Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō yantravidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो यन्त्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
athāta ityādi| yantraṁ śalyānāmāharaṇōpāyaḥ, vidhiḥ kalpanaṁ bhēdō vā||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
yantraśatamēkōttaram; atra hastamēva pradhānatamaṁ yantrāṇāmavagaccha, (kiṁ kāraṇaṁ ? yasmāddhastādr̥tē yantrāṇāmapravr̥ttirēva) tadadhīnatvādyantrakarmaṇām ||3||
View original
यन्त्रशतमेकोत्तरम्; अत्र हस्तमेव प्रधानतमं यन्त्राणामवगच्छ, (किं कारणं ? यस्माद्धस्तादृते यन्त्राणामप्रवृत्तिरेव) तदधीनत्वाद्यन्त्रकर्मणाम् ||३||
yantrāṇāṁ saṅkhyāmāha- yantraśatamityādi| ēkōttaramēkādhikam; anyē tu śataśabdō'saṅkhyēyavācī , uttaraśabdaḥ pradhānavācī; ētēna yantrāṇāmasaṅkhyēyatvamuktamēkasya pradhānatvaṁ cēti vyākhyānayanti| atra yat pradhānaṁ tadēva darśayati- atra hastamēvētyādi| pradhānatamamatiśayēna pradhānam| avagaccha jānīhi| yadyapyagrē kaṅkamukhasya pradhānatvamuktamasti, tathā'pi hastasya prādhānyaṁ na virudhyatē, pradhānatamatvāttasyēti| pradhānatvē hētumāha- tadadhīnatvādyantrakarmaṇāmiti| hastāyattatvādyantrakarmaṇāmityarthaḥ| anyē tvanyathā paṭhanti- ‘kiṁ kāraṇaṁ? yasmāddhastādr̥tē yantrāṇāmapravr̥ttirēva tadadhīnatvādyantrakarmaṇām’ iti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatra, manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni; tēṣāmāharaṇōpāyō yantrāṇi ||4||
View original
तत्र, मनःशरीराबाधकराणि शल्यानि; तेषामाहरणोपायो यन्त्राणि ||४||
idānīṁ yantravyāpilakṣaṇaparibhāṣāṁ pratipādayannāha- tatra mana ityādi| tatrēti tasmin vakṣyamāṇē śalyaviniścayē||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tāni ṣaṭprakārāṇi; tadyathā- svastikayantrāṇi, sandaṁśayantrāṇi, tālayantrāṇi, nāḍīyantrāṇi, śalākāyantrāṇi, upayantrāṇi cēti ||5||
View original
तानि षट्प्रकाराणि; तद्यथा- स्वस्तिकयन्त्राणि, सन्दंशयन्त्राणि, तालयन्त्राणि, नाडीयन्त्राणि, शलाकायन्त्राणि, उपयन्त्राणि चेति ||५||
tānītyādi| prakārō bhēdaḥ sādr̥śyaṁ ca, tēṣāṁ ṣaḍbhēdāḥ svastikādayaḥ, sādr̥śyāni vā ṣaṭ svastikādīnāṁ sādr̥śyādēva| pratijñātān ṣaṭprakārān darśayitumāha- tadyathētyādi| svastikaṁ caturaṅgaṁ piṣṭaghaṭitaṁ, tadākr̥tīni caturavayavāni svastikayantrāṇyucyantē| śēṣāṇāmapi nāmabhirēvākr̥tayō jñātavyāḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tatra caturviṁśatiḥ svastikayantrāṇi , dvē sandaṁśayantrē, dvē ēva tālayantrē , viṁśatirnāḍyaḥ, aṣṭāviṁśatiḥ śalākāḥ, pañcaviṁśatirupayantrāṇi ||6||
View original
तत्र चतुर्विंशतिः स्वस्तिकयन्त्राणि , द्वे सन्दंशयन्त्रे, द्वे एव तालयन्त्रे , विंशतिर्नाड्यः, अष्टाविंशतिः शलाकाः, पञ्चविंशतिरुपयन्त्राणि ||६||
