Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dr̥ṣṭigatarōgavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो दृष्टिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
sarvagatarōgavijñānīyānantaraṁ dr̥ṣṭigatarōgāṇāṁ pāriśēṣyādārambhō yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
masūradalamātrāṁ tu pañcabhūtaprasādajām | khadyōtavisphuliṅgābhāmiddhāṁ tējōbhiravyayaiḥ ||3|| āvr̥tāṁ paṭalēnākṣṇōrbāhyēna vivarākr̥tim | śītasātmyāṁ nr̥ṇāṁ dr̥ṣṭimāhurnayanacintakāḥ ||4||
मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम् | खद्योतविस्फुलिङ्गाभामिद्धां तेजोभिरव्ययैः ||३|| आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्बाह्येन विवराकृतिम् | शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर्नयनचिन्तकाः ||४||
🔊 Audio coming soon
tāṁ ca dr̥ṣṭiṁ cikitsārthaṁ pramāṇākārasvalakṣaṇairnirdiśannāha- masūrētyādi| masūradalamātrāmiti masūradalapramāṇāmityarthaḥ| pañcabhūtaprasādajāmiti pañcabhūtānāṁ dhāmabhūtāt sārājjātāmityarthaḥ| pañcabhūtamadhyē ēkasya prādhānyamāha- iddhāṁ tējōbhiravyayairiti; ētēna tējōmayī dr̥ṣṭirityuktam| khadyōtavisphuliṅgābhāmiti khadyōtō jyōtiriṅgaṇaḥ, visphuliṅgaḥ sukṣmō'gnikaṇaḥ; khadyōtavisphuliṅgau taijasāvapi yathā na dahatastathā dr̥ṣṭirapi na dahati| yadi sā khadyōtādisadr̥śī tarhi divākaraprakāśādrūpagrahaṇēna na bhavitavyamityāha- avyayairiti|- avyayaiḥ upacayāpacayarahitaistējōbhirviśiṣṭā| tasya dr̥ṣṭēḥ kutō bhāsvaratā na dr̥śyata ityāha- āvr̥tāṁ paṭalēnākṣṇōrbāhyēnēti; āvr̥tām ācchāditāṁ, bāhyēna tējō jalāśritēna| yadyapi bāhyapaṭalāvr̥tatvāddr̥ṣṭē rūpagrahaṇasāmarthyōpaghātaḥ prāptaḥ, tathā'pi paṭalasyātyantācchatvāddrōmakūpavivarāntaratvācca tējaḥparamāṇūnāṁ bahiścaratvē rūpagrahaṇasāmarthyaṁ dr̥ṣṭērnōpahanyata ityāha- vivarākr̥timiti|- vivaraṁ chidraṁ tasyēvākr̥tiryasyāḥ sā tathā tāṁ, na tu sākṣāttatra chidramasti| vivarākāravacanēna punarmr̥dutaivōktā, na punaḥ sarvathā śuṣiratvaṁ; tathā ca sati paṭalānāṁ pratipāditānāmapyanupapattiḥ syāt| dr̥ṣṭēḥ paṭalacatuṣṭayē'pi rūpagrahaṇasāmarthyamanumātavyaṁ, kālakāsthyāśritābhyantarapaṭalamapi gatē dōṣē rūpagrahaṇavikr̥tilakṣaṇasya timirasyōktēḥ| śītasātmyāmiti| nanu śītēna tējō'bhihanyatē tat kathaṁ śītēna sātmyaṁ? ucyatē- pr̥thagvyavasthitayōrjalāgnyōrvirōdhō, na punaḥ sahōtpannayōrēkakāryayōḥ; prabhāvādvā jalāntargatamapyētattējō nōpahanyatē||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
rōgāṁstadāśrayān ghōrān ṣaṭ ca ṣaṭ ca pracakṣmahē | paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam ||5||
रोगांस्तदाश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे | पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणम् ||५||
🔊 Audio coming soon
pramāṇādibhiścikitsōpayōgibhirdr̥ṣṭimabhidhāya tadāśrayarōgōpavarṇanārthaṁ paṭalacatuṣṭayapraviṣṭatimiralakṣaṇōpadēśārthaṁ ca pratipādayannāha- rōgānityādi| tadāśrayān dr̥ṣṭyāśrayānityarthaḥ| ṣaṭ ca ṣaṭ cēti dvādaśētyarthaḥ||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 7
sirābhirabhisamprāpya vigu'bhyantarē bhr̥śam | prathamē paṭalē dōṣō yasya dr̥ṣṭau vyavasthitaḥ ||6|| avyaktāni sa rūpāṇi sarvāṇyēva prapaśyati |7|
