽನ್ತರಗ್ನಿರಿತಿ; ಕ್ಷೀಣೇ ಹ್ಯಗ್ನಿಗುಣೇ ತತ್ಸಮಾನದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಾತ್ , ಅತಿವೃದ್ಧೇ ಶೀತಕ್ರಿಯೋಪಯೋಗಾತ್ , ಆಗಮಾಚ್ಚ ಪಶ್ಯಾಮೋ ನ ಖಲು ಪಿತ್ತವ್ಯತಿರೇಕಾದನ್ಯೋಽಗ್ನಿರಿತಿ ||೯||

ಇದಾನೀಮಗ್ನಿಪಿತ್ತಯೋರ್ಭೇದವಿಚಾರಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ಪಿತ್ತಾಗ್ನ್ಯೋರ್ಭೇದಾಭೇದವಿಚಾರೇ; ‘ತತ್ರೇತಿ ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ‘ತತ್ರೇತ್ಯಾದಾನಕರ್ಮಣಿ ವಿಸರ್ಗಾದಾನವಿಕ್ಷೇಪೈರಿತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕೇನಾದಾನಂ ಕರ್ಮ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ ಕಿಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ವೇತಿ ಜಿಜ್ಞಾಸ್ಯಮ್’ ಇತ್ಯಪರೇ| ಜಿಜ್ಞಾಸ್ಯಂ ಜ್ಞಾತುಮೇಷಣೀಯಮ್| ಆಹೋಸ್ವಿತ ಅಥವಾರ್ಥೇ| ಇತಿ ಸಂಶಯೇ| ಉತ್ತರಮಾಹ- ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಹನಂ ದಾಹಃ, ಪಚನಂ ಪಾಕ ಆಹಾರಾದೇಃ, ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ರಞ್ಜನದರ್ಶನಾದೀನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಅಗ್ನಿವದುಪಚಾರಃ ಅಗ್ನಿವದ್ವ್ಯವಹಾರಃ ಕ್ರಿಯತೇ- ಅನ್ತರಗ್ನಿರಿತಿ, ಪಿತ್ತಮನ್ತರಗ್ನಿರಿತ್ಯುಪಚರ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿಸೂತ್ರೇಣ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣೈವ ಪಿತ್ತಮಗ್ನಿರಿತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅನುಮಾನೇನಾಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಗ್ನಿತ್ವಂ ಸಾಧಯನ್ನಾಹ- ಕ್ಷೀಣೇ ಹ್ಯಗ್ನಿಗುಣ ಇತಿ|- ಅಗ್ನೇರ್ಗುಣೋ ಯಸ್ಯ ತದಗ್ನಿಗುಣಂ ಪಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿನ್ ಕ್ಷೀಣೇ; ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ತತ್ಸಮಾನದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಾತ್ ಅಗ್ನಿಸಮೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಅಗ್ನಿಗುಣಶಬ್ದೇನೋಷ್ಮಾ ಕಥ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ತತ್ರ ತತ್ಸಮಾನದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಾತ್ ಪಿತ್ತಸಮಾನದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧೇ ಶೀತಕ್ರಿಯೋಪಯೋಗಾದಿತಿ ‘ಪಿತ್ತಮೇವಾಗ್ನಿಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಗ್ನಿತ್ವಂ ಪ್ರಸಾಧ್ಯಾಗಮೇನಾಪಿ ಪ್ರಸಾಧಯನ್ನಾಹ- ಆಗಮಾಚ್ಚೇತಿ|- ಆಗಮಾತ್ ಸಮಸ್ತಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರತಃ| ನನು, ಯದಿ ಪಿತ್ತಾಗ್ನ್ಯೋರಭೇದಸ್ತತ್ ಕಥಂ ಘೃತಂ ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಮಗ್ನಿದೀಪನಮ್, ಅಜಾಪಯಶ್ಚ; ಮತ್ಸ್ಯಾದಯಶ್ಚ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ನಚಾಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕರಾಃ, ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಶ್ಚ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣೋಽಪ್ಯಗ್ನಿಶಮನಃ; ತಥೇದಮಪಿ ಕಥಂ ಸ್ಯಾತ್- ವಿಷಮೋ ವಾತೇನ, ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿತ್ತೇನ, ಮನ್ದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೇತಿ; ‘ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ’ (ಸೂ. ಅ.೧೫) ಇತ್ಯಾದಿಕಮಪಿ ಕಥಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ನೈಷ ದೋಷಃ, ಯೇನಾಯಮಗ್ನಿಃ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಪಿತ್ತಾದ್ಭಿನ್ನ ಏವ ಸುಶ್ರುತಾದಿಭಿರಙ್ಗೀಕೃತಃ| ತದುಕ್ತಂ- “ಕ್ರೋಧಶೋಕಶ್ರಮಕೃತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಶಿರೋಗತಃ| ಪಿತ್ತಂ ಚ ಕೇಶಾನ್ ಪಚತಿ ಪಲಿತಂ ತೇನ ಜಾಯತೇ” (ನಿ. ಅ.೧೭) ಇತಿ| ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಅಗ್ನಿಃ, ಸ ಚಾತ್ರ ಪಿತ್ತಾದ್ಭಿನ್ನ ಏವೋಕ್ತಃ| ತಥಾಽನ್ಯದಪಿ ಪಿತ್ತಾಗ್ನ್ಯೋರ್ಭೇದಪ್ರತಿಪಾದಕತನ್ತ್ರಮುಚ್ಯತೇ- “ದ್ರವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧೋಗಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ವಹ್ನಿರತೋಽನ್ಯಥಾ”- ಇತಿ| ಅನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತಾಗ್ನಿಭೇದಪ್ರತಿಪಾದಕಾನಿ ವಾಕ್ಯಾನಿ ಸನ್ತಿ, ತಾನೀಹ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ದರ್ಶಿತಾನಿ | ಯತ್ ಪುನರಿಹಾಗ್ನಿಪಿತ್ತಯೋರಭೇದಕಥನಂ ಕೃತಂ, ತದ್ರಸವೀರ್ಯಾದಿಗುಣೋಪಾಧಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾದ್ವಾರೇಣಾಗ್ನೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್; ಅನ್ಯಥಾ ರಸಾದಿಗುಣೋಪಾಧಿರಹಿತಸ್ಯ ವಹ್ನೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರ್ತುಂ ನ ಪಾರ್ಯತೇ ಇತಿ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ತಚ್ಚಾದೃಷ್ಟಹೇತುಕೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ಚತುರ್ವಿಧಮನ್ನಪಾನಂ ಪಚತಿ, ವಿವೇಚಯತಿ ಚ ದೋಷರಸಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ; ತತ್ರಸ್ಥಮೇವ ಚಾತ್ಮಶಕ್ತ್ಯಾ ಶೇಷಾಣಾಂ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಾನಾಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಚಾಗ್ನಿಕರ್ಮಣಾಽನುಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಿನ್ ಪಿತ್ತೇ ಪಾಚಕೋಽಗ್ನಿರಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ; ಯತ್ತು ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹ್ನೋಃ ಪಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಿನ್ ರಞ್ಜಕೋಽಗ್ನಿರಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಸ ರಸಸ್ಯ ರಾಗಕೃದುಕ್ತಃ; ಯತ್ ಪಿತ್ತಂ ಹೃದಯಸ್ಥಂ ತಸ್ಮಿನ್ ಸಾಧಕೋಽಗ್ನಿರಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಸೋಽಭಿಪ್ರಾರ್ಥಿತಮನೋರಥಸಾಧನಕೃದುಕ್ತಃ; ಯದ್ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಿನ್ನಾಲೋಚಕೋಽಗ್ನಿರಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಸ ರೂಪಗ್ರಹಣಾಽಧಿಕೃತಃ; ಯತ್ತು ತ್ವಚಿ ಪಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಿನ್ ಭ್ರಾಜಕೋಽಗ್ನಿರಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಸೋಽಭ್ಯಙ್ಗಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹಾಲೇಪನಾದೀನಾಂ ಕ್ರಿಯಾದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪಕ್ತಾ ಛಾಯಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಕಾಶಕಃ ||೧೦||