tatra caturviṁśatirityādi| dvē ēva tālayantrē iti, nanu ēvaśabdaṁ vinā'pi dvē tālayantrē labdhē, tat kimēvaśabdēna? ucyatē- ēvaśabdō'yaṁ svastikādiṣu nirdiṣṭāṁ saṅkhyāṁ vyabhicārayati, tēna śalyākr̥timavēkṣya svastikādīni yantrāṇyadhikānyapi kāryāṇi, tālayantrē dvē ēva, ēvaṁ sati na dōṣaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tāni prāyaśō lauhāni bhavanti; tatpratirūpakāṇi vā tadalābhē ||7||
View original
तानि प्रायशो लौहानि भवन्ति; तत्प्रतिरूपकाणि वा तदलाभे ||७||
kindravyāṇi punaryantrāṇi kartavyānītyāha- tāni prāyaśa ityādi| lōhāḥ pañca suvarṇādayaḥ, tatkr̥tāni lauhānītyucyantē| tatpratirūpakāṇi lōhapratirūpakāṇi vā lōhābhāvē; tāni dantaśr̥ṅgadārūṇi yantrayōnitvēnōktānīti vyākhyānayanti| (lōhavēṇuvr̥kṣasūtraśr̥ṅgavalkalatr̥ṇāni snāyupratānā aśmānaścētyētēbhyō yantrāṇi niṣpādyantē) ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra, nānāprakārāṇāṁ vyālānāṁ mr̥gapakṣiṇāṁ mukhairmukhāni yantrāṇāṁ prāyaśaḥ sadr̥śāni; tasmāttatsārūpyādāgamādupadēśādanyayantradarśanādyuktitaśca kārayēt ||8||
View original
तत्र, नानाप्रकाराणां व्यालानां मृगपक्षिणां मुखैर्मुखानि यन्त्राणां प्रायशः सदृशानि; तस्मात्तत्सारूप्यादागमादुपदेशादन्ययन्त्रदर्शनाद्युक्तितश्च कारयेत् ||८||
tatra yantrāṇāṁ samāsēnākr̥tiṁ prasiddhasādharmyādudāhartumicchurāha- tatra nānāprakārāṇāmityādi| nānāprakārāṇāṁ vividhabhēdānāṁ, vyālānāṁ mr̥gapakṣiṇāṁ hiṁsrāṇāṁ paśuvihaṅgamānāṁ, mukhaiḥ sadr̥śāni yantrāṇāṁ mukhāni, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ| atra mr̥gāḥ siṁhādayaḥ paśavaḥ, pakṣiṇō vāyasādayaḥ| vyālānāmiti paśūnāmēva viśēṣaṇaṁ, natu pakṣiṇāmityēkē| tasmādityādi| tatsārūpyāditi vyālapaśupakṣimukhasādr̥śyāt| āgamāditi śāstrāt, tathāhi- ‘svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāni’| upadēśāditi vr̥ddhavaidyavacanōpadēśāt| yuktitaścēti prayōjanataḥ, puruṣavayō'vayavādivibhāgavicārataśca||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamukhāni ca |
sudr̥ḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayēt ||9||
View original
समाहितानि यन्त्राणि खरश्लक्ष्णमुखानि च |
सुदृढानि सुरूपाणि सुग्रहाणि च कारयेत् ||९||
gadyōktaṁ ślōkēnōpasaṁharannāha- samāhitānītyādi| samāhitāni nyūnātiriktamānavarjitāni| kharaślakṣṇamukhāni dr̥ḍhamasr̥ṇamukhāni, anyē tu kāryabhēdāt kānicit kharamukhāni kānicit ślakṣṇamukhāni; tatra kharamukhāni kaṅkamukhādīni, ślakṣṇamukhāni siṁhamukhādīni| sudr̥ḍhāni samudāyēna| sugrahāṇi suvāraṅgāṇi||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
