Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో దోషభేదవికల్పమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो दोषभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
తంత్రయుత్తయనంతరం పరిశిష్టత్వాద్దోషభేదాధ్యాయారంభః- అథాత ఇత్యాది| అథేత్యాదికం పూర్వవహ్యాఖ్యేయం| ధాతూన్ దూషయంతీతి దోషా వాతాదయః, తేషాం భేదః పృథక్సంసర్గసన్నిపాతభేదేన, తస్య వికల్పనమేకైకద్యనుగమనేన నానాత్వకరణం ప్రపంచనం దోషభేదవికల్పః, తమధికృత్య కృతః, తం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 4
అష్టాంగవేదవిద్వాంసం దివోదాసం మహౌజసం | ఛిన్నశస్త్రార్థసందేహం సూక్ష్మాగాధాగమోదధిం ||3|| విశ్వామిత్రసుతః శ్రీమాన్ సుశ్రుతః పరిపృచ్ఛతి |4|
अष्टाङ्गवेदविद्वांसं दिवोदासं महौजसम् | छिन्नशस्त्रार्थसन्देहं सूक्ष्मागाधागमोदधिम् ||३|| विश्वामित्रसुतः श्रीमान् सुश्रुतः परिपृच्छति |४|
🔊 Audio coming soon
అష్టాంగేత్యాది| అష్టాంగాని శల్యాదీని వాజీకరణాంతాని, తాన్యేవ వేద ఆయుర్వేదః, తేన తత్ర వా విద్వాన్ యస్తం| మహౌజసం మహాప్రభావం| సూక్ష్మా లీనార్థాః , అగాధా దురవగాహా యే ఆగమా ఏవోదధయస్తే సంత్యస్మిన్నితి| శ్రీమానితి రాజశ్రియా బ్రాహ్వయా వా అలంకృతః| నను, విశ్వామిత్రో గాధిరాజః, తత్సుతత్వేన రాజశ్రియా యోగో యుక్తః, కథం బ్రాహ్మ్యా శ్రియేతి? సత్యం, విశ్వామిత్రస్య బ్రాహ్మణ్యం తపసా, తతో బ్రాహ్మ్యా శ్రియా యోగో యుక్త ఏవ| అన్యే తు క్షత్రియాణాం బ్రహ్మర్షిజాతత్వేనోభయయోగ ఇతి మన్యంతే, అపరే తు విద్యాసమాప్త్యా బ్రాహ్మయా శ్రియా యోగ ఇతి మన్యంతే| తథా చోక్తం- “విద్యాసమాప్తౌ బ్రాహ్మం వా సత్త్వమార్షమథాపి వా| ధ్రువమావిశతి జ్ఞానాత్తస్మాద్వైద్యో ద్విజః స్మృతః”- ఇతి||3||-
Adhikarana 3 (4) · Śloka 5
ద్విషష్టిర్దోషభేదా యే పురస్తాత్పరికీర్తితాః ||4|| కతి తత్రైకశో జ్ఞేయా ద్విశో వాఽప్యథవా త్రిశః |5|
द्विषष्टिर्दोषभेदा ये पुरस्तात्परिकीर्तिताः ||४|| कति तत्रैकशो ज्ञेया द्विशो वाऽप्यथवा त्रिशः |५|
🔊 Audio coming soon
ద్విషష్టిరిత్యాది| పురస్తాత్పరికీర్తితాః ఇతి రసభేదవికల్పే| కుతో ద్విషష్టిర్దోషభేదాస్త్రిషష్టీ రసభేదా ఇతి? ఉచ్యతే- ‘ద్విషష్టిర్దోషభేదాః స్యూ రసభేదాస్త్రిషష్టిధా| స్వాస్థ్యం త్రిషష్టం విజ్ఞేయం తత్ర షడ్రసయోజనం’- ఇతి| కతి తత్రైకశో జ్ఞేయా ద్విశో వాఽప్యథవా త్రిశ ఇత్యాహ- ‘ఏకశః షట్ ద్విశస్త్వేకవింశతిశ్చతురన్వితా| త్రిశో ద్వాత్రింశదిత్యేవం త్రయో దోషాస్త్రిషష్టిధా’- ఇత||4||-
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా సంశయచ్ఛిన్మహాతపాః ||5|| ప్రీతాత్మా నృపశార్దూలః సుశ్రుతాయాహ తత్త్వతః |6|
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संशयच्छिन्महातपाः ||५|| प्रीतात्मा नृपशार्दूलः सुश्रुतायाह तत्त्वतः |६|
🔊 Audio coming soon
శిష్యప్రశ్నమాకర్ణ్య గురురాహ- తస్యేత్యాది| తస్యేతి సుశ్రుతస్య| తత్ ఇతి పూర్వోక్తం| సంశయచ్ఛిదితి సందేహచ్ఛేత్తా| ప్రీతాత్మా తృప్తాంతఃకరణః| నృపశార్దూలో రాజసత్తమః| తత్త్వత ఇతి యథార్థభావేన||5||-
Adhikarana 5 (6) · Śloka 7
త్రయో దోషా ధాతవశ్చ పురీషం మూత్రమేవ చ ||6|| దేహం సంధారయంత్యేతే హ్యవ్యాపన్నా రసైర్హితైః |7|
त्रयो दोषा धातवश्च पुरीषं मूत्रमेव च ||६|| देहं सन्धारयन्त्येते ह्यव्यापन्ना रसैर्हितैः |७|
🔊 Audio coming soon
