Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
yantraśatamēkōttaram; atra hastamēva pradhānatamaṁ yantrāṇāmavagaccha, (kiṁ kāraṇaṁ ? yasmāddhastādr̥tē yantrāṇāmapravr̥ttirēva) tadadhīnatvādyantrakarmaṇām ||3||
View original
यन्त्रशतमेकोत्तरम्; अत्र हस्तमेव प्रधानतमं यन्त्राणामवगच्छ, (किं कारणं ? यस्माद्धस्तादृते यन्त्राणामप्रवृत्तिरेव) तदधीनत्वाद्यन्त्रकर्मणाम् ||३||
Show commentary
yantrāṇāṁ saṅkhyāmāha- yantraśatamityādi| ēkōttaramēkādhikam; anyē tu śataśabdō'saṅkhyēyavācī , uttaraśabdaḥ pradhānavācī; ētēna yantrāṇāmasaṅkhyēyatvamuktamēkasya pradhānatvaṁ cēti vyākhyānayanti| atra yat pradhānaṁ tadēva darśayati- atra hastamēvētyādi| pradhānatamamatiśayēna pradhānam| avagaccha jānīhi| yadyapyagrē kaṅkamukhasya pradhānatvamuktamasti, tathā'pi hastasya prādhānyaṁ na virudhyatē, pradhānatamatvāttasyēti| pradhānatvē hētumāha- tadadhīnatvādyantrakarmaṇāmiti| hastāyattatvādyantrakarmaṇāmityarthaḥ| anyē tvanyathā paṭhanti- ‘kiṁ kāraṇaṁ? yasmāddhastādr̥tē yantrāṇāmapravr̥ttirēva tadadhīnatvādyantrakarmaṇām’ iti||3||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tatra caturviṁśatiḥ svastikayantrāṇi , dvē sandaṁśayantrē, dvē ēva tālayantrē , viṁśatirnāḍyaḥ, aṣṭāviṁśatiḥ śalākāḥ, pañcaviṁśatirupayantrāṇi ||6||
View original
तत्र चतुर्विंशतिः स्वस्तिकयन्त्राणि , द्वे सन्दंशयन्त्रे, द्वे एव तालयन्त्रे , विंशतिर्नाड्यः, अष्टाविंशतिः शलाकाः, पञ्चविंशतिरुपयन्त्राणि ||६||
Show commentary
tatra caturviṁśatirityādi| dvē ēva tālayantrē iti, nanu ēvaśabdaṁ vinā'pi dvē tālayantrē labdhē, tat kimēvaśabdēna? ucyatē- ēvaśabdō'yaṁ svastikādiṣu nirdiṣṭāṁ saṅkhyāṁ vyabhicārayati, tēna śalyākr̥timavēkṣya svastikādīni yantrāṇyadhikānyapi kāryāṇi, tālayantrē dvē ēva, ēvaṁ sati na dōṣaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tāni prāyaśō lauhāni bhavanti; tatpratirūpakāṇi vā tadalābhē ||7||
View original
तानि प्रायशो लौहानि भवन्ति; तत्प्रतिरूपकाणि वा तदलाभे ||७||
Show commentary
kindravyāṇi punaryantrāṇi kartavyānītyāha- tāni prāyaśa ityādi| lōhāḥ pañca suvarṇādayaḥ, tatkr̥tāni lauhānītyucyantē| tatpratirūpakāṇi lōhapratirūpakāṇi vā lōhābhāvē; tāni dantaśr̥ṅgadārūṇi yantrayōnitvēnōktānīti vyākhyānayanti| (lōhavēṇuvr̥kṣasūtraśr̥ṅgavalkalatr̥ṇāni snāyupratānā aśmānaścētyētēbhyō yantrāṇi niṣpādyantē) ||7||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
sanigrahō'nigrahaśca sandaṁśau ṣōḍaśāṅgulau bhavataḥ, tvaṅmāṁsasirāsnāyugataśalyōddharaṇārthamupadiśyētē ||11||
View original
सनिग्रहोऽनिग्रहश्च सन्दंशौ षोडशाङ्गुलौ भवतः, त्वङ्मांससिरास्नायुगतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते ||११||
Show commentary
sanigrahō'nigrahaścēti sanigrahānigrahau dvau sandaṁśau, ēkaḥ sanigrahaḥ savāraṅgō nāpitasyēva, anyaścānigrahō'nibandhanaḥ suvarṇakārasyēva; anyē tu sanigrahō lōhakārasandaṁśa iva kīlabaddha iti manyantē||11||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
nāḍīyantrāṇi - anēkaprakārāṇi, anēkaprayōjanāni, ēkatōmukhānyubhayatōmukhāni ca; tāni srōtōgataśalyōddharaṇārthaṁ, rōgadarśanārtham, ācūṣaṇārthaṁ, kriyāsaukaryārthaṁ cēti; tāni srōtōdvārapariṇāhāni, yathāyōgadīrghāṇi ca |