tatra svastikayantrāṇi- aṣṭādaśāṅgulapramāṇāni, siṁhavyāghravr̥katarakṣvr̥kṣadvīpimārjāraśr̥gālamr̥gairvārukakākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyēna- gr̥dhrakrauñcabhr̥ṅgarājāñjalikarṇāvabhañjananandīmukhamukhāni , masūrākr̥tibhiḥ kīlairavabaddhāni , mūlē'ṅkuśavadāvr̥ttavāraṅgāṇi , asthividaṣṭaśalyōddharaṇārthamupadiśyantē ||10||
View original
तत्र स्वस्तिकयन्त्राणि- अष्टादशाङ्गुलप्रमाणानि, सिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगैर्वारुककाककङ्ककुररचासभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येन- गृध्रक्रौञ्चभृङ्गराजाञ्जलिकर्णावभञ्जननन्दीमुखमुखानि , मसूराकृतिभिः कीलैरवबद्धानि , मूलेऽङ्कुशवदावृत्तवारङ्गाणि , अस्थिविदष्टशल्योद्धरणार्थमुपदिश्यन्ते ||१०||
tatra svastikayantrāṇyēva pramāṇākārābhyāṁ darśayannāha- tatra svastikētyādi| tatra siṁhādayō nava vyālamr̥gāḥ, kākādayaḥ pañcadaśa pakṣiṇaḥ, ēṣāṁ mukhasādr̥śyāccaturviṁśatiḥ| tarakṣuḥ ‘jarakha’ iti lōkē; r̥kṣaḥ bhallūkō'tilōmaśaḥ, ‘rīñcha’ iti lōkē; dvīpī citravyāghraḥ, ‘citraka’ (citā) iti lōkē; mārjāraḥ biḍālaḥ; mr̥gairvārukaḥ ‘hariṇadru’ iti lōkē; kaṅkaḥ kaṅkamallō dīrghacañcurmahāpramāṇaḥ, dahā(gdha)kākamanyē; kuraraścirillākārō nādōtthāpitamatsyaḥ, ‘kurala’ iti lōkē; bhāsaḥ gōkulacārī gr̥dhraviśēṣaḥ; śaśaghātī ‘śaśāri’ iti lōkē; cilliḥ ‘cilla’ iti lōkē; śyēnaḥ siñcānō garuḍānvayē; gr̥dhraḥ mahāpramāṇaḥ sa tu yōjanadr̥ṣṭirāmiṣāśī ca; krauñcaḥ ‘kurañja’ (kōñci) iti lōkē; bhr̥ṅgarājaḥ ‘kālacaṭaka’ iti pāriyātrīyāḥ, kānyakubjāstu ‘pēṅgi’ iti; añjalikarṇāvabhañjanayōḥ suśrutacarakādiṭīkāsu paryāyō na dr̥śyatē tasmāddēśāntarē lōkādavagantavyau; nandīmukhaḥ patrāṭī| masūrākr̥tibhiḥ kīlaiḥ śalyairavabaddhāni kīlitāni, ‘skandhapradēśē’ iti vākyaśēṣaḥ; anyē tu ‘tr̥tīyē bhāgē’ iti vākyaśēṣaṁ manyantē| mūlē'ṅkuśavadāvr̥ttavāraṅgāṇīti aṅkuśavadāvr̥ttaṁ vakraṁ vāraṅgaṁ grahaṇasthānaṁ yēṣāṁ tāni tathōktāni| asthividaṣṭam asthinimagnam||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
sanigrahō'nigrahaśca sandaṁśau ṣōḍaśāṅgulau bhavataḥ, tvaṅmāṁsasirāsnāyugataśalyōddharaṇārthamupadiśyētē ||11||
View original
सनिग्रहोऽनिग्रहश्च सन्दंशौ षोडशाङ्गुलौ भवतः, त्वङ्मांससिरास्नायुगतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते ||११||
sanigrahō'nigrahaścēti sanigrahānigrahau dvau sandaṁśau, ēkaḥ sanigrahaḥ savāraṅgō nāpitasyēva, anyaścānigrahō'nibandhanaḥ suvarṇakārasyēva; anyē tu sanigrahō lōhakārasandaṁśa iva kīlabaddha iti manyantē||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
tālayantrē - dvādaśāṅgulē matsyatālavadēkatāladvitālakē, karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham ||12||
View original