ಅದೃಷ್ಟಹೇತುಕೇನ ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಭೇದೇನ; ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೇನ ?ಅದೃಷ್ಟಹೇತುಕೇನ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಹೇತುಕೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಸ್ಥಮಿತಿ ನಾಭಿಸ್ಥಮ್| ಚತುರ್ವಿಧಮನ್ನಪಾನಂ ಪಚತೀತಿ ಅಶಿತಂ ಖಾದಿತಂ ಲೀಢಂ ಪೀತಂ ಚ ಪಚತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿವೇಚಯತಿ ಚ ಪೃಥಕ್ಕರೋತಿ ದೋಷರಸಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಅನ್ನರಸಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ‘ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ’ ಇತ್ಯಪರೇ| ಅನುಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ ಉಪಕಾರಂ ಕರೋತಿ| ಯತ್ ಪಿತ್ತಂ ಹೃದಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸೋಽಭಿಪ್ರಾರ್ಥಿತಮನೋರಥಸಾಧನಕೃದಿತಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಪುರುಷಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಾಧಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಸ್ಮಾತ್? ಹೃದಯಸ್ಥಕಫತಮೋಽಪನೋದವಿಸ್ಪಷ್ಟೀಕೃತಮನಃಪ್ರಾಗುಣ್ಯಾತ್| ಯದ್ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಆಲೋಚಕೋ ದರ್ಶಕಃ| ತ್ವಚೀತಿ ಅವಭಾಸಿನೀನಾಮಧೇಯಾಯಾಂ ಬಾಹ್ಯತ್ವಚೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಭ್ಯಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಕ್ರಿಯಾದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾನಿಮಿತ್ತಾನಾಂ ಕರ್ಮನಿಮಿತ್ತಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಛಾಯಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಕಾಶಕ ಇತಿ ಛಾಯಾನಾಂ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕೀನಾಂ ನೀಲಾದೀನಾಂ, ಪ್ರಕಾಶಕ ಉತ್ಪಾದಕಃ; ಚಕಾರಾತ್ ಪ್ರಭಾಣಾಂ ಚ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕೀನಾಂ ಪ್ರಕಾಶಕಃ| ನನು, ಛಾಯಾಪ್ರಭಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ- “ಆಸನ್ನಾ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಚ್ಛಾಯಾ ಪ್ರಭಾ ದೂರಾತ್ ಪ್ರಕಾಶತೇ| ವರ್ಣಮಾಕ್ರಮತಿ ಚ್ಛಾಯಾ ಪ್ರಭಾ ವರ್ಣಪ್ರಕಾಶಿನೀ” (ಚ. ಇ. ಅ. ೭)- ಇತಿ||೧೦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಪಿತ್ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ ಪೂತಿ ನೀಲಂ ಪೀತಂ ತಥೈವ ಚ | ಉಷ್ಣಂ ಕಟುರಸಂ ಚೈವ ವಿದಗ್ಧಂ ಚಾಮ್ಲಮೇವ ಚ ||೧೧||

ಇದಾನೀಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ರಾಜಿಕಾಮರಿಚಾದಿವತ್| ಪೂತಿ ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿ| ನೀಲಂ ಸಾಮಾವಸ್ಥಾಯಾಮ್| ಪೀತಂ ನಿರಾಮಾವಸ್ಥಾಯಾಮ್| ಕಟುರಸಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಮ್| ವಿದಗ್ಧಂ ಚಾಮ್ಲಮೇವೇತಿ ವಿರುದ್ಧಪಾಕೋಪಪನ್ನಂ ಪುನರಮ್ಲರಸಂ ಭವತಿ, ‘ವಿದಗ್ಧಾಜೀರ್ಣಸಂಸೃಷ್ಟಮಮ್ಲರಸಂ ಭವತಿ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ, ವಿದಗ್ಧಂ ಪಿತ್ತಮಮ್ಲಪಿತ್ತಮಿತಿ ರೋಗವಿಶೇಷಂ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ| ‘ದ್ರವ’- ಸ್ಥಾನೇ ಕೇಚಿತ್ ‘ಸರಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೧೧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಾನ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ | ತತ್ರ, ಆಮಾಶಯಃ ಪಿತ್ತಾಶಯಸ್ಯೋಪರಿಷ್ಟಾತ್ ತತ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾದೂರ್ಧ್ವಗತಿತ್ವಾತ್ತೇಜಸಃ, ಚನ್ದ್ರ ಇವ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ , ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಧಾರಃ; ಸ ಚ ತತ್ರೌದಕೈರ್ಗುಣೈರಾಹಾರಃ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನೋ ಭಿನ್ನಸಙ್ಘಾತಃ ಸುಖಜರೋ ಭವತಿ ||೧೨||

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ಅನು ಕ್ರಮೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ಯೇನೈವ ಕ್ರಮೇಣ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ತೇನೈವ ಕರ್ಮಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಗಾಮಾಶಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಃ, ತಮೇವ ಪ್ರಥಮಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರಾಮಾಶಯ ಇತ್ಯಾದಿ|- ತತ್ರೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನೇಷು ಪಞ್ಚಸು ಮಧ್ಯೇ, ಉಪರಿಷ್ಟಾತ್ ಉಪರಿ| ಕಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾತ್ ಪಿತ್ತಾಶಯೋಪರೀತ್ಯಾಹ- ತತ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾದಿತಿ|- ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾದ್, ವಿಕೂಲತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಊರ್ಧ್ವಗತಿತ್ವಾಚ್ಚ ತೇಜಸ ಇತಿ| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯದಿ ಹಿ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರಧೋ ವಾಽಽಮಾಶಯೋ ಭವೇತ್ತದೋದಕಸ್ಯಾಧೋಗಾಮಿತ್ವಾನ್ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಂ, ತತಶ್ಚ ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕೋಽಗ್ನಿಃ ಶರೀರಮೇವ ದಹೇದಿತಿ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಪಿತ್ತಾಶಯಸ್ಯೋಪರಿ ಕಫಾಶಯಂ ಸಾಧಯಿತ್ವಾ, ಉಪಮಾನೇನಾಪಿ ಸಾಧಯನ್ನಾಹ- ಚನ್ದ್ರ ಇವಾದಿತ್ಯಸ್ಯೇತಿ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋಪಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಾಶಯಸ್ಯೋಪರ್ಯಾಮಾಶಯಂ ಪ್ರಸಾಧ್ಯಾನುಮಾನೇನಾಪಿ ಸಾಧಯನ್ನಾಹ- ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಧಾರಃ; ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯಾಶಿತಪೀತಲೀಢಖಾದಿತಸ್ಯ, ಆಧಾರಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ತೇಜಸ್ತಾವದೂರ್ಧ್ವಗಾಮಿ, ಯದಿ ಚಾಧ ಆಮಾಶಯೋ ಭವೇತ್ತದಾ ಚತುರ್ವಿಧಮಾಹಾರಂ ನ ಪಚೇತ್, ಪಚತಿ ಚ; ತೇನಾನುಮೀಯತೇ- ಆಮಾಶಯಃ ಪಿತ್ತಾಶಯಸ್ಯೋಪರ್ಯೇವೇತಿ| ಸ ಚೇತಿ ಚತುರ್ವಿಧಾಹಾರಃ| ಔದಕೈರ್ಗುಣೈರಿತಿ ದ್ರವಸ್ನೇಹಾದಿಭಿಃ; ದ್ರವಗುಣೈರ್ಭಿನ್ನಸಙ್ಘಾತಃ, ಸ್ನೇಹೇನ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸುಖಜರೋ ಭವತಿ ಸುಖೇನ ಪರಿಣಾಮಂ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ಮಾಧುರ್ಯಾತ್ ಪಿಚ್ಛಿಲತ್ವಾಚ್ಚ ಪ್ರಕ್ಲೇದಿತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚ | ಆಮಾಶಯೇ ಸಮ್ಭವತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮಧುರಶೀತಲಃ ||೧೩||

ಅಥ ಕೇ ಔದಕಾ ಗುಣಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಮಾಧುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾಧುರ್ಯಾತ್ ಪಿಚ್ಛಿಲತ್ವಾಚ್ಚ ಪ್ರಕ್ಲೇದಿತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚೇತಿ ‘ಆಹಾರಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಚಕಾರದ್ವಯೇನ ದ್ರವಸ್ನೇಹಾದಯೋ ಗುಣಾ ಅನುಕ್ತಾ ಅಪಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯನ್ತೇ| ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಇತಿ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ, ನ ಪುನರಭೂತಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೇಣ, ಕಫಸ್ಯ ರಸಧಾತುತ ಏವೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್||೧೩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ಸ ತತ್ರಸ್ಥ ಏವ ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಾ ಶೇಷಾಣಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಾನಾಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಚೋದಕಕರ್ಮಣಾಽನುಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ; ಉರಃಸ್ಥಸ್ತ್ರಿಕಸನ್ಧಾರಣಮಾತ್ಮವೀರ್ಯೇಣಾನ್ನರಸಸಹಿತೇನ ಹೃದಯಾವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ; ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಕಣ್ಠಸ್ಥೋ ಜಿಹ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸೌಮ್ಯತ್ವಾತ್ ಸಮ್ಯಗ್ರಸಜ್ಞಾನೇ ವರ್ತತೇ; ಶಿರಃಸ್ಥಃ ಸ್ನೇಹಸನ್ತರ್ಪಣಾಧಿಕೃತತ್ವಾದಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಾತ್ಮವೀರ್ಯೇಣಾನುಗ್ರಹಂ ಕರೋತ್; ಸನ್ಧಿಸ್ಥಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸರ್ವಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಾತ್ ಸರ್ವಸನ್ಧ್ಯನುಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ ||೧೪||