सिराभिरभिसम्प्राप्य विगुऽभ्यन्तरे भृशम् | प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्टौ व्यवस्थितः ||६|| अव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाण्येव प्रपश्यति |७|
🔊 Audio coming soon
prathamapaṭalagatasya timirārambhakadōṣasya samprāptilēśapūrvakaṁ lakṣaṇamāha- sirābhirityādi| abhisamprāpya samyaggatvā| viguṇō duṣṭaḥ| abhyantarē sarvābhyantarē kālakāsthyāśritē prathamapaṭalē| sa puruṣaḥ| ‘sarvāṇyēva prapaśyati’ ityatra ‘kadācidatha paśyati’ iti pañjikākāraḥ paṭhati vyākhyānayati ca- kadācinna sarvakālam| ētēna sthānaviśēṣāddōṣasyālpabalavattōktā, taduttarēṣu kramāt balavattvamiti| tānyavyaktarūpāṇyapi vakṣyamāṇarūpabhramaṇāruṇavarṇādiyuktāni vātēna, tathā pittēnādityakhadyōtādīni nīlapītavarṇāni, ēvaṁ kaphēna sitavarṇāni, raktēna raktavarṇāni, sannipātēna vicitrāṇi| ēvaṁ dvitīyādipaṭalēṣvapi vyākhyēyam||6||-
Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10
dr̥ṣṭirbhr̥śaṁ vihvalati dvitīyaṁ paṭalaṁ gatē ||7|| makṣikā maśakān kēśāñjālakāni ca paśyati | maṇḍalāni patākāṁśca marīcīḥ kuṇḍalāni ca ||8|| pariplavāṁśca vividhān varṣamabhraṁ tamāṁsi ca | dūrasthānyapi rūpāṇi manyatē ca samīpataḥ ||9|| samīpasthāni dūrē ca dr̥ṣṭērgōcaravibhramāt | yatnavānapi cātyarthaṁ sūcīpāśaṁ na paśyati ||10||
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते ||७|| मक्षिका मशकान् केशाञ्जालकानि च पश्यति | मण्डलानि पताकांश्च मरीचीः कुण्डलानि च ||८|| परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च | दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः ||९|| समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् | यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति ||१०||
🔊 Audio coming soon
dvitīyapaṭalagatadōṣalakṣaṇamāha- dr̥ṣṭirityādi| dvitīyaṁ paṭalaṁ mēdaḥśritam| bhr̥śamiti yādr̥śī prathamē paṭalē tatō'dhikaṁ vihvalībhavati| vihvalatvamāha- makṣikā maśakānityādi| makṣikādīnāmabhāvē'pi timirārambhakadvitīyapaṭalāśritadōṣaprabhāvēṇa makṣikādīni yathādōṣavarṇāni paśyati| jālakāni jantulālāviracitajālakākārāṇi, maṇḍalāni vartularūpāṇi| patākāḥ dhvajān| marīcīḥ mr̥gatr̥ṣṇāḥ| kuṇḍalāni karṇakuṇḍalāni| pariplavāṁścēti nakṣatrādīnāṁ gatīḥ| vividhān ūrdhvādhastiryaggamanēna kr̥ṣṇapītaśuklavarṇadarśanēna vā nānāprakārān| varṣaṁ vr̥ṣṭim| asadrūpagrahaṇē vihvalatvaṁ pratipādya sadrūpagrahaṇē'pi dēśāparijñānē dr̥śōrvihvalatvaṁ pratipādayannāha- dūrasthānītyādi| gōcaravibhramāt indriyārthavibhramāt||7-10||
Adhikarana 6 (11-14) · Śloka 15
ūrdhvaṁ paśyati nādhastāttr̥tīyaṁ paṭalaṁ gatē | mahāntyapi ca rūpāṇi cchāditānīva vāsasā ||11|| karṇanāsākṣiyuktāni viparītāni vīkṣatē | yathādōṣaṁ ca rajyēta dr̥ṣṭirdōṣē balīyasi ||12|| adhaḥsthitē samīpasthaṁ dūrasthaṁ cōparisthitē | pārśvasthitē tathā dōṣē pārśvasthāni na paśyati ||13|| samantataḥ sthitē dōṣē saṅkulānīva paśyati | dr̥ṣṭimadhyagatē dōṣē sa ēkaṁ manyatē dvidhā ||14|| dvidhāsthitē tridhā paśyēdbahudhā cānavasthitē | timirākhyaḥ sa vai dōṣaḥ... |15|