तालयन्त्रे - द्वादशाङ्गुले मत्स्यतालवदेकतालद्वितालके, कर्णनासानाडीशल्यानामाहरणार्थम् ||१२||
tālayantrē ityādi| tālasañjñakē dvē yantrē, dvē api dvādaśāṅgulapramāṇē| tayōrākāramāha- matsyatālavaditi| tālamatra śakalamāhuḥ, matsyasya mīnasya, tālatulyē pratanumukhē ityarthaḥ| kē tē dvē ityāha- ēkatāladvitālakē iti| atra tālaśabdēna pradēśa ucyatē; ētēna ēkaṁ tālam ēkaḥ pradēśō yasya tadēkatālaṁ, dvē tālē dvau pradēśau yasya taddvitālakam; ētēna matsyasya śakalavatpratanumukhaikapradēśamēkatālaṁ, matsyaśakalavatpratanumukhadvipradēśaṁ dvitālamityuktam| pariṇāhastu karṇādipravēśī jñēyaḥ| anyē tu ‘matsyatālukavadēkatālakadvitālakē’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- matsyō'tra bhēdulirnāmamatsyaḥ, tasya lauhamayatālakākāraṁ mukhaṁ bhavati, atastanmukhārdhākāraṁ yantramēkatālakaṁ, sarvamukhākāraṁ dvitālakaṁ, tālakō'trāpavārakādikapāṭasandhibandhanaṁ lauhamayamucyatē| karṇanāsāśalyaṁ gūthakēśādi||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
nāḍīyantrāṇi - anēkaprakārāṇi, anēkaprayōjanāni, ēkatōmukhānyubhayatōmukhāni ca; tāni srōtōgataśalyōddharaṇārthaṁ, rōgadarśanārtham, ācūṣaṇārthaṁ, kriyāsaukaryārthaṁ cēti; tāni srōtōdvārapariṇāhāni, yathāyōgadīrghāṇi ca |
tatra bhagandarārśōvraṇabastyuttarabastimūtravr̥ddhidakōdaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇyalābūśr̥ṅgayantrāṇi cōpariṣṭādvakṣyāmaḥ ||13||
View original
नाडीयन्त्राणि - अनेकप्रकाराणि, अनेकप्रयोजनानि, एकतोमुखान्युभयतोमुखानि च; तानि स्रोतोगतशल्योद्धरणार्थं, रोगदर्शनार्थम्, आचूषणार्थं, क्रियासौकर्यार्थं चेति; तानि स्रोतोद्वारपरिणाहानि, यथायोगदीर्घाणि च |
तत्र भगन्दरार्शोव्रणबस्त्युत्तरबस्तिमूत्रवृद्धिदकोदरधूमनिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदयन्त्राण्यलाबूशृङ्गयन्त्राणि चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ||१३||
nāḍīyantrāṇyapītyādi| nāḍī(lī)yantrāṇīti nāḍī(lī)vanmadhyacchidrāṇi| ēkatōmukhāni raktāharaṇārthānyalābūbhagandarārśōyantrādīni; ubhayatōmukhāni bastyuttarabastidhūmayantrādīni| tāni srōtōgataśalyōddharaṇārthamiti tāni nāḍīyantrāṇi srōtōgataśalyōddharaṇaprayōjanāni; tathāhi- ‘lākṣāśalyē kaṇṭhāsaktē kaṇṭhē nāḍīṁ dattvā taptayā lōhaśalākayā''karṣayēt’- (sū. a. 27) ityādikam| rōgadarśanārthamiti rōgā ābhyantarārśaḥprabhr̥tayaḥ| ācūṣaṇārthamiti asthigatavāyōrduṣṭaraktastanyayōrākarṣa(cūṣa)ṇārtham| kriyāsaukaryārthamiti ābhyantarārśaḥprabhr̥tiṣu śastrakṣārāgnyādikriyāyāḥ sukaratvāya sukhakaraṇāyētyarthaḥ| tāni srōtōdvārapariṇāhānīti vartulatvēna srōtōdvāratulyāni| nanu, ‘viṁśatirnāḍyaḥ’ iti pūrvamēvōktaṁ, iha tu bhagandarārśōvraṇētyādinā nāḍīyantrāṇyalābuśr̥ṅgāntāni