ಸ ತತ್ರಸ್ಥ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ| ತತ್ರಸ್ಥ ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ| ಸ್ವಶಕ್ತಯಾ ಆತ್ಮವೀರ್ಯೇಣ| ಉದಕಕರ್ಮಣೇತಿ ಕ್ಲೇದನಪೂರಣಾದಿನಾ| ದ್ವಿತೀಯಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಕರ್ಮ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಉರಃಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಕಸನ್ಧಾರಣಮಿತಿ ತ್ರಿಕಂ ಶಿರೋಬಾಹುದ್ವಯಸನ್ಧಾನಸ್ಥಾನಮ್| ಆತ್ಮವೀರ್ಯೇಣೇತಿ ಪ್ರಾಕೃತಗುಣೇನ| ಹೃದಯಾವಲಮ್ಬನಂ ಹೃದಯಸ್ಯ ಸ್ವಕಾರ್ಯಸಾಮಾರ್ಥ್ಯಂ ಕರೋತಿ| ಸ್ನೇಹಸನ್ತರ್ಪಣಾಧಿಕೃತತ್ವಾತ್ ಸ್ನೇಹನೇ ಸನ್ತರ್ಪಣೇ ಚಾಧಿಕೃತತ್ವಾತ್; ಅಥವಾ ಸ್ನೇಹೇನ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ತತ್ರಾಧಿಕೃತತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ‘ಸ್ನೇಹೋ ಮಸ್ತಕಮಜ್ಜಾ, ತಸ್ಯ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ, ತತ್ರಾಧಿಕೃತತ್ವಾತ್’| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಚಿಕ್ಷುರ್ಜಿಹ್ವಾಘ್ರಾಣಾನಾಮ್| ಅನುಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಜನಯತಿ| ಸನ್ಧಿಸ್ಥಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಪಷ್ಟಮ್||೧೪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶ್ವೇತೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಶೀತ ಏವ ಚ | ಮಧುರಸ್ತ್ವವಿದಗ್ಧಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿದಗ್ಧೋ ಲವಣ ಸ್ಮೃತಃ ||೧೫||

ಇದಾನೀಂ ಕಫಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶ್ವೇತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತ ಏವ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ಮೃದುಸ್ಥಿರಾದಿಗುಣಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ| ಅವಿದಗ್ಧಃ ಅಪಕ್ವೋ ಮಧುರರಸೋ ಭವತಿ| ವಿದಗ್ಧಃ ಪಕ್ವೋ ಲವಣ ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಅವಿದಗ್ಧಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋಽಪ್ರದುಷ್ಟೋ ಮಧುರರಸಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಭವತಿ, ವಿದಗ್ಧೋ ವಿಕೃತಿಸ್ಥಃ ಪ್ರದುಷ್ಟೋ ಲವಣರಸಃ; ಅಥವಾ ವಿದಗ್ಧಾನ್ನಪಾಕಾಲ್ಲವಣ ಇತಿ||೧೫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ಶೋಣಿತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಂ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನೌ, ತಚ್ಚ ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಂ; ತತ್ರಸ್ಥಮೇವ ಶೇಷಾಣಾಂ ಶೋಣಿತಸ್ಥಾನಾನಾಮನುಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ ||೧೬||

ತದೇವಂ ದೋಷಾನ್ ಪ್ರಥಮದರ್ಶನೋಕ್ತಾನಭಿಧಾಯ ‘ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥೈಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ದರ್ಶನಸ್ಯಾಭಿಪ್ರೇತಂ ಶೋಣಿತಸ್ಥಾನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶೋಣಿತಸ್ಯೇತ್ಯದಿ| ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಂ ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯ ಉಕ್ತಮ್||೧೬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಅನುಷ್ಣಶೀತಂ ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ರಕ್ತಂ ಚ ವರ್ಣತಃ | ಶೋಣಿತಂ ಗುರು ವಿಸ್ರಂ ಸ್ಯಾದ್ವಿದಾಹಶ್ಚಾಸ್ಯ ಪಿತ್ತವತ್ ||೧೭||

ಶೋಣಿತಸ್ಯ ನಿದಾನಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ,-ಅನುಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಷ್ಣಶೀತಮಿತಿ ಸಾಧಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಸ್ರಮ್ ಆಮಗನ್ಧಿ| ವಿದಾಹಶ್ಚಾಸ್ಯ ಪಿತ್ತವದಿತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯೇವ; ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಯೇನ ವಸ್ತುನಾ ಯಥಾ ಚ ವಿದಾಹಸ್ತೇನ ವಸ್ತುನಾ ತಥಾ ಚ ವಿದಾಹಃ ಶೋಣಿತಸ್ಯಾಪೀತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ಏತಾನಿ ಖಲು ದೋಷಸ್ಥಾನಾನಿ; ಏಷು ಸಞ್ಚೀಯನ್ತೇ ದೋಷಾಃ | ಪ್ರಾಕ್ ಸಞ್ಚಯಹೇತುರುಕ್ತಃ | ತತ್ರ ಸಞ್ಚಿತಾನಾಂ ಖಲು ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ತಬ್ಧಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠತಾ ಪೀತಾವಭಾಸತಾ ಮನ್ದೋಷ್ಮತಾ ಚಾಙ್ಗಾನಾಂ ಗೌರವಮಾಲಸ್ಯಂ ಚಯಕಾರಣವಿದ್ವೇಷಶ್ಚೇತಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ | ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಃ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಃ ||೧೮||

ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ನಿಯಮಮನ್ನಾಹ- ಏತಾನಿತ್ಯಾದಿ|- ಏಷು ಸಞ್ಚೀಯನ್ತೇ ದೋಷಾ ಇತಿ ಏಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ದೋಷಾಃ ಸಞ್ಚಯಂ ಯಾನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಃ ಪುನರ್ದೋಷಾಣಾಂ ಸಞ್ಚಯೇ ಹೇತುರಿತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾಕ್ ಸಞ್ಚಯಹೇತುರಿತಿ|- ಪ್ರಾಗಿತಿ ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೇ| ಸಞ್ಚಿತಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಸಞ್ಚಿತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಹತೀರೂಪಾ ವೃದ್ಧಿಶ್ಚಯಃ, ವಿಲಯನರೂಪಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಪ್ರಕೋಪಃ| ಸ್ತಬ್ಧಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠತೇತಿ ಕೋಷ್ಠತಾಶಬ್ದಃ ಸ್ತಬ್ಧಪೂರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನ ಸ್ತಬ್ಧಕೋಷ್ಠತಾಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠತೇ ವಾಯೋರ್ಲಿಙ್ಗಂ, ಪೀತಾವಭಾಸತಾ ಮನ್ದೋಷ್ಣತಾ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಗೌರವಮಾಲಸ್ಯಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ| ಏತಾನಿ ಸ್ತಬ್ಧಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠತಾದಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಸಞ್ಚಿತಾನಾಮಿತ್ಯಪಿ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಚಯಕಾರಣವಿದ್ವೇಷಶ್ಚೇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತಾದೀನಾಮಿದಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ‘ಚಯಕಾರಣವಿದ್ವೇಷಶ್ಚ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ಕೇಚಿನ್ನ ಪಠನ್ತಿ| ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಚಯಪ್ರಕೋಪಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಶ್ಲೋಕೇನ ಪಠನ್ತಿ ‘ಸ್ವಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿರ್ದೋಷಾಣಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಶ್ಲೋಕೋಽಭಾವಾತ್ ಸಮಗ್ರೋ ನ ಲಿಖಿತ ಇತಿ| ತತ್ರೇತಿ ತತ್ರ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಞ್ಚಯೇ| ಪ್ರಥಮಃ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಃ ಆದ್ಯಃ ಕರ್ಮಾವಸರಃ||೧೮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಕೋಪಣಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತತ್ರ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾತಿವ್ಯಾಯಾಮವ್ಯವಾಯಾಧ್ಯಯನಪ್ರಪತನಪ್ರಧಾವನಪ್ರಪೀಡನಾಭಿಘಾತಲಙ್ಘನಪ್ಲವನತರಣರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಭಾರಹರಣ- ಗಜತುರಗರಥಪದಾತಿಚರ್ಯಾಕಟುಕಷಾಯತಿಕ್ತರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತವೀರ್ಯಶುಷ್ಕಶಾಕವಲ್ಲೂರವರಕೋದ್ದಾಲಕಕೋರದೂಷಶ್ಯಾಮಾಕನೀವಾರ- ಮುದ್ಗಮಸೂರಾಢಕೀಹರೇಣುಕಲಾಯನಿಷ್ಪಾವಾನಶನವಿಷಮಾಶನಾಧ್ಯಶನವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಶುಕ್ರಚ್ಛರ್ದಿಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರಬಾಷ್ಪವೇಗವಿಘಾತಾದಿಭಿರ್ವಿಶೇಷೈರ್ವಾಯುಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ ||೧೯||