కిమాహ భగవానిత్యాహ- త్రయ ఇత్యాది| త్రయో దోషా వాతాదయః, ధాతవః సప్త రసాదయః| అవ్యాపన్నా అవికృతింగతాః| రసైర్హితైరితి మధురాదిరసైః పథ్యైరిత్యర్థః| నను, యథాప్రశ్నం ప్రత్యుత్తరే వాచ్యే కిమర్థం కతి తత్రైకశ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరార్థే త్రయో దోషా ఇత్యాద్యభిధానం? ఉచ్యతే- ధాతూనాం మలానాం చ దోషసంసర్గే దోషవ్యపదేశ ఇత్యాదిప్రతిపాదనార్థం; అత ఏవాసృజా సహ పురా పంచదశ ప్రసరా అభిహితాః| యద్యేవం తర్హి మాంసాదిభిః సహ ప్రసరః కుతో న కీర్తితః? ఉచ్యతే- అసంఖ్యేయత్వాత్| అథ కథం తదధిగంతవ్యమితి చేత్, దోషలింగేనైవ| తథా చాత్ర వక్ష్యతి- తస్మాత్ ప్రసంగం సంయమ్యేత్యాది| నను, దోషధాతుమలమూలం హి శరీరమిత్యనేనైవ దోషాదికార్యత్వమభిహితం; న చ శరీరాద్దేహో భిన్నార్థః, తయోః పర్యాయశబ్దత్వాత్; తత్కథం పునరుచ్యతే- ఏతే దేహం ధారయంతీతి? ఉచ్యతే- దేహశబ్దేనాత్ర కర్మపురుషస్య చికిత్సాధికృతస్య వివక్షితత్వాత్||6||-
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 9
పురుషః షోడశకలః ప్రాణాశ్చైకాదశైవ యే ||7|| రోగాణాం తు సహస్రం యచ్ఛతం వింశతిరేవ చ | శతం చ పంచ ద్రవ్యాణాం త్రిసప్తత్యధికోత్తరం ||8|| వ్యాసతః కీర్తితం తద్ధి... |9|
पुरुषः षोडशकलः प्राणाश्चैकादशैव ये ||७|| रोगाणां तु सहस्रं यच्छतं विंशतिरेव च | शतं च पञ्च द्रव्याणां त्रिसप्तत्यधिकोत्तरम् ||८|| व्यासतः कीर्तितं तद्धि... |९|
🔊 Audio coming soon
కీదృశః పునరయం దేహశబ్దాభిఘేయః కర్మపురుష ఇతి పూర్వప్రతిపాదితస్యైవ కర్మపురుషస్య స్వరూపం వాచ్యం, తత్ప్రసంగేనాపరమపి ప్రాణాదికం యత్తత్ప్రతిపాదయితుం సుఖస్మరణార్థం ప్రతిపాదయతి- పురుష ఇత్యాది| అత్రైకే కలాశబ్దేన పంచభూతాని ఏకాదశేంద్రియాణీతి షోడశవికారా ఇతి వ్యాచక్షతే, పరమేతన్నాయుర్వేదే ప్రమాణీకృతం| అన్యే తు కలాశబ్దమంగప్రత్యంగేష్వామనంతి- శిరోగ్రీవాపాణిపాదపార్శ్వపృష్ఠోదరాంసీత్యష్టాంగాని, చిబుకనాసౌష్ఠవంక్షణాంగుష్ఠాంగులిపార్ష్ణిగుల్ఫాః ప్రత్యంగానీతి| స్వతంత్రపరతంత్రాభిప్రాయానువర్తిభిరాచార్యైః కలాశబ్దో గుణవాచీ పఠితః| తే చ సర్వభూతచింతాశారీరోక్తసుఖదుఃఖేచ్ఛోద్వేగప్రయత్నాదీన్ షోడశగుణానాచక్షతే | చతుష్పాదం షోడశకలం భేషజం చరకాచార్యేణోక్తం; తత్ర షోడశకలం షోడశగుణమితి వ్యాఖ్యానయంతి| ప్రాణాశ్చైకాదశేతి అగ్నిః సోమో వాయుః సత్త్వం రజస్తమః పంచేంద్రియాణి భూతాత్మేతి ప్రాణాః| యోఽసౌ భూతాత్మా స ఏవ షోడశకలః, సంయోగిన ఏవ ప్రాణవ్యపదేశభాజః, ఇత్యేకాదశత్వం| రోగాణాం తు సహస్రం యచ్ఛతం వింశతిరేవ చేతి విశత్యధికైకాదశశతాని రోగాణాం| అత్ర సౌశ్రుతే తంత్రే షట్స్థానేషు ప్రోక్తా రోగాః శ్లోకైరభిధీయంతే|- ‘హీనాతిదగ్ధైః క్షారేణ, త్రయః ప్లుష్టాదయోఽగ్నినా| చతుర్థో ధూమవిహతః పంచ శోణితదుష్టయః||1|| దోషధాతుమలాదీనాం ద్వాత్రింశత్ క్షయవృద్ధితః| ద్వే స్థౌల్యకార్శ్యే త్రివిధో విస్రంసాద్యో బలక్షయః||2|| షట్ శోఫాః షడ్ వ్రణా వహ్నిత్రితయం విషమాదికం| ఆమం విదగ్ధం విష్టబ్ధమజీర్ణం చ తథా త్రిధా||3|| ఇతి షట్షష్టిరాతంకాః సూత్రస్థానే నిదర్శితాః| ఆమపక్వాశయే శ్రోత్రే తథేంద్రియచతుష్టయే||4|| త్వగామిషసిరాస్నాయుసంధ్యస్థిమజ్జసంభవాః | శుక్రే చైకాంగసర్వాంగగతాః సప్తాధికా దశ||5|| త్రయోదశావృతైరన్యైర్దోషైః స్యుర్మారుతైః ఖలు| చతుర్విధం వాతరక్తమాక్షేపశ్చాపతానకః| పక్షాఘాతోఽపతంత్రశ్చ మన్యాస్తంభోఽర్దితస్తథా||6|| గృధ్రసీ సహ విశ్వాచ్యా శిరః క్రోష్టుకపూర్వకం| ఖంజః పంగుః కలాయాఖ్యః కంటకః పాదదాహకృత్||7|| పాదహర్షోఽవబాహుశ్చ మూకమిన్మిణగద్గదాః| తూన్యాధ్మానద్వయేఽష్ఠీలాద్వయమర్శాంసి షట్ తథా||8|| చర్మకీలశ్చతస్రశ్చాశ్మర్యః పంచ భగందరాః| తథాఽష్టాదశ కుష్ఠాని కిలాసాని పునస్త్రిధా||9|| ప్రమేహా విసంహతిః ప్రోక్తాః పిడికా నవ తత్కృతాః| ఉదరాణి తథాఽష్టౌ చ మూఢగర్భస్తథాఽష్టధా||10|| బాహ్యా విద్రధయః షట్ స్యుస్తథాఽంతఃస్థాః స్మృతా దశ| విసర్పనాడీస్తనజాస్తథైవ పంచ పంచ చ||11|| గ్రంథయః సప్త చైకా స్యాదపచీ సప్తధాఽర్బుదం| గలగండాస్త్రయః సప్త వృద్ధయః పరికీర్తితాః||12|| ఉపదంశా మతాః పంచ శ్లీపదం చ తథా త్రిధా| భగ్నా అష్టాదశ జ్ఞేయాః శూకదోషాస్తథైవ చ| చత్వారింశత్తథాఽష్టౌ చ క్షుద్రరోగాః ప్రకీర్తితాః||13|| అష్టావోష్ఠభవా దంతమూలేషు దశ పంచ చ||14|| అష్టౌ దంతేషు జిహ్వాయాం పంచ తాలుగతా నవ| కంఠే చాష్టాదశ జ్ఞేయాశ్చతుఃసర్వసరా గదాః||15|| ఏవం ముఖే సప్తషష్టిరితి స్థానే ద్వితీయకే| ద్వాచత్వారింశదధికా త్రిశతీ పరికీర్తితా||16|| అష్టౌ శుక్రగతా రోగా అష్టావార్తవదుష్టయః| చత్వారోఽసృగ్దరాః ప్రోక్తా అపాతస్త్వపరాకృతః||17|| మక్కల్లలీనశోషాశ్చ నైగమేశాహృతస్తథా| నాగోదరః స్రుతిర్గర్భే శారీరే సప్తవింశతిః||18|| అథ మేదోనిలావేగాచ్ఛ్వయథుః సరుజశ్చ యః| ఆఢ్యవాతః సర్వసరాః శోఫాః పంచ ప్రకీర్తితాః| కర్ణపాల్యామయాః పంచ క్లైబ్యముక్తం చతుర్విధం ||19|| వాంతరేచితయోః ప్రోక్తా వ్యాపదో దశ పంచ చ| షణ్నేత్రప్రణిధానస్య నేత్రస్యైకాదశైవ తు||20|| పంచ బస్తికృతాస్తత్ర చత్వారః పీడనే కృతాః| ఏకాదశ ద్రవ్యకృతాః సప్త శయ్యాకృతాస్తథా||21|| చత్వారింశచ్చతస్రశ్చ వైద్యతో వ్యాపదస్తథా| క్రోధాయాసాదికాః పంచ దశ చాతురహేతుకాః||22|| స్నేహస్య కారణాన్యష్టావప్రత్యాగమకృంతి చ| ఇతి నేత్రాదిదోషేణ షష్టిః సప్త సమాసతః||23|| ఏవం చికిత్సితస్థానే రుజోఽష్టానవతిస్తథా| అన్నాదిరక్షావిజ్ఞానే వింశతిర్విషహేతుకాః||24|| వేగాః స్యుః స్థావరే దర్వీకరమండలినాం విషే| రాజిలవైకరంజానాం ప్రత్యేకం సప్త సప్త చ||25|| మూషికాస్తు దశాష్టౌ చ సప్త వేగా అలర్కజాః| సప్తషష్టిశతం చాత్ర కీటానాం విషదాయినాం ||26|| సప్తచత్వారింశద్యుతం కల్పస్థానే శతద్వయం| నవ సంధ్యాశ్రయాః ప్రోక్తా వర్త్మజాశ్చైకవింశతిః||27|| శుక్లభాగే దశైకశ్చ చత్వారః కృష్ణభాగజాః| సర్వాశ్రయాః సప్తదశ దృష్టిజా ద్వాదశైవ తు||28|| బాహ్యజౌ ద్వౌ నేత్రరోగావితి షట్సప్తతిః స్మృతాః| కుకూణకః శిశోరేవ కర్ణేఽష్టావింశతిర్నృణాం||29|| ఏకత్రింశద్ఘ్రాణగతాః సప్రతిశ్యాయపంచకాః| ఏకాదశ శిరోరోగాః పరం శాలాక్యసంజ్ఞితే||30|| ఆతంకానాం శతం ప్రోక్తం షట్చత్వారింశతా యుతం| నవ బాలగ్రహా యోనివ్యాపదో వింశతిః స్త్రియాః||31|| ఏవం కుమారతంత్రేఽస్మిన్నేకోనత్రింశదామయాః| అష్టౌ జ్వరా హ్యతీసారాః షట్ చతస్రః ప్రవాహికాః||32|| చత్వారో గ్రహణీదోషా యక్ష్మైకో గుల్మపంచకం| హృద్రోగాః పంచ చత్వారః పాండ్వాఖ్యాః కామలాద్వయం||33|| హలీమకః పానకీ చ రక్తపితం చతుర్విధం| షట్ప్రకారా మతా మూర్చ్ఛా వికారాః సప్త మద్యజాః||34|| దాహాః పంచ తృషః సప్త ఛర్దయః పంచ దేహినాం| హిక్కాః శ్వాసాస్తథా కాసాః ప్రత్యేకం పంచ పంచ చ||35|| స్వరభేదాస్తథా షట్ స్యుర్విశతిః కృమిజాతయః| నవోదావర్తకా దృష్టా విసూచ్యస్తిస్ర ఏవ చ||36|| ఆనాహౌ ద్వావామవిట్కౌ తథాఽరోచకపంచకం| మూత్రాఘాతా ద్వాదశ స్యురితి కాయచికిత్సితే||37|| ఆమయానాం శతం ప్రోక్తం చత్వారింశచ్చ సప్త చ| దేవతా-దైత్య-గంధర్వ-యక్ష-పిత్ర-హి-రక్షసాం||38|| పిశచస్యాభిషంగేణ గదాశ్చాష్టౌ ప్రకీర్తితాః| అపస్మారాశ్చ చత్వార ఉన్మాదాః షడుదీరితాః||39|| అష్టాదశగదా భూతవిద్యాయాం సూక్ష్మదర్శిభిః| ఏవం హి సౌశ్రుతే తంత్రే కాశీరాజేన కీర్తితాః||40|| రోగాణాం తు సహస్రం యచ్ఛతం వింశతిరేవ చ| వ్యాసతో విస్తరతః| హిశబ్దో హేత్వర్థే, యస్మాత్ కారణాత్||7-8||-