dvādaśa, tat kathaṁ viṁśatiḥ pūryatē? ucyatē , bhagandarayantrē dvē ēkamēkacchidram, aparaṁ dvicchidram; arśōyantrē api dvē ēkacchidradvicchidrabhēdēna; vraṇayantramēkaṁ vraṇacchidrāyāmapariṇāhaṁ; bastinētraṁ caturvidhaṁ vayōbhēdēna, anyē trividhamāhuḥ; uttarabastinētraṁ dvividhaṁ puṁsāṁ strīṇāṁ ca, ēkē trividhamāhuḥ; mūtravr̥ddhidakōdarayōrdvē-mūtravr̥ddhisrāvaṇārthamēkaṁ, dakōdarasrāvaṇārthaṁ caikaṁ; dhūmanētrāṇi trīṇi ēkaṁ vairēcanikam, aparaṁ snaihikam, anyacca prāyōgikaṁ; niruddhaprakaśayantramēkaṁ; sanniruddhagudayantramēkam; alābuyantramēkaṁ, śr̥ṅgayantramēkam; ēvaṁ viṁśatirnāḍīyantrāṇi||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
śalākāyantrāṇyapi nānāprakārāṇi, nānāprayōjanāni, yathāyōgapariṇāhadīrghāṇi ca; tēṣāṁ gaṇḍūpadasarpaphaṇaśarapuṅkhabaḍiśamukhē dvē dvē, ēṣaṇavyūhanacālanāharaṇārthamupadiśyētē ; masūradalamātramukhē dvē kiñcidānatāgrē srōtōgataśalyōddharaṇārthaṁ; ṣaṭ kārpāsakr̥tōṣṇīṣāṇi , pramārjanakriyāsu; trīṇi darvyākr̥tīni khallamukhāni, kṣārauṣadhapraṇidhānārthaṁ ; trīṇyanyāni jāmbavavadanāni, trīṇyaṅkuśavadanāni, ṣaḍēvāgnikarmasvabhiprētāni; nāsārbudaharaṇārthamēkaṁ kōlāsthidalamātramukhaṁ khallatīkṣṇauṣṭhaṁ ; añjanārthamēkaṁ kalāyaparimaṇḍalamubhayatō mukulāgraṁ; mūtramārgaviśōdhanārthamēkaṁ mālatīpuṣpavr̥ntāgrapramāṇaparimaṇḍalamiti ||14||
View original
शलाकायन्त्राण्यपि नानाप्रकाराणि, नानाप्रयोजनानि, यथायोगपरिणाहदीर्घाणि च; तेषां गण्डूपदसर्पफणशरपुङ्खबडिशमुखे द्वे द्वे, एषणव्यूहनचालनाहरणार्थमुपदिश्येते ; मसूरदलमात्रमुखे द्वे किञ्चिदानताग्रे स्रोतोगतशल्योद्धरणार्थं; षट् कार्पासकृतोष्णीषाणि , प्रमार्जनक्रियासु; त्रीणि दर्व्याकृतीनि खल्लमुखानि, क्षारौषधप्रणिधानार्थं ; त्रीण्यन्यानि जाम्बववदनानि, त्रीण्यङ्कुशवदनानि, षडेवाग्निकर्मस्वभिप्रेतानि; नासार्बुदहरणार्थमेकं कोलास्थिदलमात्रमुखं खल्लतीक्ष्णौष्ठं ; अञ्जनार्थमेकं कलायपरिमण्डलमुभयतो मुकुलाग्रं; मूत्रमार्गविशोधनार्थमेकं मालतीपुष्पवृन्ताग्रप्रमाणपरिमण्डलमिति ||१४||
śalākāyantrāṇi nirdēṣṭumāha- śalākāyantrāṇyapītyādi| yathāyōgapariṇāhadīrghāṇīti pariṇāhō vartulatā| tēṣāṁ śalākāyantrāṇāṁ madhyē| gaṇḍūpadētyādau mukhaśabdō gaṇḍūpadādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; tēna gaṇḍūpadamukhē dvē, sarpaphaṇamukhē dvē, ēvaṁ śēṣayōrapi| śarapuṅkhaḥ śaraguṇasandhānasthānam| baḍiśō matsyabandhanam| tēṣāṁ caturṇāṁ gaṇḍūpadamukhādīnāṁ yathāsaṅkhyēna prayōjanamāha- ēṣaṇētyādi|- ēṣaṇaṁ gambhīrapākādau pūyādyanvēṣaṇaṁ; vyūhanamūrdhvīkaraṇaṁ chittvōttuṇḍitasyōddharaṇārthaṁ, vāraṅgēṇānusaraṇamityēkē | masūradalēti masūrasya dalitasya nistuṣakhaṇḍaṁ dalamityucyatē| kiñcidānatāgrē iti manāgvakrāgrē| ṣaṭ kārpāsakr̥tōṣṇīṣāṇīti tūlavēṣṭitāgrāṇi, pramārjanakriyāsu prōñchanakriyāsu| trīṇi darvyākr̥tīnīti darvī dāruhastakaḥ| khallamukhāni nimnamukhāni| jāmbavavadanānīti jambuphalamukhākr̥tīni| kōlāsthidalamātramukhamiti badarāsthimajjavidalapramāṇaṁ; khallatīkṣṇauṣṭhamiti khallaṁ nimnaṁ madhyē bōddhavyaṁ, tīkṣṇauṣṭhaṁ tvantē| kalāyaparimaṇḍalamiti kalāyamātraṁ paritō maṇḍalaṁ vartulam, ubhayatō mukulāgramiti dvayōrantayōḥ kalikāvadagraṁ; dairghyēṇa tvaṣṭāṅgulaṁ śālākyōktatvāt| gaṇḍūpadamukhādīnāmaṅkuśavadanāntānāṁ śalākāyantrāṇāṁ tulyākr̥titvē'pi dvitvaṣaṭtvādīni kāryāpēkṣīṇi||14||
Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16
upayantrāṇyapi- rajjuvēṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvā- dantanakhamukhabālāśvakaṭakaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni kṣārāgnibhēṣajāni cēti ||15||
ētāni dēhē sarvasmin dēhasyāvayavē tathā |
sandhau kōṣṭhē dhamanyāṁ ca yathāyōgaṁ prayōjayēt ||16||
View original
उपयन्त्राण्यपि- रज्जुवेणिकापट्टचर्मान्तवल्कललतावस्त्राष्ठीलाश्ममुद्गरपाणिपादतलाङ्गुलिजिह्वा- दन्तनखमुखबालाश्वकटकशाखाष्ठीवनप्रवाहणहर्षायस्कान्तमयानि क्षाराग्निभेषजानि चेति ||१५||
एतानि देहे सर्वस्मिन् देहस्यावयवे तथा |
सन्धौ कोष्ठे धमन्यां च यथायोगं प्रयोजयेत् ||१६||
upayantrāṇi nirdēṣṭumāha- upayantrāṇyapītyādi| upayantrāṇīti yantrasamīpavartīni, hīnayantrāṇītyanyē | rajjuḥ muñjādiviracitō guṇaḥ; vēṇikā guṇatrayagrathitā; carmāntaṁ carmāvayavaḥ, atra `varmāntam’ ityēkē paṭhanti, varma sannāhaḥ; valkalaṁ palāśōdumbarādīnāṁ tvak, sā ca bhagnādibandhanayantrārthaṁ; latā pratāninī ‘vēli’ iti lōkē; vastraṁ karpaṭaḥ; aṣṭhīlāśmēti aṣṭhīlā dīrghavartulapāṣāṇaḥ, anyē lauhakārāṇāṁ lauhīṁ dīrghavartulabhāṇḍikāmāhuḥ, tayā tulyō'śmā aṣṭhīlāśmā, sa cāṣṭhīlāśmā prasiddhaḥ; mudgaraḥ kāṣṭhādikr̥taḥ, ayamasthividaṣṭaśalyasya cālanārthaṁ; pāṇipādatalamiti talaśabdaḥ pāṇipādābhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; aśvakaṭakaḥ ghōṭakakavikācūḍakaṁ, śākhā vr̥kṣasya, anayōḥ prayōjanaṁ śalyāpanayanīyē vakṣyati; ṣṭhīvanaṁ ślēṣmādinirasanaṁ; pravāhaṇaṁ vamanavirēcanāśrupravartanādi yathāsaṅkhyaṁ kaphapittākṣirajaḥśalyādiṣu; harṣaḥ tuṣṭiḥ; ayaskāntaḥ pāṣāṇaviśēṣaḥ, ākarṣakadrāvakacumbakabhrāmakabhēdāccaturvidhaḥ| itiśabdaḥ samāptau, samāptāni yantrāṇīti| svabhāvapācanapramārjanādayō'navabaddhaśalyōddharaṇahētavō rajjvādyupayantrēṣvēvāntarbhūtā iti pr̥thaṅnōktāḥ| tadyathā- pravāhaṇagrahaṇēna tāvadaśrukṣavathuprabhr̥tīnāmapyatra grahaṇamityādikaṁ bōddhavyam||15-16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