ಕಾನಿ ಪುನಸ್ತಾನೀತ್ಯಾಹ- ತತ್ರ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹೇತ್ಯಾದಿ| ಬಲವದ್ಭಿರ್ವಿಗ್ರಹೋ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಃ, ಮಲ್ಲಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಬಾಹುಯುದ್ಧಾದಿಃ| ಅತಿಶಬ್ದೋ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವ್ಯವಾಯಃ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾ| ಅಭಿಘಾತೋ ಲಗುಡಾದಿಪ್ರಹಾರಃ| ಲಙ್ಘನಂ ರವೇಣ ಗರ್ತಾದ್ಯುತ್ಕ್ರಮಣಮ್| ಪ್ಲವನಮ್ ಉತ್ಪ್ಲುತ್ಯೋತ್ಪ್ಲುತ್ಯ ಗಮನಮ್| ಪ್ರತರಣಂ ನದ್ಯಾದೀನಾಂ ಬಾಹುಭ್ಯಾಂ ತರಣಮ್| ಅತಿಚರ್ಯಾ ಅತ್ಯಟನಂ, ಸಾ ಚ ಗಜಾದಿಭಿಃ ಪದಾತ್ಯನ್ತೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಲ್ಲೂರಂ ಶುಷ್ಕಮಾಂಸಮ್| ವರಕಃ ವರಟೀಕಾ ಕುಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಃ| ಉದ್ದಾಲಕಃ ಅರಣ್ಯಕೋದ್ರವಃ| ನೀವಾರಃ ಪ್ರಸಾತಿಕಾ, ಧಾನ್ಯಮಧ್ಯೇ ರಕ್ತಶೂಕೋ ಭವತಿ; ‘ಉಲಜೀಧಾನ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಆಢಕೀ ತುವರೀ| ಹರೇಣುಃ ವರ್ತುಲಕಲಾಯಃ| ಕಲಾಯಃ ತ್ರಿಪುಟಕಃ| ನಿಷ್ಪಾವಕಃ ರಾಜಶಿಮ್ಬಿಃ| ಅನಶನಮ್ ಅಲ್ಪಭೋಜನಮುಪವಾಸಶ್ಚ| ವಿಷಮಾಶನಂ ಬಹ್ವಲ್ಪಾಕಾಲಭೋಜನಮ್| ಅಧ್ಯಶನಂ ಸಾಜೀರ್ಣಭೋಜನಮ್| ವೇಗವಿಘಾತೋ ವೇಗಾವರೋಧಃ, ಸ ಚ ವಾತಮೂತ್ರಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕ್ಷವಥುಃ ಛಿಕ್ಕಾ| ಬಾಷ್ಪಶಬ್ದೇನ ರೋದನಜಲಂ ಕಥ್ಯತೇ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಕ್ಷುದಾದಿವೇಗವಿಘಾತಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ||೧೯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ಸ ಶೀತಾಭ್ರಪ್ರವಾತೇಷು ಘರ್ಮಾನ್ತೇ ಚ ವಿಶೇಷತಃ | ಪ್ರತ್ಯೂಷಸ್ಯಪರಾಹ್ಣೇ ತು ಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಚ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ||೨೦||

ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಹೇತುಂ ಪೃಥಙ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಸಃ ವಾಯುಃ| ಶೀತೇ ಶೀತಕಾಲೇ| ಅಭ್ರೇ ಮೇಘೋಪಲಕ್ಷಿತಕಾಲೇ| ಪ್ರವಾತೇ ಪ್ರಕೃಷ್ಟವಾತೇ ಕಾಲೇ| ಘರ್ಮಾನ್ತೇ ವರ್ಷಾಕಾಲೇ| ವಿಶೇಷತಃ ಅತಿಶಯೇನ| ಆರ್ತವಂ ಕಾಲಮುಕ್ತ್ವಾಽಽಹ್ನಿಕಮಾಹ- ಪ್ರತ್ಯೂಷಸ್ಯಪರಾಹ್ಣೇ ಚೇತಿ| ಭುಕ್ತಾಪೇಕ್ಷಂ ಕಾಲಮಾಹ- ಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಚ ಪ್ರಕುಪ್ಯತೀತಿ||೨೦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

ಕ್ರೋಧಶೋಕಭಯಾಯಾಸೋಪವಾಸವಿದಗ್ಧಮೈಥುನೋಪಗಮನಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣ- ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಲಘುವಿದಾಹಿತಿಲತೈಲಪಿಣ್ಯಾಕಕುಲತ್ಥಸರ್ಷಪಾತಸೀಹರಿತಕಶಾಕ- ಗೋಧಾಮತ್ಸ್ಯಾಜಾವಿಕಮಾಂಸದಧಿತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾಮಸ್ತುಸೌವೀರಕಸುರಾವಿಕಾರಾಮ್ಲಫಲಕಟ್ವರಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ ||೨೧||

ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಾನಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕ್ರೋಧಶೋಕಭಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಾಸಃ ಶರೀರಪೀಡಾ| ವಿದಗ್ಧಂ ವಿದಾಹಃ, ಸ ಚ ಶೋಥಾರಾಗಾಹಾರಾದಿಕೃತಃ| ವಿದಾಹೀತಿ ಯದಮ್ಲೋದ್ಗಾರದಾಹತೃಷ್ಣಾಪ್ರಭೃತೀನುದೀರ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಪಾಕಮುಪಗಚ್ಛತಿ ತದ್ವಿದಾಹಿ| ಹರಿತಶಾಕಮಿತಿ “ಕುಠೇರಶಿಗ್ರುಸುರಸಸುಮುಖಾಸುರಿಭೂಸ್ತೃಣಾಃ| ಚುಕ್ರಾಕಶ್ಚುಕ್ರಿಕಾ ಚೇತಿ ವರ್ಗಂ ಹರಿತಕಂ ವಿದುಃ”- ಇತಿ| ದಧಿ ಸಸ್ನೇಹಂ ಗವ್ಯಂ ದಧಿ| ಕೂರ್ಚಿಕಾ ವಿಗ್ರಥಿತಂ ತಕ್ರಮ್| ಮಸ್ತು ದಧಿಮಸ್ತು| ಸೌವೀರಕಂ ನಿಸ್ತುಷಯವತ್ರಿವೃದಾದಿಕೃತಂ ಸನ್ಧಾನಂ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ವಾ| ಸುರಾವಿಕಾರಾಃ ಪೈಷ್ಟಿಕಾದಯಃ| ಅಮ್ಲಫಲಾನಿ ಆಮ್ರಾತಕಾದೀನಿ| ಕಟ್ವರಮಿತಿ ಅಸ್ನೇಹಂ ದಧಿ| ಅನ್ಯೇ ಭಾಷನ್ತೇ- “ಸೌವೀರಾಮ್ಲಮಥಾತ್ಯಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ ಕಟ್ವರಂ ವಿದುಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ತದಧೋಭಾಗಂ ತಕ್ರಂ ಚಾತ್ಯಮ್ಲತಾಙ್ಗತಮ್|| ಸಸ್ನೇಹಂ ದಧಿಜಂ ತಕ್ರಮಾಹುರನ್ಯೇ ತು ಕಟ್ವರಮ್”- ಇತಿ| ಪ್ರಭೃತಿಶಬ್ದಾಚ್ಚುಕ್ರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೨೧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ತದುಷ್ಣೈರುಷ್ಣಕಾಲೇ ಚ ಘನಾನ್ತೇ ಚ ವಿಶೇಷತಃ | ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಚಾರ್ಧರಾತ್ರೇ ಚ ಜೀರ್ಯತ್ಯನ್ನೇ ಚ ಕುಪ್ಯತಿ ||೨೨||

ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ ಕಾಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದುಷ್ಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತದಿತಿ ಪಿತ್ತಮ್| ಉಷ್ಣೈರಿತಿ ಉಷ್ಣತ್ವಮತ್ರ ಘರ್ಮಾದಿಕೃತಮ್| ಉಷ್ಣಕಾಲೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ| ಘನಾನ್ತೇ ಶರದಿ| ಆಹ್ನಿಕಂ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ ಕಾಲಮಾಹ- ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭುಕ್ತಾಪೇಕ್ಷಂ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ ಕಾಲಮಾಹ- ಜೀರ್ಯತ್ಯನ್ನೇ ಚ ಕುಪ್ಯತೀತಿ| ‘ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಶೋಕಭಯಯೋರ್ವಾತಪ್ರಕೋಪಣಯೋಃ ಪಾಠೋಽನಾರ್ಷಃ’ ಇತಿ ಜೈಜ್ಝಟಃ; ಸ ಚಾನ್ಯೈರ್ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರನುಪಹೃತತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿರಪಿ ಗೃಹೀತಾ ಇತಿ||೨೨||

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾವ್ಯಾಯಾಮಾಲಸ್ಯಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಶೀತಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಪಿಚ್ಛಿಲಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿಹಾಯನಕಯವಕನೈಷಧೇತ್ಕಟ- ಮಾಷಮಹಾಮಾಷಗೋಧೂಮತಿಲಪಿಷ್ಟವಿಕೃತಿದಧಿದುಗ್ಧಕೃಶರಾಪಾಯಸೇಕ್ಷುವಿಕಾರಾನೂಪೌದಕಮಾಂಸವಸಾಬಿಸಮೃಣಾಲ- ಕಸೇರುಕಶೃಙ್ಗಾಟಕಮಧುರವಲ್ಲೀಫಲಸಮಶನಾಧ್ಯಶನಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ ||೨೩||