tatra bhagandarārśōvraṇabastyuttarabastimūtravr̥ddhidakōdaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇyalābūśr̥ṅgayantrāṇi cōpariṣṭādvakṣyāmaḥ ||13||
View original
नाडीयन्त्राणि - अनेकप्रकाराणि, अनेकप्रयोजनानि, एकतोमुखान्युभयतोमुखानि च; तानि स्रोतोगतशल्योद्धरणार्थं, रोगदर्शनार्थम्, आचूषणार्थं, क्रियासौकर्यार्थं चेति; तानि स्रोतोद्वारपरिणाहानि, यथायोगदीर्घाणि च |
तत्र भगन्दरार्शोव्रणबस्त्युत्तरबस्तिमूत्रवृद्धिदकोदरधूमनिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदयन्त्राण्यलाबूशृङ्गयन्त्राणि चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ||१३||
Show commentary
nāḍīyantrāṇyapītyādi| nāḍī(lī)yantrāṇīti nāḍī(lī)vanmadhyacchidrāṇi| ēkatōmukhāni raktāharaṇārthānyalābūbhagandarārśōyantrādīni; ubhayatōmukhāni bastyuttarabastidhūmayantrādīni| tāni srōtōgataśalyōddharaṇārthamiti tāni nāḍīyantrāṇi srōtōgataśalyōddharaṇaprayōjanāni; tathāhi- ‘lākṣāśalyē kaṇṭhāsaktē kaṇṭhē nāḍīṁ dattvā taptayā lōhaśalākayā''karṣayēt’- (sū. a. 27) ityādikam| rōgadarśanārthamiti rōgā ābhyantarārśaḥprabhr̥tayaḥ| ācūṣaṇārthamiti asthigatavāyōrduṣṭaraktastanyayōrākarṣa(cūṣa)ṇārtham| kriyāsaukaryārthamiti ābhyantarārśaḥprabhr̥tiṣu śastrakṣārāgnyādikriyāyāḥ sukaratvāya sukhakaraṇāyētyarthaḥ| tāni srōtōdvārapariṇāhānīti vartulatvēna srōtōdvāratulyāni| nanu, ‘viṁśatirnāḍyaḥ’ iti pūrvamēvōktaṁ, iha tu bhagandarārśōvraṇētyādinā nāḍīyantrāṇyalābuśr̥ṅgāntāni dvādaśa, tat kathaṁ viṁśatiḥ pūryatē? ucyatē , bhagandarayantrē dvē ēkamēkacchidram, aparaṁ dvicchidram; arśōyantrē api dvē ēkacchidradvicchidrabhēdēna; vraṇayantramēkaṁ vraṇacchidrāyāmapariṇāhaṁ; bastinētraṁ caturvidhaṁ vayōbhēdēna, anyē trividhamāhuḥ; uttarabastinētraṁ dvividhaṁ puṁsāṁ strīṇāṁ ca, ēkē trividhamāhuḥ; mūtravr̥ddhidakōdarayōrdvē-mūtravr̥ddhisrāvaṇārthamēkaṁ, dakōdarasrāvaṇārthaṁ caikaṁ; dhūmanētrāṇi trīṇi ēkaṁ vairēcanikam, aparaṁ snaihikam, anyacca prāyōgikaṁ; niruddhaprakaśayantramēkaṁ; sanniruddhagudayantramēkam; alābuyantramēkaṁ, śr̥ṅgayantramēkam; ēvaṁ viṁśatirnāḍīyantrāṇi||13||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
ni(vi)vartatē sādhvavagāhatē ca śalyaṁ nigr̥hyōddharatē ca yasmāt |
yantrēṣvataḥ kaṅkamukhaṁ pradhānaṁ sthānēṣu sarvēṣvadhi(vi)kāri caiva ||22||
View original
नि(वि)वर्तते साध्ववगाहते च शल्यं निगृह्योद्धरते च यस्मात् |
यन्त्रेष्वतः कङ्कमुखं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधि(वि)कारि चैव ||२२||
Show commentary
kaṅkamukhasya prādhānyaṁ darśayannāha- nivartata ityādi| nivartatē sādhviti sādhu jhaṭiti niḥsaratītyarthaḥ, avagāhatē praviśati ca sādhu, anyēṣāṁ siṁhamukhādīnāṁ sthūlamukhatvēna sādhvavagāhanasādhunivartanābhāvāt; anyē vivartatē vr̥ttatvādantarbhramatītyāhuḥ| śalyaṁ nigr̥hya gr̥hītvā, uddharatē ākarṣati| sthānēṣu sarvēṣviti sandhidhamanyādiṣu| adhikāri asya kaṅkamukhasya adhikārō'sti nānyasya; anyē tu ‘avikāri’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēva tātparyārtha iti||22||