yantrakarmāṇi tu- nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇapīḍanamārgaviśōdhanavikarṣaṇāharaṇāñchanōnnamana- vinamanabhañjanōnmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni caturviṁśatiḥ ||17||
View original
यन्त्रकर्माणि तु- निर्घातनपूरणबन्धनव्यूहनवर्तनचालनविवर्तनविवरणपीडनमार्गविशोधनविकर्षणाहरणाञ्छनोन्नमन- विनमनभञ्जनोन्मथनाचूषणैषणदारणर्जूकरणप्रक्षालनप्रधमनप्रमार्जनानि चतुर्विंशतिः ||१७||
kāni punaryantrāṇāṁ karmāṇītyāha- yantrakarmāṇi tvityādi| nirghātanam itaścētaśca vicālya nirharaṇam, itaścētaśca ghaṭṭanamityēkē; pūraṇaṁ bastinētraprabhr̥tibhistailādinā; bandhanaṁ rajjvādinā; vyūhanam atraivādhyāyē vyākhyātaṁ prāk; vartanaṁ visr̥tasya vartulīkaraṇaṁ; cālanaṁ sthānāt sthānāntaranayanam, anyē śalyakampanamāhuḥ; vivartanaṁ karṇavāyōrniṣkāsayitumiṣṭasya karṇalagnasya punarnivartanam, anyē yantrasya bhrāmaṇamantarē vā; vivaraṇaṁ prakāśanaṁ, māṁsacchēdāvakāśadānēna vivaraṇamityēkē, ‘vivaraṇaṁ prasāraṇam’ iti lakṣmaṇaṭippaṇakēnōktaṁ; pīḍanaṁ vraṇasya pūyādinirgamanārthamaṅgulyādinā; mārgaviśōdhanaṁ mūtrapurīṣasaṅgē; vikarṣaṇaṁ vigr̥hya karṣaṇama, anyē māṁsādipratibaddhaśalyasya mōcanamāhuḥ; āharaṇamānayanam; āñchanam īṣanmukhānayanam, īṣanmukhē ānayanamityarthaḥ; unnamanamadhaḥsthitasya śarakarṇādērūrdhvaṁ nayanaṁ; vinamanaṁ nimnī(namrī)karaṇaṁ; bhañjanaṁ śarakarṇādērāmardanaṁ, samantatō mardanamityanyē; unmathanaṁ pranaṣṭasya śalyasya mārgē śalākādibhirālōḍanam; ācūṣaṇaṁ viṣaduṣṭastanyarudhirēṣu śr̥ṅgālābūbhyāṁ mukhēna vā; ēṣaṇaṁ gaṇḍūpadamukhēna gativraṇōtsaṅgaśalyādīnāṁ; dāraṇaṁ śarakarṇādidvidhākaraṇam; r̥jūkaraṇaṁ kuṭilaśalyasya; prakṣālanaṁ tōyādibhirvraṇōtsaṅgādīnāṁ; pradhamanaṁ ślēṣmaśalyasaṅgē nāsikāyāṁ nāḍyā cūrṇakṣēpaṇaṁ; pramārjanaṁ prōñchanaṁ bālāṅgulivastrairakṣirajaḥśalyādiṣu||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
svabuddhyā cāpi vibhajēdyantrakarmāṇi buddhimān |
asaṅkhyēyavikalpatvācchalyānāmiti niścayaḥ ||18||
View original
स्वबुद्ध्या चापि विभजेद्यन्त्रकर्माणि बुद्धिमान् |
असङ्ख्येयविकल्पत्वाच्छल्यानामिति निश्चयः ||१८||
idānīṁ nānāvidhaśalyākārēṇa karmaṇāṁ bahutvāt saṅkhyāyāmaniyamaṁ darśayannāha- svabuddhyā cāpītyādi||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
tatra, atisthūlam, asāram, atidīrgham, atihrasvam, agrāhi, viṣamagrāhi, vakraṁ, śithilam, atyunnatam, mr̥dukīlaṁ, mr̥dumukhaṁ, mr̥dupāśam, iti dvādaśa yantradōṣāḥ ||19||
View original
तत्र, अतिस्थूलम्, असारम्, अतिदीर्घम्, अतिह्रस्वम्, अग्राहि, विषमग्राहि, वक्रं, शिथिलम्, अत्युन्नतम्, मृदुकीलं, मृदुमुखं, मृदुपाशम्, इति द्वादश यन्त्रदोषाः ||१९||