ಕಫಪ್ರಕೋಪಣಾನಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ದೋಷಧಾತುಮಲಸ್ರೋತಸಾಮತಿಶಯಕ್ಲೇದಪ್ರಾಪ್ತಿಜನನಮ್| ಹಾಯನಕೋ ಘೋಟಕಪುಚ್ಛಃ, ಸ ಚ ಶಾಲಿವಿಶೇಷಃ| ಯವಕಃ ಶೂಕಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಃ, ತಸ್ಯ ಚ ಯವಾಕಾರಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾಃ| ನೈಷಧಃ ‘ಕೋರಕ’ ಇತ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ, ಸ ಚ ಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಃ| ಇತ್ಕಟಃ ಖಗ್ಗಲೀ| ಪಿಷ್ಟಂ ತಣ್ಡುಲಪಿಷ್ಟಮ್| ಕೃಶರಾ ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷೈಃ ಕೃತಾ ಯವಾಗೂಃ| ಪಾಯಸಃ ಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾಃ| ಬಿಸಂ ಪದ್ಮಮೂಲಂ ‘ಬಿಸಾಣ್ಡ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಮೃಣಾಲಂ ಪದ್ಮಮೂಲಾತ್ ಸ್ಥೂಲಃ ಪ್ರರೋಹಾಙ್ಕುರಃ| ಶೃಙ್ಗಾಟಕಂ ಜಲಮಧ್ಯೇ ತ್ರಿಕಣ್ಟಕಮ್| ಮಧುರವಲ್ಲೀಫಲಮಿತಿ ಮಧುರಫಲಂ ತಾಲನಾರಿಕೇಲಾದಿ; ವಲ್ಲೀಫಲಮ್ ಅಲಾಬೂಪ್ರಭೃತಿ, ಅನ್ಯೇ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಕಾದೀನಿ||೨೩||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

ಸ ಶೀತೈಃ ಶೀತಕಾಲೇ ಚ ವಸನ್ತೇ ಚ ವಿಶೇಷತಃ | ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಚ ಪ್ರದೋಷೇ ಚ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ||೨೪||

ಕಫಸ್ಯ ಕೋಪಕಾಲವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ ಶೀತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀತೈಃ ಶೀತಲದ್ರವ್ಯೈಃ| ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಪ್ರಥಮಪ್ರಹರೇ| ಪ್ರದೋಷೇ ರಜನೀಮುಖೇ||೨೪||

Adhikarana 24 (25) · Śloka 25

ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣೈರೇವ ಚಾಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ದ್ರವಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಭಿರಾಹಾರೈರ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಕ್ರೋಧಾನಲಾತಪಶ್ರಮಾಭಿಘಾತಾಜೀರ್ಣವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾದಿಭಿರ್ವಿಶೇಷೈರಸೃಕ್ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ ||೨೫||

ದ್ವಿತೀಯೇ ದರ್ಶನೇ ‘ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥೈಃ’ ಇತ್ಯುಕ್ತೇಃ ಶೋಣಿತಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಸ್ಯ ಕೋಪನಾನಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ|- ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣೈರೇವ ಚೇತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಶೋಣಿತಸಮಾನತ್ವಾತ್| ತಸ್ಯೈವ ವಿಶಿಷ್ಟಮಪಿ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ದ್ರವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ‘ಸೇವಿತೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೨೫||

Adhikarana 25 (26) · Śloka 26

ಯಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಂ ವಿನಾ ದೋಷೈರ್ನ ಕದಾಚಿತ್ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ | ತಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಯ ಯಥಾದೋಷಂ ಕಾಲಂ ವಿದ್ಯತ್ ಪ್ರಕೋಪಣೇ ||೨೬||

ನ ಚ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣಾಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಃ, ಕಿನ್ತು ಸರ್ವದಾ ಪರತನ್ತ್ರೇಣೈವ, ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಯಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ವಾತದುಷ್ಟಂ ವಾತಪ್ರಕೋಪಕಾಲೇ ಕುಪ್ಯತಿ; ಏವಂ ಪಿತ್ತಕಫದುಷ್ಟಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಕಫಕಾಲಾ ಇತಿ||೨೬||

Adhikarana 26 (27) · Śloka 27

ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೋಪಾತ್ ಕೋಷ್ಠತೋದಸಞ್ಚರಣಾಮ್ಲೀಕಾಪಿಪಾಸಾಪರಿದಾಹಾನ್ನದ್ವೇಷಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇದಾಶ್ಚ ಜಾಯನ್ತೇ | ತತ್ರ ದ್ವಿತೀಯಃ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಃ ||೨೭||

ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೋಪಲಿಙ್ಗಾನಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೋಪಾದಿತ್ಯಾದಿ ಕೋಷ್ಠತೋದಸಞ್ಚರಣೇ ದ್ವೇ ವಾತಸ್ಯ; ಸಞ್ಚರಣಮಿತಿ ಕೋಷ್ಠೇ ವಾತಪರಿಭ್ರಮಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಲೀಕಾಪಿಪಾಸಾಪರಿದಾಹಾಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ; ಅಮ್ಲೀಕಾ ಅಮ್ಲೋದ್ಗಾರಃ, ಪರಿದಾಹಃ ಸರ್ವತೋದಾಹಃ, ಅನ್ಯೇಽಪರಿದಾಹ ಇತ್ಯಕಾರಪ್ರಶ್ಲೇಷಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ತತ್ರ ‘ನಞ್’ ಈಷದರ್ಥೇ, ಯಥಾ ‘ಅನುದರಾ ಕನ್ಯಾ’ ಇತಿ, ತೇನೇಷದ್ದಾಹ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಅನ್ನದ್ವೇಷಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇದೌ ಕಫಸ್ಯ, ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇದೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ| ದ್ವಿತೀಯಃ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾವಸರಃ||೨೭||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸರಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ತೇಷಾಮೇಭಿರಾತಙ್ಕವಿಶೇಷೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ಕಿಣ್ವೋದಕಪಿಷ್ಟಸಮವಾಯ ಇವೋದ್ರಿಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಸರೋ ಭವತಿ | ತೇಷಾಂ ವಾಯುರ್ಗತಿಮತ್ತ್ವಾತ್ ಪ್ರಸರಣಹೇತುಃ ಸತ್ಯಪ್ಯಚೈತನ್ಯೇ | ಸ ಹಿ ರಜೋಭೂಯಿಷ್ಠಃ; ರಜಶ್ಚ ಪ್ರವರ್ತಕಂ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಮ್ | ಯಥಾ- ಮಹಾನುದಕಸಞ್ಚಯೋಽತಿವೃದ್ಧಃ ಸೇತುಮವದಾರ್ಯಾಪರೇಣೋದಕೇನ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಃ ಸರ್ವತಃ ಪ್ರಧಾವತಿ, ಏವಂ ದೋಷಾಃ ಕದಾಚಿದೇಕಶೋ ದ್ವಿಶಃ ಸಮಸ್ತಾಃ ಶೋಣಿತಸಹಿತಾ ವಾಽನೇಕಧಾ ಪ್ರಸರನ್ತಿ | ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಃ, ಪಿತ್ತಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಶೋಣಿತಂ, ವಾತಪಿತ್ತೇ, ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ, ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ, ವಾತಶೋಣಿತೇ, ಪಿತ್ತಶೋಣಿತೇ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತೇ, ವಾತಪಿತ್ತಶೋಣಿತಾನಿ, ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತಾನಿ, ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತಾನಿ, ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಃ, ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶೋಣಿತಾನೀತಿ; ಏವಂ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ಪ್ರಸರನ್ತಿ ||೨೮||