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
... భిన్నా దోషాస్త్రయో గుణాః | ద్విషష్టిధా భవంత్యేతే భూయిష్ఠమితి నిశ్చయః ||9||
... भिन्ना दोषास्त्रयो गुणाः | द्विषष्टिधा भवन्त्येते भूयिष्ठमिति निश्चयः ||९||
🔊 Audio coming soon
భిన్నా ఇత్యాది| భిన్నా భేదంగతా ద్విషష్టిధా భవంతీత్యర్థః| త్రయో దోషా వాతపిత్తశ్లేష్మాణః| గుణా గుణమయాః సత్త్వరజస్తమోమయాః| తద్యథా- రజోభూయిష్ఠో మారుతః, రజో హి ప్రవర్తకం సర్వభావానాం; పిత్తం సత్త్వోత్కటం, లఘుప్రకాశకత్వాత్, రజోయుక్తం వేత్యేకే; కఫః తమోబహులః, గురుప్రావరణాత్మకత్వాదిత్యాహుర్భిషజః| యద్యేవం తత్ కథం కఫప్రకృతికే పుంసి సత్త్వగుణోపపన్నతా పఠితా? ఉచ్యతే- గుణాద్వితయమపి కఫే జ్ఞాతవ్యం, ‘సత్త్వతమోబహులా ఆపః’ ఇత్యుక్తత్వాత్||9||
Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 12
త్రయ ఏవ పృథక్ దోషా ద్విశో నవ సమాధికైః | త్రయోదశాధికైకద్విసమమధ్యోల్బణైస్త్రిశః ||10|| పంచాశదేవం తు సహ భవంతి క్షయమాగతైః | క్షీణమధ్యాధికక్షీణక్షీణవృద్ధైస్తథాఽపరైః ||11|| ద్వాదశైవం సమాఖ్యాతాస్త్రయో దోషా ద్విషష్టిధా |12|
त्रय एव पृथक् दोषा द्विशो नव समाधिकैः | त्रयोदशाधिकैकद्विसममध्योल्बणैस्त्रिशः ||१०|| पञ्चाशदेवं तु सह भवन्ति क्षयमागतैः | क्षीणमध्याधिकक्षीणक्षीणवृद्धैस्तथाऽपरैः ||११|| द्वादशैवं समाख्यातास्त्रयो दोषा द्विषष्टिधा |१२|
🔊 Audio coming soon
కథమేతే ద్విషష్టిధా భవంతీత్యాహ- త్రయ ఏవేత్యాది| తత్ర పృథక్ ప్రత్యేకం, దోషా వాతపిత్తశ్లేష్మాణస్త్రయ ఏవ, ఇతరౌ చ ద్వౌ స్వస్థావితి జ్ఞేయౌ| వృద్ధో వాతః స్వస్థౌ పిత్తశ్లేష్మాణౌ (1), వృద్ధం పిత్తం స్వస్థౌ వాతశ్లేష్మాణౌ (2), వృద్ధః శ్లేష్మా స్వస్థే వాతపిత్తే (3), ఇతి| ద్విశో నవ సమాధికైరితి తత్ర సమవృద్ధాభ్యాం ద్వాభ్యాం దోషాభ్యాం త్రయః సంసర్గా భవంతి; యథా - వాతపిత్తే సమే వృద్ధే స్వస్థః శ్లేష్మా (1), వాతశ్లేష్మాణౌ సమౌ వృద్ధౌ స్వస్థం పిత్తం (2), పిత్తశ్లేష్మాణౌ సమౌ వృద్ధౌ స్వస్థో వాతః (3), ఇతి| అన్యతరాధికవృద్ధాభ్యాం షట్ ; తద్యథా- వాతపిత్తయోర్వృద్ధయోర్వాతోఽధికో వృద్ధః స్వస్థః శ్లేష్మా (1), వాతపిత్తయోర్వృద్ధయోః పిత్తమధికవృద్ధం స్వస్థః శ్లేష్మా (2), వాతశ్లేష్మణోర్వృద్ధయోర్వాతోఽధికవృద్ధః స్వస్థం పిత్తం (3), వాతశ్లేష్మణోర్వృద్ధయోః శ్లేష్మాఽధికవృద్ధః స్వస్థం పిత్తం (4), పిత్తశ్లేష్మణోర్వృద్ధయోః పిత్తమధికం వృద్ధం స్వస్థో వాతః (5), పిత్తశ్లేష్మణోర్వృద్ధయోః శ్లేష్మా అధికవృద్ధః స్వస్థో వాతః (6)| త్రిశస్తు వృద్ధైస్త్రయోదశ; తత్ర త్రిభిరధికైరేకః అధికైకదోషాస్త్రయః, అధికద్విదోషాస్త్రయః, సమమధ్యోల్బణదోషాః షట్| తద్యథా- వాతపిత్తశ్లేష్మణాం వృద్ధానాం వాతోఽధికవృద్ధః (1), వాతపిత్తశ్లేష్మణాం వృద్ధానాం పిత్తమధికవృద్ధం (2), వాతపిత్తశ్లేష్మణాం వృద్ధానాం శ్లేష్మాఽధికవృద్ధః (3)| అథాధికద్వివృద్ధదోషాః; తద్యథా- వాతపిత్తశ్లేష్మణాం వృద్ధానాం వాతపిత్తే అధికవృద్ధే (1), వాతపిత్తశ్లేష్మాణాం వృద్ధానాం వాతశ్లేష్మాణౌ అధికవృద్ధౌ (2), వాతపిత్తశ్లేష్మణాం వృద్ధానాం పిత్తశ్లేష్మాణావధికవృద్ధౌ (3)| క్షీణో వాతః స్వస్థౌ పిత్తశ్లేష్మాణౌ (1), క్షీణం పిత్తం స్వస్థౌ వాతశ్లేష్మాణౌ (2), క్షీణః శ్లేష్మా స్వస్థే వాతపితే (3), ఏవం పృథక్ త్రయ ఏవ| అథ హీనమధ్యోల్బణవృద్ధాః షడుచ్యంతే, తత్ర సమః సమవృద్ధో హీనవృద్ధ ఇత్యర్థః; తద్యథా- హీనవృద్ధో వాతః, మధ్యవృద్ధం పిత్తం, అధికవృద్ధః శ్లేష్మా (1); హీనవృద్ధో వాతః, మధ్యవృద్ధః శ్లేష్మా, అధికవృద్ధం పిత్తం (2); హీనవృద్ధం పిత్తం, అధికవృద్ధో వాతః, మధ్యవృద్ధః శ్లేష్మా (3), మధ్యవృద్ధో వాతః, హీనవృద్ధం పిత్తం, అధికవృద్ధోః శ్లేష్మా (4); హీనవృద్ధః శ్లేష్మా, అధికవృద్ధం పిత్తం, మధ్యవృద్ధో వాతః (5); అధికవృద్ధో వాతః, మధ్యవృద్ధం పిత్తం హీనవృద్ధః శ్లేష్మా 6| సర్వదోషైః సమవృద్ధైరేకః| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే- ‘ద్వ్యుల్బణైకోల్బణైః షట్ స్యుర్హీనమధ్యాధికైశ్చ షట్| సమైశ్చైకో వికారాస్తే సన్నిపాతాస్త్రయోదశ”- ఇతి| పంచాశదిత్యాది| ఏవమనేన ప్రకారేణ క్షయమాగతైః పంచవింశతిదోషభేదైః సహ పంచాశద్భవంతి| తద్యథా- వాతపిత్తకఫైరేకైకైః క్షీణైస్త్రయో భేదా భవంతి, ద్విశో నవ ప్రోచ్యంతే| తద్యథా- వాతపిత్తే సమక్షీణే స్వస్థః శ్లేష్మా (1), వాతశ్లేష్మాణౌ సమక్షీణౌ స్వస్థం పిత్తం (2), పిత్తశ్లేష్మాణౌ సమహీనౌ స్వస్థే వాతః 3| అధికక్షీణాః షట్; తద్యథా- వాతపిత్తయోః క్షీణయోర్వాతోఽధికక్షీణః స్వస్థః శ్లేష్మా (1), వాతపిత్తయోః క్షీణయోః పిత్తమధికక్షీణం స్వస్థః శ్లేష్మా (2), వాతశ్లేష్మాణోః క్షీణయోర్వాతోఽధికక్షీణః స్వస్థం పిత్తం (3), వాతశ్లేష్మణోః క్షీణయోః శ్లేష్మాఽధికక్షీణః స్వస్థం పిత్తం (4), పిత్తశ్లేశ్మణోః క్షీణయోః పిత్తమధికక్షీణం స్వస్థో వాతః (5), పిత్తశ్లేష్మణోః క్షీణయోః శ్లేష్మఽధికక్షీణః స్వస్థో వాతః (6)| అథ క్షీణదోషత్రయభేదాస్త్రయోదశ ప్రోచ్యంతే; తత్ర- త్రిభిరపి సమక్షీణైరేకః; అధికైకైకక్షీణైశ్చ త్రయః| యథా- వాతపిత్తశ్లేష్మణాం క్షీణానాం వాతోఽధికక్షీణః (1), వాతపిత్తశ్లేష్మణాం క్షీణానాం పిత్తమధికక్షీణం (2), వాతపిత్తశ్లేష్మణాం క్షీణానాం శ్లేష్మా అధికక్షీణః (3)| అథాధికక్షీణద్విదోషాః; తద్యథా- వాతపిత్తశ్లేష్మణాం క్షీణానాం వాతపిత్తే అధికక్షీణే (1), వాతపిత్తశ్లేష్మణాం క్షీణానాం వాతశ్లేష్మణావధికక్షీణౌ (2), వాతపిత్తశ్లేష్మణాం క్షీణానాం పిత్తశ్లేష్మాణావధికక్షీణౌ (3)| అథ హీనమధ్యోల్బణక్షీణాః షట్ ప్రోచ్యంతే; తద్యథా,- హీనక్షీణో వాతః, మధ్యక్షీణం పిత్తం, అధికక్షీణః శ్లేష్మా (1); మధ్యక్షీణో వాతః, హీనక్షీణం పిత్తం, అధికక్షీణః శ్లేష్మా (2); అధికక్షీణో వాతః, మధ్యక్షీణం పిత్తం హీనక్షీణః శ్లేష్మా (3); హీనక్షీణో వాతః, అధికక్షీణం పిత్తం మధ్యక్షీణః శ్లేష్మా (4); అధికక్షీణో వాతః, హీనక్షీణం పిత్తం, మధ్యక్షీణః శ్లేష్మా (5); మధ్యక్షీణో వాతః, అధికక్షీణం పిత్తం, హీనక్షీణః శ్లేష్మా (6)| క్షీణేత్యాది అత్ర మధ్యశబ్దేన స్వస్థోఽభిధీయతే, అధికశబ్దేన చ వృద్ధః| తత్ర క్షీణమధ్యాధికభేదేన షట్| తద్యథా- క్షీణో వాతః, స్వస్థం పిత్తం, వృద్ధః శ్లేష్మా (1); క్షీణో వాతః, వృద్ధం పిత్తం, స్వస్థః శ్లేష్మా (2); స్వస్థో