yantradōṣān vaktumāha- tatrātisthūlamityādi| asāramaśuddhalōhādighaṭitam| agrāhi vikr̥tamukham| viṣamagrāhi ēkadēśagrāhi| vakram anr̥ju| śithilaṁ pīḍanākṣamam| atyunnatam ucchritakīlakādi| mr̥dukīlaṁ durbalaśalyam| anyē tu ‘vakraśithilātyunnatamr̥dukīlaṁ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- atra kīlaśabdō vakrādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; tēna vakrakīlamityādi yōjyam| mr̥dupāśaṁ tanupāśam| mr̥dumukhaṁ śalyapīḍanāsahamukham| ētē prāyēṇa svastikayantrāṇāṁ dōṣā bōddhavyāḥ||19||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ētairdōṣairvinirmuktaṁ yantramaṣṭādaśāṅgulam |
praśastaṁ bhiṣajā jñēyaṁ taddhi karmasu yōjayēt ||20||
View original
एतैर्दोषैर्विनिर्मुक्तं यन्त्रमष्टादशाङ्गुलम् |
प्रशस्तं भिषजा ज्ञेयं तद्धि कर्मसु योजयेत् ||२०||
yantrasya praśastatvaṁ vaktumāha- ētairdōṣairityādi||20||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
dr̥śyaṁ siṁhamukhādyaistu gūḍhaṁ kaṅkamukhādibhiḥ |
nirharēta śanaiḥ śalyaṁ śāstrayuktivyapēkṣayā ||21||
View original
दृश्यं सिंहमुखाद्यैस्तु गूढं कङ्कमुखादिभिः |
निर्हरेत शनैः शल्यं शास्त्रयुक्तिव्यपेक्षया ||२१||
svastikayantrāṇāṁ viṣayabhēdaṁ darśayannāha- dr̥śyamityādi| dr̥śyaṁ darśanagataṁ śalyaṁ, gūḍham adr̥śyam| kaṅkamukhādibhiriti atrādiśabdaḥ pradhānavācī, tēna kaṅkamukhamādi pradhānaṁ yēṣāṁ tairnirharēdityarthaḥ; yadi punarihādiśabdaḥ pradhānavācī na syāttadā kākamukhasya grahaṇaṁ na syāditi| śāstrayuktivyapēkṣayēti vividhā apēkṣā vyapēkṣā, viśiṣṭā apēkṣā vā||21||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
ni(vi)vartatē sādhvavagāhatē ca śalyaṁ nigr̥hyōddharatē ca yasmāt |
yantrēṣvataḥ kaṅkamukhaṁ pradhānaṁ sthānēṣu sarvēṣvadhi(vi)kāri caiva ||22||
View original
नि(वि)वर्तते साध्ववगाहते च शल्यं निगृह्योद्धरते च यस्मात् |
यन्त्रेष्वतः कङ्कमुखं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधि(वि)कारि चैव ||२२||
kaṅkamukhasya prādhānyaṁ darśayannāha- nivartata ityādi| nivartatē sādhviti sādhu jhaṭiti niḥsaratītyarthaḥ, avagāhatē praviśati ca sādhu, anyēṣāṁ siṁhamukhādīnāṁ sthūlamukhatvēna sādhvavagāhanasādhunivartanābhāvāt; anyē vivartatē vr̥ttatvādantarbhramatītyāhuḥ| śalyaṁ nigr̥hya gr̥hītvā, uddharatē ākarṣati| sthānēṣu sarvēṣviti sandhidhamanyādiṣu| adhikāri asya kaṅkamukhasya adhikārō'sti nānyasya; anyē tu ‘avikāri’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēva tātparyārtha iti||22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē yantravidhirnāma saptamō'dhyāyaḥ ||7||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने यन्त्रविधिर्नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē saptamō'dhyāyaḥ||7||