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಕೋಪವಿಶೇಷಮೇವ ಪ್ರಸರಾಖ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮ್| ಏಭಿರಾತಙ್ಕವಿಶೇಷೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಮಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರ್ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಭಿಃ, ಕೋಷ್ಠತೋದಸಞ್ಚರಣಾದಿಭಿರ್ವಾ| ಕಥಂ ತೇ ಪ್ರಸರನ್ತೀತ್ಯತ ಆಹ- ಕಿಣ್ವೋದಕಪಿಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಗುಣಾನುಪ್ರವೇಶಾದ್ಯಥಾ ಕಿಣ್ವೋದಕಪಿಷ್ಟಾನಾಮುದ್ರೇಕಃ, ಏವಂ ದುಷ್ಟಿಹೇತೂನಾಂ ಸಮವಾಯೇ ವಾತಾದೀನಾಮುದ್ರೇಕೋ ಭವತಿ; ಕಿಣ್ವಂ ಸುರಾಬೀಜಂ, ಪಿಷ್ಟಂ ತಣ್ಡುಲಪಿಷ್ಟಂ, ಸಮವಾಯಃ ಸಂಯೋಗಃ| ಕುತೋ ದೋಷಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ವಾಯುರೇವ ಪ್ರಸರಣಹೇತುರಿತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಂ ವಾಯುರ್ಗತಿಮತ್ತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ಹಿ ರಜೋಭೂಯಿಷ್ಠ ಇತಿ ಸಃ ವಾಯುಃ, ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ, ರಜೋಭೂಯಿಷ್ಠಃ ‘ರಜೋಬಹುಲೋ ವಾಯುಃ’ (ಶಾ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಸರ್ವಪದಾರ್ಥಾನಾಮ್| ಏತೇನ ವಾಯೋರ್ಗತಿಮತ್ತ್ವೇ ಹೇತುರುಕ್ತಃ| ಪ್ರಸರಸ್ಯ ಪುನರ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಯಥಾ ಮಹಾನುದಕಸಞ್ಚಯೋಽತಿಪ್ರವೃದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸೇತುಮವದಾರ್ಯೇತಿ ಪಾಲೀಂ ಭಿತ್ತ್ವಾ| ತಮೇವ ಸಂಯೋಗಿನಾಂ ಸಂಯೋಗಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಃ, ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ||೨೮||

Adhikarana 28 (29-30) · Śloka 30

ಕೃತ್ಸ್ನೇಽರ್ಧೇಽವಯವೇ ವಾಽಪಿ ಯತ್ರಾಙ್ಗೇ ಕುಪಿತೋ ಭೃಶಮ್ | ದೋಷೋ ವಿಕಾರಂ ನಭಸಿ ಮೇಘವತ್ತತ್ರ ವರ್ಷತಿ ||೨೯|| ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಕುಪಿತಶ್ಚಾಪಿ ಲೀನೋ ಮಾರ್ಗೇಷು ತಿಷ್ಠತಿ | ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕಃ ಕಾಲೇನ ಹೇತುಮಾಸಾದ್ಯ ಕುಪ್ಯತಿ ||೩೦||

ತೇಷಾಮೇಕದೇಶಪ್ರಸರಣೇನ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನೈಕದೇಶೇ ವಿಕಾರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕೃತ್ಸ್ನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ರಾಙ್ಗೇ ಇತಿ ಅತ್ರಾಙ್ಗಶಬ್ದೇನ ಶಿರೋಬಾಹುಜಙ್ಘಾಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೇಽಙ್ಗೇ? ಇತ್ಯಾಹ- ಕೃತ್ಸ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ|- ಕೃತ್ಸ್ನೇ ಸಮಸ್ತೇ, ಅರ್ಧೇ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್, ಅವಯವೇ ಚಿಬುಕಚರಣಾದೌ| ಪ್ರಸೃತೋಽಪಿ ಕೋಽಪಿ ಕೋಪಾಲ್ಪತ್ವಾನ್ನ ಸಹಸಾ ವಿಕಾರಕಾರೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನಾತ್ಯರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲೀನ ಏಕದೇಶಸ್ಥಿತಃ| ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕಾ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಃ||೨೯-೩೦||

Adhikarana 29 (31) · Śloka 31

ತತ್ರ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಗತಸ್ಯ ಪಿತ್ತವತ್ ಪ್ರತೀಕಾರಃ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚ ಕಫಸ್ಥಾನಗತಸ್ಯ ಕಫವತ್, ಕಫಸ್ಯ ಚ ವಾತಸ್ಥಾನಗತಸ್ಯ ವಾತವತ್ ; ಏಷ ಕ್ರಿಯಾವಿಭಾಗಃ ||೩೧||

ತತ್ರ ಪ್ರಸರೇಣಾನ್ಯದೋಷಸ್ಥಾನಗತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಿವತ್ ಪ್ರತೀಕಾರಾತಿದೇಶಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನೇತ್ಯಾದಿ||೩೧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

ಏವಂ ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ಪ್ರಸರತಾಂ ವಾಯೋರ್ವಿಮಾರ್ಗಗಮನಾಟೋಪೌ, ಓಷಚೋಷಪರಿದಾಹಧೂಮಾಯನಾನಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಅರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಙ್ಗಸಾದಾಶ್ಛರ್ದಿಶ್ಚೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತತ್ರ ತೃತೀಯಃ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಃ ||೩೨||

ತೇಷಾಂ ಪ್ರಸರಣಲಿಙ್ಗಾನಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಏವಂ ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸರಪ್ರಸ್ತಾವೇಽತ್ರ ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಮಿತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ ತತ್ ಪ್ರಕೋಪವಿಶೇಷ ಏವ ಪ್ರಸರ ಇತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಕೋಪಪ್ರಸರಯೋಶ್ಚ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಸ್ತ್ಯಾನಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಷಃ ಕ್ವಾಥ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಂ ಸಞ್ಚಲನಮಾತ್ರಮೇವ ಪ್ರಕೋಪಃ, ತಸ್ಯೈವ ಚಾತಿಕ್ವಾಥ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಫೇನಮಣ್ಡಲೇನೋತ್ಸರ್ಪತಾ ದೇಶಾನ್ತರಸರಣಮಿವ ಪ್ರಸರಃ| ವಾಯೋರ್ವಿಮಾರ್ಗಗಮನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಮಾರ್ಗಗಮನಾಟೋಪೌ ವಾಯೋಃ; ವಾಯೋಃ; ಪ್ರಕೃತವಾಯುಮಾರ್ಗಾದನ್ಯೋ ವಿಮಾರ್ಗಃ, ಆಟೋಪೋ ರುಜಾಪೂರ್ವಕ ಉದರಕ್ಷೋಭಃ| ಓಷಾದೀನಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ; ಓಷ ಏಕದೇಶಿಕೋ ದಾಹಃ, ಚೋಷಃ ಚೂಷ್ಯತ ಇವ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ, ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮೋದ್ವಮನಮಿವ| ಕೇಚಿದೋಷಚೋಷೌ ನ ಪಠನ್ತಿ, ‘ದಾಹೋ ಧೂಮಾಯನಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ’ ಇತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ| ಅರೋಚಕಾದಯಃ ಕಫಸ್ಯ; ಅಙ್ಗಸಾದಃ ಅಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ| ಅವಿಪಾಕಾಙ್ಗಸಾದೌ ಕೇಚಿನ್ನ ಪಠನ್ತಿ, ‘ಅರೋಚಕಶ್ಛರ್ದಿಶ್ಚ’ ಇತ್ಯೇತದೇವ ಚ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಸರಂ ಯಾವದ್ದೋಷಾಣಾಮೇವ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾ, ತದನನ್ತರಂ ವ್ಯಾಧೇರಿತಿ||೩೨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ಏವಂ ಪ್ರಕುಪಿತಾತಾಂಸ್ತಾಞ್ ಶರೀರಪ್ರದೇಶಾನಾಗಮ್ಯ ತಾಂಸ್ತಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜನಯನ್ತಿ | ತೇ ಯದೋದರಸನ್ನಿವೇಶಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತದಾ ಗುಲ್ಮ ವಿದ್ರಧ್ಯುದರಾಗ್ನಿಸಙ್ಗಾನಾಹವಿಸೂಚಿಕಾತಿಸಾರಪ್ರಭೃತೀಞ್ಜನಯನ್ತಿ; ಬಸ್ತಿಗತಾಃ ಪ್ರಮೇಹಾಶ್ಮರೀಮೂತ್ರಾಘಾತಮೂತ್ರದೋಷಪ್ರಭೃತೀನ್; ಮೇಢ್ರಗತಾ ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಶೋಪದಂಶಶೂಕದೋಷಪ್ರಭೃತೀನ್; ಗುದಗತಾ ಭಗನ್ದರಾರ್ಶಃಪ್ರಭೃತೀನ್; ವೃಷಣಗತಾ ವೃದ್ಧೀಃ; ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗತಾಸ್ತೂರ್ಧ್ವಜಾನ್; ತ್ವಙ್ಮಂಸಶೋಣಿತಸ್ಥಾಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾನ್ ಕುಷ್ಠಾನಿ ವಿಸರ್ಪಾಂಶ್ಚ; ಮೇದೋಗತಾ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಪಚ್ಯರ್ಬುದಗಲಗಣ್ಡಾಲಜೀಪ್ರಭೃತೀನ್; ಅಸ್ಥಿಗತಾ ವಿದ್ರಧ್ಯನುಶಯೀಪ್ರಭೃತೀನ್; ಪಾದಗತಾಃ ಶ್ಲೀಪದವಾತಶೋಣಿತವಾತಕಣ್ಟಕಪ್ರಭೃತೀನ್; ಸರ್ವಾಙ್ಗಗತಾ ಜ್ವರಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಪ್ರಭೃತೀನ್; ತೇಷಾಮೇವಮಭಿಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಾನಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ ; ತಂ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತತ್ರ ಪೂರ್ವರೂಪಗತೇಷು ಚತುರ್ಥಃ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಃ ||೩೩||