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते | महान्त्यपि च रूपाणि च्छादितानीव वाससा ||११|| कर्णनासाक्षियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते | यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि ||१२|| अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते | पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति ||१३|| समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति | दृष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा ||१४|| द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते | तिमिराख्यः स वै दोषः... |१५|
🔊 Audio coming soon
tr̥tīyapaṭalagatadōṣalakṣaṇamāha- ūrdhvamityādi| tr̥tīyaṁ paṭalaṁ māṁsāśritam| ūrdhvaṁ paśyatīti ālōkasahāyatvēna dr̥śa ūrdhvamupalambhō nādhastāt| viparītāni karṇādihīnāni| yathādōṣaṁ cēti sāmarthyānmāṁsasthitaśōṇitasahāyēna balavattaradōṣēṇa dr̥ṣṭau rāga utpadyata ityarthaḥ| ata ēva prathamadvitīyapaṭalayōḥ śōṇitābhāvādrāgābhāvaḥ| adhaḥsthitē dr̥ṣṭimaṇḍalādhōbhāgasthitē dōṣē ityarthaḥ| saṅkulānīvēti miśrībhūtānīva vasturūpāṇi paśyati| dvidhā sthitē ‘dōṣē’ iti śēṣaḥ| anavasthitē cañcalē dōṣē| timirākhyaḥ timirasañjñaḥ, rāgaprāptasya ca timirasya ‘kāca’ iti sañjñā||11-14||-
Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 17
... caturthaṁ paṭalaṁ gataḥ ||15|| ruṇaddhi sarvatō dr̥ṣṭiṁ liṅganāśaḥ sa ucyatē | tasminnapi tamōbhūtē nātirūḍhē mahāgadē ||16|| candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣē ca vidyutaḥ | nirmalāni ca tējāṁsi bhrājiṣṇūni ca paśyati ||17||
... चतुर्थं पटलं गतः ||१५|| रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशः स उच्यते | तस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ||१६|| चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः | निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति ||१७||
🔊 Audio coming soon
caturthapaṭalagatadōṣalakṣaṇamāha- sa ityādi| sa ēva timirākhyaḥ, caturthaṁ paṭalaṁ tējōjalāśritaṁ prāptō yadā sarvatō dr̥ṣṭiṁ ruṇaddhi tadā liṅganāśa ucyata iti sambandhaḥ| liṅganāśa iti liṅgaṁ cakṣurindriyaśaktiḥ, tasya nāśō yasmin sa liṅganāśō dōṣaḥ| tatrāpyalpēṣu dōṣēṣu kēṣāñcidvastuviśēṣāṇāmupalambhō bhavatīti darśayannāha- tasminniti| tasmin liṅganāśē| tamōbhūtē iti atra bhūtaśabda upamānē| nātiruḍhē nātivr̥ddhē| mahāgadē pradhānēndriyatirōbhāvakatvāt| nirmalāni ca tējāṁsi agnyādīni, bhrājiṣṇūni anyānyapi dīptimanti yāni vastūni tāni paśyatītyarthaḥ||15-17||
Adhikarana 8 (18) · Śloka 18
sa ēva liṅganāśastu nīlikākācasañjñitaḥ |18|
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसञ्ज्ञितः |१८|
🔊 Audio coming soon
tasyaiva liṅganāśasyāparaṁ sañjñādvayaṁ pratipādayannāha- sa ēvētyādi| nīlikāviśēṣitā kācasañjñā sañjātā yasya sa tathā| kācasañjñā ca tr̥tīyē'pi paṭalē rāgitimirasya rāgōtpattidvārēṇa sūcitā| ētēna kācatvāt paṭaladvayagatayōrapi dōṣayōḥ ṣaṭtvaṁ na tu dvādaśatvam| asyāgrē kicit ‘yanmayastanmayāni’ ityādipāṭhamāpātanikāpūrvakaṁ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ|18|-
Adhikarana 9 (18) · Śloka 19
tatra vātēna rūpāṇi bhramantīva sa paśyati ||18|| āvilānyaruṇābhāni vyāviddhāni ca mānavaḥ |19|
तत्र वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति ||१८|| आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानि च मानवः |१९|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ tēṣu paṭalēṣu kramēṇa vātādidēṣārabdhasya timirasya liṅgāni darśayannāha- vātēnētyādi| āvilāni samalāni, aruṇābhāni īṣadraktāni| vyāviddhāni vakrāṇi||18||-