వాతః, పిత్తం క్షీణం, వృద్ధః శ్లేష్మా (3); వృద్ధో వాతః, క్షీణం పిత్తం, స్వస్థః, శ్లేష్మా (4); స్వస్థో వాతః, పిత్తం వృద్ధం, క్షీణః శ్లేష్మా (5); వృద్ధో వాతః, స్వస్థం పిత్తం, క్షీణః శ్లేష్మా (6)| అథ ద్విక్షీణైకవృద్ధాస్త్రీనాహ- వాతపిత్తే క్షీణే వృద్ధః శ్లేష్మా (1), వాతశ్లేష్మాణౌ క్షీణౌ పిత్తం వృద్ధం (2), పిత్తశ్లేష్మాణౌ క్షీణౌ వాతో వృద్ధః (3)| అథ ద్వివృద్ధైకక్షీణానాహ- వాతపిత్తే వృద్ధే క్షీణః శ్లేష్మా (1), వాతశ్లేష్మాణౌ వృద్ధౌ క్షీణం పిత్తం (2), పిత్తశ్లేష్మాణౌ వృద్ధౌ క్షీణో వాతః (3)| ఏవమనేన ప్రకారేణ, సమాఖ్యాతాః కథితాః, త్రయో దోషా వాతపిత్తశ్లేష్మాణః| స్వస్థైస్తు వాతపిత్తశ్లేష్మభిః స్వాస్థ్యం త్రిషష్టమితి అయమేవార్థః శ్లోకైరుచ్యతే| తద్యథా- పృథగ్వృద్ధైర్మరుత్పిత్తకకైర్భేదత్రయం భవేత్| సంసర్గే తు భవత్యేషాం భేదస్తుల్యాధికేన చ||1|| వాతపిత్తే సమే వృద్ధే సమావేవం మరుత్కఫౌ| సమౌ పిత్తకఫావేవం స్యుస్త్రయస్తుల్యవృద్ధితః||2|| వృద్ధింగతే మరుత్పిత్తే పవనస్త్వధికస్తయోః| అన్యస్మిన్ పిత్తమధికం వృద్ధయోర్వాతపిత్తయోః||3|| వృద్ధౌ సమీరణకఫావేతయోరధికోఽనిలః| అధికే తు తయోరేవ భవేద్భేదాంతరం కఫే||4|| వృద్ధౌ పిత్తకఫౌ తద్వదేతయోః పిత్తముత్కటం|| వృద్ధయోరేతయోరేవ బలాసస్త్వధికః పునః||5|| ఇత్యేకాధికసంసర్గదోషభేదా భవంతి షట్| ఏవమేతైః సముద్దిష్టా భేదాస్తుల్యాధికైర్నవ||6|| పూర్వైః సహ భవంత్యేవం వికల్పా ద్వౌ తథా దశ| సన్నిపాతేషు జాయంతే దోషభేదాస్త్రయోదశ| ఏకస్తత్ర వికల్పః స్యాద్వృద్ధింప్రాప్తైః సమైస్త్రిభిః| వృద్ధింగతేషు సర్వేషు తేషు వృద్ధతమో మరుత్||7|| పునః పిత్తం పునః శ్లేష్మేత్యేకాధికతమైస్త్రయః| ప్రవృద్ధే వాతపిత్తే చ భేదోఽన్యస్మిన్ బలాసతః||8|| మరుత్కఫౌ తథా పిత్తాద్వాతః పిత్తకఫాదపి| ఆధిక్యేన ద్వయోరేవం దోషభేదాస్త్రయో మతాః||9|| హీనమధ్యాధికైర్దోషైర్వికల్పాః సంభవంతి షట్| అన్యోన్యాపేక్షయా తేషాం హీనవృద్ధః సమీరణః||10|| మధ్యవృద్ధం తథా పిత్తం శ్లేష్మా తత్రాధికో మతః| మధ్యః సమీరణోఽన్యస్మిన్ హీనం పిత్తం కఫోఽధికః||11|| మధ్యం పిత్తం మరుత్తీవ్రః స్వల్పః శ్లేష్మాఽపరత్ర తు| మధ్యః శ్లేష్మోల్బణం పిత్తం హీనో వాతస్తథా స్థితః ||12|| మధ్యః శ్లేష్మోల్బణో వాయుః పిత్తం హీనం తథా స్థితం||13|| మధ్యవాతోఽధికం పిత్తం హీనవృద్ధస్తథా కఫః| ఏవమేతే భవంత్యత్ర సన్నిపాతాస్త్రయోదశ||14|| పూర్వైర్ద్వాదశభిః సార్ధం వికల్పాః పంచవింశతిః| యథా వృద్ధైస్తథా క్షీణైర్దోషైః స్యుః పంచవింశతిః ||15|| క్షీణస్వస్థాధికైరేభిర్దోషభేదా భవంతి షట్| క్షీణః సమీరణస్తత్ర స్వస్థం పిత్తం కఫోఽధికః||16|| క్షీణో వాయుః కఫః స్వస్థః పిత్తమత్రాధికం తథా| క్షీణం పిత్తం మరుత్ స్వస్థో భేదోఽన్యస్మిన్ బలీ కఫః||17|| క్షీణం పిత్తం కఫః స్వస్థః ప్రవృద్ధస్త్వధికో మరుత్| శ్లేష్మా క్షీణోఽనిలః స్వస్థః పిత్తమత్ర తథోల్బణం||18|| కఫః క్షీణః సమం పిత్తం ప్రవృద్ధస్తు సమీరణః| క్షీణస్వస్థాధికైరేవం భేదాః షట్ పరికీర్తితా||19|| క్షయంగతే మరుత్పిత్తే ప్రాప్తో వృద్ధిం తథా కఫః| క్షీణౌ సమీరణకఫౌ తథా స్యాత్ పిత్తముత్కటం||20|| క్షీణౌ పిత్తకఫౌ తద్వన్నభస్వాన్ స్యాత్తు వృద్ధిమాన్| ద్వౌ క్షీణావేకవృద్ధశ్చ భేదత్రయమితి స్మృతం||21|| వాతపిత్తే గతే వృద్ధిం సంప్రాప్తశ్చ క్షయం కఫః| వృద్ధౌ వాతకఫౌ తద్వత్ పిత్తం చాథ క్షయం గతం||22|| తద్వత్ పిత్తకఫౌ వృద్ధౌ ప్రక్షీణః పవనః పునః| ఏకక్షీణద్వివృద్ధైశ్చ త్రయో భేదా భవంత్యమీ||23|| క్షీణమధ్యాధికైస్త్వేవం భేదా ద్వాదశ కీర్తితాః| ప్రకృతిస్థైః సమీరాద్యైస్తథైకః పరికీర్తితః||24|| త్రిషష్టిర్దోషభేదానామితి సమ్యఙ్నిరూపితా|| ఇతి| ఏతేషాం వాతపిత్తశ్లేష్మణాం వృద్ధక్షీణానాం లక్షణాన్యుచ్యంతే- తద్యథా- వాతవృద్ధౌ వాగ్బాహుల్యం కార్శ్యం కార్ష్ణ్యం గాత్రస్ఫురణమూష్మకామితా నిద్రానాశోఽల్పబలత్వం గాఢవర్చస్త్వం చేతి, పిత్తవృద్ధౌ పీతావభాసతా సంతాపః శీతకామిత్వమల్పనిద్రతా మూర్చ్ఛా బలహానిరింద్రియదౌర్బల్యం పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వం చేతి, శ్లేష్మవృద్ధౌ శౌక్ల్యం శైత్యం స్థైర్యం గౌరవమవసాదస్తంద్రా నిద్రా సంధ్యస్థివిశ్లేషశ్చ| వాతక్షయే మందచేష్టతా అల్పవాక్త్వమప్రహర్షో మూఢసంజ్ఞతా చ, పిత్తక్షయే మందోష్మాగ్నితా నిష్ప్రభతా చ, శ్లేష్మక్షయే రూక్షతాఽంతర్దాహ ఆమాశయేతరశ్లేష్మాశయశిరసాం శూన్యతా సంధిశైథిల్యం తృష్ణా దౌర్బల్యం చ| ఏవమేతైర్లక్షణైః ప్రకృతిసమసమవేతానాం వృద్ధానాం క్షీణానాం చ వాతపిత్తశ్లేష్మణామవగమో మిశ్రైశ్చ లక్షణైః సంసర్గసన్నిపాతావగమ ఇతి| క్షీణమధ్యాధికద్వ్యేకక్షీణవృద్ధానాం కేషాంచిల్లక్షణాని లిఖ్యంతే| తద్యథా- ఏకో వృద్ధః సమశ్చైకః క్షీణస్త్వేకో యదా భవేత్| క్షీణ ఏకః ప్రవృద్ధౌ ద్వౌ క్షీణౌ ద్వౌ వృద్ధిమాంస్తథా||25|| ఏక ఏవ స్థితస్తత్ర వ్యక్తరూపేణ దేహిని| ప్రవృద్ధో మారుతః పిత్తం ప్రకృతిస్థం కఫక్షయే||26|| గృహీత్వా స్థానతో యత్ర యత్రాంగేషు విసర్పతి| తత్ర తత్రాస్థిరో దాహః శ్రమః స్వేదో బలక్షయః||27|| క్షీణే పిత్తే యదా వాయుర్వృద్ధావస్థః సమం కఫం| వికర్షతి తదా శూలం శైత్యమత్యంతగౌరవం||28|| వృద్ధం కఫక్షయే పిత్తం ప్రకృతిస్థం ప్రభంజనం|| యదా రుణద్ధ్యస్య తదా దాహః శూలః ప్రజాయతే||29|| వృద్ధం వాతక్షయే పిత్తం ప్రకృతిస్థం యదా కఫం| నిరుణద్ధి తదా తస్య స్యుస్తంద్రాగౌరవజ్వరాః||30|| శ్లేష్మా వృద్ధో యదా వాయుః సమః పిత్తపరిక్షయే| నిరుణద్ధి తదా తస్య గౌరవం శీతకజ్వరం||31|| కఫోఽనిలక్షయే పిత్తం ప్రకృతిస్థం యదా బలీ| నిరుణద్ధి తదా తస్య మృద్వగ్నిత్వం శిరోవ్యథా||32|| ప్రలాపో గురుతా తంద్రా నిద్రా స్యాత్తు సుహృద్రుజా| ష్ఠీవనం పిత్తకఫయోర్నఖాదీనాం చ పీతతా||33|| కఫః పిత్తేన సంయుక్తో బలహానిం భృశం క్షయం| కరోత్యపాకమరుచిం గౌరవం గాత్రసాదతాం||34|| మారుతేన యుతః శ్లేష్మా హీనపిత్తః సమాచరన్| కరోతి మృదుతాం వహ్నేర్భక్తే నాన్నాభిలాషితాం||35|| వేపనం గౌరవం స్తంభశైత్యతోదాంస్తథాఽచిరాత్| శుక్లత్వం చ నఖాదీనాం పారుష్యం వపుషోఽపి చ||36|| కుపితౌ పిత్తపవనౌ పరిక్షీణకఫే యదా| ఉద్వేష్టనం శ్రమం తోదం కురుతే స్ఫోటనం తథా||37|| తథాఽంగమర్దదాహౌ చ చోషం దూయనధూపనే| శ్లేష్మాఽపిధత్తే స్రోతాంసి యదా పిత్తానిలక్షయే||38|| చేష్టానాశం తదా కుర్యాన్మూర్చ్ఛాం వాగ్భంగమేవ చ| దేహౌజః స్రంసయత్ పిత్తం వాతశ్లేష్మక్ష్యే తృషాం||39|| కుర్యాదింద్రియదౌర్బల్యం మూర్చ్ఛాం గ్లానిం క్రియాక్షయం| మర్మాణి పీడయన్ వాయుః శ్లేష్మపిత్తపరిక్షయే||40|| సంజ్ఞాప్రణాశం కురుతే ప్రకంపం విదధాతి చ| దర్శయంతి ప్రవృద్ధాః స్వం లింగం దోషా హి కేవలం||41|| క్షీణా జహతి లింగ స్వం సమాః స్వం కర్మ కుర్వతే| సమం రక్షంజయన్ వృద్ధం క్షీణం దోషం చ వర్ధయన్||42|| విధినాఽనేన విషమం సన్నిపాతం జయేద్భిషక్| ఇతి||10-11||-
Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14
మిశ్రా ధాతుమలైర్దోషా యాంత్యసంఖ్యేయతాం పునః ||12|| తస్మాత్ ప్రసంగం సంయమ్య దోషభేదవికల్పనైః | రోగం విదిత్వోపచరేద్రసభేదైర్యథైరితైః ||13|| భిషక్ కర్తాఽథ కరణం రసా దోషాస్తు కారణం | కార్యమారోగ్యమేవైకమనారోగ్యమతోఽన్యథా ||14||
मिश्रा धातुमलैर्दोषा यान्त्यसङ्ख्येयतां पुनः ||१२|| तस्मात् प्रसङ्गं संयम्य दोषभेदविकल्पनैः | रोगं विदित्वोपचरेद्रसभेदैर्यथैरितैः ||१३|| भिषक् कर्ताऽथ करणं रसा दोषास्तु कारणम् | कार्यमारोग्यमेवैकमनारोग्यमतोऽन्यथा ||१४||
🔊 Audio coming soon
ధాతుభిరసృగాదిభిర్మిశ్రా మలైశ్చాసంఖ్యేయతాం యాంతి| తత్ర వాతస్య ధాతుమలమిశ్రస్య లక్షణం వాతవ్యాధినిదానే ప్రోక్తం| పిత్తశ్లేష్మణోస్తు వృద్ధవాగ్భటః ప్రాహ- పిత్తం త్వచి స్థితం కుర్యాద్విస్ఫోటకమసూరికాః| రక్తే విసర్పం దాహం చ మాంసే మాంసావకోథనం||1|| సదాహాన్ మేదసి గ్రంథీన్ స్వేదతృడ్వమనం భృశం| అస్థిదాహం భృశం మజ్జ్ఞి హారిద్రనఖనేత్రతాం||2|| పూతిపీతావభాసం చ శుక్రం శుక్రసమాశ్రితం| సిరాగతం క్రోధనతాం ప్రలాపం స్నాయుగం తృషాం||3|| కోష్ఠగం మదతృడ్దాహాన్ వ్యాపినోఽన్యాంశ్చ యక్ష్మణః| శ్లేష్మా త్వచి స్థితః కుర్యాత్ స్తంభం శ్వేతావభాసతాం||4|| పాండ్వామయం శోణితగో మాంసస్థశ్చార్బుదాపచీః| ఆర్ద్రచర్మావనద్ధాభగాత్రతాం త్వచి గౌరవం||5|| మేదోగః స్థూలతాం మేహమస్థ్నాం స్తబ్ధత్వమస్థిగః| మజ్జగః శుక్లనేత్రత్వం శుక్రస్థః శుక్రసంచయం||6|| విబంధం గౌరవం చాతి సిరాస్థః స్తబ్ధగాత్రతాం స్నాయుగః సంధిశూనత్వం కోష్ఠగో జఠరోన్నతిం||7|| అరోచకావిపాకౌ చ తాంస్తాంశ్చ కఫజాన్ గదాన్| విణ్మూత్రయోః సాశ్రయయోస్తత్ర తత్రోపదిశ్యతే||8|| ఉపతాపోపఘాతౌ చ స్వాశ్రయేంద్రియగైర్మలైః ||ఇతి ||12-14||
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
అధ్యాయానాం తు షట్షష్ట్యా గ్రథితార్థపదక్రమం | ఏవమేతదశేషేణ తంత్రముత్తరమృద్ధిమత్ ||15|| స్పష్టగూఢార్థవిజ్ఞానమగాఢమందచేతసాం | యథావిధి యథాప్రశ్నం భవతాం పరికీర్తితం ||16|| సహోత్తరం త్వేతదధీత్య సర్వం బ్రాహ్మం విధానేన యథోదితేన | న హీయతేఽర్థాన్మనసోఽభ్యుపేతాదేతద్వచో బ్రాహ్మమతీవ సత్యం ||17||
अध्यायानां तु षट्षष्ट्या ग्रथितार्थपदक्रमम् | एवमेतदशेषेण तन्त्रमुत्तरमृद्धिमत् ||१५|| स्पष्टगूढार्थविज्ञानमगाढमन्दचेतसाम् | यथाविधि यथाप्रश्नं भवतां परिकीर्तितम् ||१६|| सहोत्तरं त्वेतदधीत्य सर्वं ब्राह्मं विधानेन यथोदितेन | न हीयतेऽर्थान्मनसोऽभ्युपेतादेतद्वचो ब्राह्ममतीव सत्यम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
నిబంధాన్ బహుశో వీక్ష్య వైద్యః శ్రీభరతాత్మజః| ఉత్తరస్థానమకరోత్ సుస్పష్టం డల్హణో భిషక్||15-17||
Adhikarana puShpikA · Śloka 66
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రే దోషభేదవికల్పో నామ షట్షష్టితమోఽధ్యాయః ||66|| ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రం సమాప్తం | సమాప్తేయం సుశ్రుతసంహితా |
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे दोषभेदविकल्पो नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ||६६|| इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रं समाप्तम् | समाप्तेयं सुश्रुतसंहिता |
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే షట్షష్టితమోఽధ్యాయః||66||