ಪ್ರಸೃತಾನಾಂ ಪುನರ್ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ರೋತೋವೈಗುಣ್ಯಾದ್ಯತ್ರ ಸಙ್ಗಃ ಸ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಃ, ತಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಸ್ರೋತೋವೈಗುಣ್ಯಾದ್ಯತ್ರ ಸಕ್ತಾ ಯಾನ್ ಯಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ವಿನ್ತಿ ತಾಂಸ್ತಾನ್ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತೇ ಯದೋದರಸನ್ನಿವೇಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿವೇಶಂ ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ಥಿತಿಮ್| ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಪ್ರವಾಹಿಕಾವಿಲಮ್ಬಿಕಾಪ್ರಭೃತಯಃ| ಜತ್ರು ಗ್ರೀವಾಮೂಲಮ್| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಶೋಣಿತಸ್ಥಾ ಇತಿ ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ರಸೋ ವಿವಕ್ಷಿತಃ| ಮೇದೋಗತದೋಷವ್ಯಾಧಿಪಾಠಾನನ್ತರಂ ‘ಅಸ್ಥಿಗತಾ ವಿದ್ರಧ್ಯಾದಿನ್’ ಇತಿ ಪಾಠೋ ಯುಕ್ತಃ, ಸೂತ್ರೇ ಚಾದರ್ಶನಾತ್ ಸಮಗ್ರೋ ನ ಲಿಖಿತಃ| ಮಜ್ಜಶುಕ್ರಗತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ವ್ಯಾಧಯೋ ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ, ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಾತ್ ಕಾದಾಚಿತ್ಕತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಗತಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗವಾತವ್ಯಾಧಿಃ, ಪ್ರಮೇಹಪಾಣ್ಡುರೋಗಶೋಷಾದಯೋ ವಾ| ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಸ್ಯ ನ ಪೃಥಗುಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ, ನಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲ ಇತಿ| ಅಭಿಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಾನಾಮ್ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸನ್ನಿವೇಶಂ ಕೃತವತಾಮ್| ಪೂರ್ವರೂಪಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಇತಿ ‘ವ್ಯಾಧೇಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಿಂ ತತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ಪೃಷ್ಟೋ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಪೂರ್ವರೂಪಭೇದಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನಿರ್ದೇಶೇನ ದರ್ಶಯಿತುಮಶಕ್ಯಮಿತ್ಯತಿದೇಶೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಂ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ; ತಂ ಪೂರ್ವರೂಪಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಂ, ರೋಗೇ ರೋಗೇ ಪ್ರತಿವಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ನ ಪ್ರತಿದೋಷಂ ಚಯಾದಿಲಿಙ್ಗವದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೂರ್ವರೂಪಗತೇಷ್ವಿತಿ ಗತೇಷು ಜ್ಞಾತೇಷು; ‘ಪೂರ್ವರೂಪೇಷು ವರ್ತಮಾನೇಷು’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಚತುರ್ಥಃ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲ ಇತಿ ಚತುರ್ಥಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾವಸರಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚಾತ್ರ ದೋಷಸ್ಯ ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಚೇತ್ಯುಭಯಾಶ್ರಿತಾ||೩೩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವ್ಯಾಧೇರ್ದರ್ಶನಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಶೋಫಾರ್ಬುದಗ್ರನ್ಥಿವಿದ್ರಧಿವಿಸರ್ಪಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣತಾ ಜ್ವರಾತೀಸಾರಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಚ | ತತ್ರ ಪಞ್ಚಮಃ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಃ ||೩೪||

ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಂ ರೂಪಂ ವ್ಯಕ್ತಿಃ, ತಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧೇರ್ದರ್ಶನಂ ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಲಬ್ಧಿಃ, ಶೋಫಾದೀನಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಚ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣತಾ ವ್ಯಕ್ತಿಃ; ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣತಾ ಚ ವ್ಯಾಧಿಜಾತಿಲಕ್ಷಣಕಥನಂ; ತದ್ಯಥಾ- ಶೋಫಾರ್ಬುದಾದೀನಾಂ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸ್ಥಾನಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಸಙ್ಘಾತತಾ, ತಥಾ ಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣೋ ಜ್ವರಃ, ಸರಣಲಕ್ಷಣೋಽತೀಸಾರಃ, ಪೂರಣಲಕ್ಷಣಮುದರಮಿತಿ| ಅತ್ರ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕೈವ ಚಿಕಿತ್ಸಾ||೩೪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮೇತೇಷಾಮವದೀರ್ಣಾನಾಂ ವ್ರಣಭಾವಮಾಪನ್ನಾನಾಂ ಷಷ್ಠಃ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಃ, ಜ್ವರಾತಿಸಾರಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಚ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧಃ | ತತ್ರಾಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಮಾಣೇಽಸಾಧ್ಯತಾಮುಪಯಾನ್ತಿ ||೩೫||

ವ್ಯಕ್ತಿಮಭಿಧಾಯ ಭೇದಂ ಕಥಯನ್ನಾಹ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇಷಾಂ ಶೋಫಾದೀನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವದೀರ್ಣಾನಾಂ ವಿದರಣಙ್ಗತಾನಾಂ ಭಿನ್ನಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವದೀರ್ಣತ್ವಂ ಚ ಶೋಫಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ, ತಚ್ಚ ಭೇದಃ| ವ್ರಣಭಾವಮಾಪನ್ನಾನಾಮಿತಿ ಯತ ಏವ ವಿದೀರ್ಣಾ ಅತ ಏವ ವ್ರಣತ್ವಂ ಗತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜ್ವರಾತೀಸಾರಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಚ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ ಯಥಾ ವ್ಯಕ್ತಿಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಸನ್ತಾಪಸರಣಪೂರಣಾದಿಕಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽತ್ರ ಭೇದಪ್ರಸ್ತಾವಾದ್ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧೋ ಜ್ವರಾದಿಜಾತಿಷು ಭೇದ ಇತಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ‘ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧೋ ನ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಧಿಜಾತಿಷು ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನತ್ವಂ ಭೇದಃ’ ಇತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ಯಥಾ- ಅಷ್ಟಾನಾಂ ಜ್ವರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪಕಥನಮ್, ಏತೇನ ಸಞ್ಚಯಾದಿಷ್ವಪ್ರತೀಕಾರಾದ್ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧೋಽಸಾಧ್ಯತಾ ಚ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಪೂರ್ವಾಸು ಗತಿಷ್ವಪ್ರತೀಕಾರೇಽಪಿ ಪ್ರತೀಕಾರಾವಸರೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಅತ್ರ ತೂತ್ತರಗತ್ಯಭಾವಾತ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪ್ರತೀಕಾರಾಶಾ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರಾಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಮಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ|- ತತ್ರೇತಿ ಭೇದೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಸಞ್ಚಯಂ ಚ ಪ್ರಕೋಪಂ ಚ ಪ್ರಸರಂ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಮ್ | ವ್ಯಕ್ತಿಂ ಭೇದಂ ಚ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ ಭವೇದ್ಭಿಷಕ್ ||೩೬||

ಅತೀತಂ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಸಞ್ಚಯಂ ಚ ಪ್ರಕೋಪಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರೇಣ ಸಞ್ಚಯಾದಿಹೇತುಸ್ಥಾನಾದ್ಯನುಕ್ತಂ ಸರ್ವಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ||೩೬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

ಸಞ್ಚಯೇಽಪಹೃತಾ ದೋಷಾ ಲಭನ್ತೇ ನೋತ್ತರಾ ಗತೀಃ | ತೇ ತೂತ್ತರಾಸು ಗತಿಷು ಭವನ್ತಿ ಬಲವತ್ತರಾಃ ||೩೭||

ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಪ್ರತೀಕಾರಾಲ್ಪತ್ವಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಪ್ರತಿಕಾರಬಾಹುಲ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸಞ್ಚಯೇಽಪಹೃತಾ ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಮಪಹರಣಂ ಚ ಬಹುದೋಷೇ ಶೋಧನಂ, ಮಧ್ಯದೋಷೇ ಲಙ್ಘನಪಾಚನಮ್, ಅಲ್ಪದೋಷೇ ಸಂಶಮನಮಿತಿ||೩೭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ಸರ್ವೈರ್ಭಾವೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ವಾಽಪಿ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮೇಕೇನ ವಾ ಪುನಃ | ಸಂಸರ್ಗೇ ಕುಪಿತಃ ಕ್ರುದ್ಧಂ ದೋಷಂ ದೋಷೋಽನುಧಾವತಿ ||೩೮||

ಇದಾನೀಂ ಸಂಸರ್ಗೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಪ್ರಸರಾಭಿಹಿತೇಂಽಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪೇನಾನುಬನ್ಧಾನುಬನ್ಧಿಭಾವಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸರ್ವೈರ್ಭಾವೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಧಾವತಿ ಅನುಲಗ್ನೋ ಭವತಿ| ಕೋಽಸೌ? ದೋಷಃ, ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಃ? ಕುಪಿತಃ, ಕೈಃ ಕೃತ್ವಾ? ಭಾವೈಃ, ಕೋಽರ್ಥಃ? ಸ್ವಭಾವೈಃ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭಿಃ, ಕತಿಸಙ್ಖ್ಯೋಪೇತೈಃ? ತ್ರಿಭಿಃ, ನ ಕೇವಲಂ ತ್ರಿಭಿಃ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮೇಕೇನ ವಾ; ಏತೇನ ತ್ರ್ಯಾದಿಸ್ವಭಾವಕುಪಿತೋಽಪ್ರಧಾನೋಽನುಬನ್ಧಭೂತಃ ಪ್ರಧಾನದೋಷಮರ್ಗಾನುಲಗ್ನೋ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕಮನುಧಾವತಿ? ಇತ್ಯಾಹ- ದೋಷಂ, ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ? ಕ್ರುದ್ಧಂ ಪ್ರಕೋಪಂ ಗತಂ, ಕೈಃ ಕೃತ್ವಾ? ಭಾವೈಃ, ಕತಿಸಙ್ಖ್ಯೈಃ? ಇತ್ಯಾಹ- ಸರ್ವೈಃ, ಕೋಽರ್ಥಃ? ಸಮಸ್ತೈಃ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭಿಃ, ಏತೇನ ಸರ್ವಭಾವಕ್ರುದ್ಧಃ ಪ್ರಧಾನಭೂತೋ ವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗೋಽನುಬನ್ಧ್ಯೋ ದೋಷ ಉಕ್ತಃ| ಕ್ವ? ಸಂಸರ್ಗೇ, ಕೋಽರ್ಥಃ? ದೋಷದ್ವಯಸಂಯೋಗೇ| ಅತ್ರಾಪ್ಯೇವಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯದಾ ಕಿಲ ದೋಷದ್ವಯಸಂಸರ್ಗೋ ಭವತಿ ತದಾ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾನುಬನ್ಧ್ಯಭೂತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ, ತತ್ಪ್ರಶಮಾದೇವಾಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾನುಬನ್ಧಭೂತಸ್ಯ ಪ್ರಶಮೋ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ; ಯದಾ ತು ಸರ್ವೈರ್ಭಾವೈಃ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ತದಾ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಧಾನಭೂತಾಃ ಪರಸ್ಪರಮನುಬನ್ಧ್ಯಭೂತಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ಏವಂ ಚ ಸಮಸನ್ನಿಪಾತೋ ಭವತಿ, ತದಾ ಪಿತ್ತಮುಪಚರಣೀಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಸರ್ವೈರ್ಭಾವೈರಿತ್ಯತ್ರ ‘ಭಾವಾ ವ್ಯಾಧಿಹೇತವಃ; ತೇ ಚಾಹಾರವಿಹಾರದೇಶಕಾಲಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ’ ಇತಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಅಪರೇ ತು ರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾಂಶ್ಚತುರೋ ಭಾವಾನ್ ಕಥಯನ್ತಿ| ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ ಭಾವಾ ಇತಿ ಚರಕವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾರೋ ಭಟ್ಟಾರಕಹರಿಚನ್ದ್ರಪ್ರಭೃತಯಃ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಸರ್ವೈರ್ಭಾಗೈಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ, ವಾತಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಲಘುವಿಶದವಿಷ್ಟಮ್ಭಾ ಭಾಗಾಃ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣದ್ರವಪೂತಿನೀಲಪೀತಾ ಭಾಗಾಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶೀತಗುರುಪಿಚ್ಛಿಲಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋ ಭಾಗಾಃ; ತತ್ರ ವಾತಾದಯೋ ಯದಾ ಸರ್ವೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಮೇಕೇನ ವಾ ಭಾಗೇನ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ತದಾ ತಾವದ್ಭಿಸ್ತದ್ವಿಪರೀತೈರ್ಭಾಗೈಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕ್ಷಯೇ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಭಿಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಯದಾ ರೂಕ್ಷೋ ಭಾಗೋ ವಾತಸ್ಯ ಕುಪ್ಯತಿ ತದಾ ಸ್ನಿಗ್ಧೇನೈಕೇನ ಭಾಗೇನ ತದ್ವಿಪರೀತೇನ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಃ; ಯದಾ ತು ರೂಕ್ಷಶೀತೌ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಕುಪ್ಯತಸ್ತದಾ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭಾಗಾಭ್ಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೈರ್ವೇತಿ ಸ್ವಯಮೂಹ್ಯಮ್| ಸಂಸರ್ಗೇ ದೋಷದ್ವಯಸಂಯೋಗೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯದಾ ಕ್ರುದ್ಧಂ ದೋಷಂ ಕುಪಿತೋಽನುಗಚ್ಛತಿ ತದಾ ಸಂಸರ್ಗೋ ಭವತಿ; ಸ ಚ ಸಂಸರ್ಗೋ ದ್ವಿಧಾ ಭವತಿ- ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತತಯಾ, ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತತಯಾ ಚ; ತತ್ರ ಯದಾ ವಾಯುಪಿತ್ತಯೋಃ ಸಂಸರ್ಗಸ್ತದಾ ಶೋಷಣಾತ್ಮಕತಯಾ ಸ್ವಭಾವಸದೃಶೇನ ಪಿತ್ತೇನ ವಾಯುಃ ಸಮವೇತ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತ ಉಚ್ಯತೇ, ಯದಾ ತು ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಃ ಸಂಯೋಗಸ್ತದಾ ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣಂ ಶೀತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಯುಕ್ತಮತಃ ಸ್ವಭಾವವಿಪರೀತೇನ ಸಮವೇತ ಇತಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತ ಉಚ್ಯತೇ||೩೮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

ಸಂಸರ್ಗೇ ಯೋ ಗರೀಯಾನ್ ಸ್ಯಾದುಪಕ್ರಮ್ಯಃ ಸ ವೈ ಭವೇತ್ | ಶೇಷದೋಷಾವಿರೋಧೇನ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತಥೈವ ಚ ||೩೯||

ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾಹ- ಸಂಸರ್ಗೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗರಿಯಾನಿತಿ ಗುರುತರಃ| ಕಥಮುಪಕ್ರಮಣೀಯ ಇತ್ಯಾಹ- ಶೇಷದೋಷಾವಿರೋಧೇನೇತಿ|- ಯಥಾ ನ ಕುಪ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂಸರ್ಗಕ್ರಿಯಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತೇಽಪ್ಯತಿದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತಥೈವ ಚೇತಿ| ನನು, ಯದಿ ಶೇಷದೋಷಾವಿರೋಧೇನ ಸಂಸರ್ಗೇ ಯೋ ಗರೀಯಾನ್ ಸೋಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ತರ್ಹಿ ಕಥಮಿದಮುಚ್ಯತೇ- “ಶಮಯೇತ್ ಪಿತ್ತಮೇವಾದೌ ಜ್ವರೇಷು ಸಮವಾಯಿಷು| ದುರ್ನಿವಾರತಮಂ ತದ್ಧಿ ಜ್ವರಾರ್ತೇಷು ವಿಶೇಷತಃ” (ಉ.೩೯); ತಥಾ- “ಸಮವಾಯೇ ಹಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಪೂರ್ವಂ ಪಿತ್ತಮುಪಾಚರೇತ್| ಜ್ವರೇ ಚೈವಾತಿಸಾರೇ ಚ, ಸರ್ವತ್ರಾನ್ಯತ್ರ ಮಾರುತಮ್”- (ಉ.೪೦) ಇತಿ| ಸತ್ಯಂ, ಸಮಸನ್ನಿಪಾತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತತ್ರೋಕ್ತಂ, ನ ಪುನರನ್ಯಾನ್ ದ್ವಾದಶೇತಿ ನ ದೋಷಃ||೩೯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

ವೃಣೋತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ರೂಢೇಽಪಿ ವ್ರಣವಸ್ತು ನ ನಶ್ಯತಿ | ಆದೇಹಧಾರಣಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ವ್ರಣ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ ||೪೦||

ಕಥಂ ಪುನರಯಂ ಶರೀರೈಕದೇಶೋತ್ಥೋ ದೋಷಸಙ್ಘಾತೋ ವ್ರಣ ಇತ್ಯುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ವೃಣೋತೀತ್ಯಾದಿ| ಸ ವೃಣೋತಿ ಆಚ್ಛಾದಯತಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ತಸ್ಮಾತ್ ‘ವ್ರಣ’ ಇತಿ; ಅಥವಾ ವ್ರಣವಸ್ತು ವ್ರಣಚಿಹ್ನಂ, ರೂಢೇಽಪಿ ನ ನಶ್ಯತಿ ತಥೈವಾಸ್ತೇ ಆದೇಹಧಾರಣಾತ್ ಯಾವಜ್ಜೀವಂ, ತಸ್ಮಾತ್ ‘ವ್ರಣ’ ಇತಿ||೪೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 21

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನಾಧ್ಯಾಯೋ ನಾಮೈಕವಿಂಶೋಧ್ಯಾಯಃ ||೨೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಏಕವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೧||