Adhikarana 10 (19) · Śloka 20
pittēnādityakhadyōtaśakracāpataḍidguṇān ||19|| śikhibarhavicitrāṇi nīlakr̥ṣṇāni paśyati |20|
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ||१९|| शिखिबर्हविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति |२०|
🔊 Audio coming soon
pittajatimiralakṣaṇamāha- pittēnētyādi| khadyōtō jyōtiriṅgaṇaḥ| śakracāpam indradhanuḥ, taḍidguṇō vidyullatā, śikhibarhaḥ mayūrapicchaḥ||19||-
Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 22
kaphēna paśyēdrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca ||20|| gauracāmaragaurāṇi śvētābhrapratimāni ca | paśyēdasūkṣmāṇyatyarthaṁ vyabhrē caivābhrasamplavam ||21|| salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ |22|
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ||२०|| गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च | पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसम्प्लवम् ||२१|| सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः |२२|
🔊 Audio coming soon
ślēṣmajatimiralakṣaṇamāha- kaphēnētyādi| gauracāmaragaurāṇīti śvētacāmaravacchuklāni| sitāni cēti sudhautaśuklavastrasadr̥śāni| asūkṣmāṇi sthūlāni| vyabhrē vigataghanē | abhrasamplavaṁ mēghānāṁ sarvatō gamanam| salilaplāvitānīva parijāḍyānīti sarvataḥ salilaplavanēnēva śuklāni stimitāni ca rūpāṇi paśyati||20-21||-
Adhikarana 12 (22) · Śloka 23
tathā raktēna raktāni tamāṁsi vividhāni ca ||22|| haritaśyāvakr̥ṣṇāni dhūmadhūmrāṇi cēkṣatē |23|
तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ||२२|| हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेक्षते |२३|
🔊 Audio coming soon
raktajatimiralakṣaṇamāha- tathētyādi| dhūmadhūmrāṇi dhūmavēṣṭitānīva| yadyapi timirasya raktāntargatadōṣajanyatvādraktajasañjñā na syāt, tathā'pi raktabāhulyādupacārādvā raktajavyapadēśaḥ||22||-
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
sannipātēna citrāṇi viplutāni ca paśyati ||23|| bahudhā vā dvidhā vā'pi sarvāṇyēva samantataḥ | hīnādhikāṅgānyathavā jyōtīṁṣyapi ca paśyati ||24||
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति ||२३|| बहुधा वा द्विधा वाऽपि सर्वाण्येव समन्ततः | हीनाधिकाङ्गान्यथवा ज्योतींष्यपि च पश्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
sannipātajatimiralakṣaṇamāha- sannipātēnētyādi| citrāṇi nānāvarṇāni viplutāni sarvatō'vakīrṇāni| bahudhā bahutvaṁ gatāni, dvidhā dvitvaṁ gatāni, sarvāṇyēva yāvaddraṣṭavyāni rūpāṇi| hīnādhikāṅgānīti na kēvalaṁ tr̥tīyē paṭalē hīnādhikāṅgāni paśyati sannipātēna punaḥ paṭalāntarē'pi hīnādhikāṅgāni paśyati| jyōtīṁṣi tārakāṇi||23-24||
Adhikarana 14 (25) · Śloka 26
pittaṁ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṁ raktatējasā | pītā diśastathōdyantamādityamiva paśyati ||25|| vikīryamāṇān khadyōtairvr̥kṣāṁstējōbhirēva ca |26|
पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्च्छितं रक्ततेजसा | पीता दिशस्तथोद्यन्तमादित्यमिव पश्यति ||२५|| विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव च |२६|
🔊 Audio coming soon
nanu vātapittakaphaśōṇitasannipātaiḥ pañcabhiḥ pañcatimirāṇāṁ cōttarāvasthāsu kācaliṅganāśasañjñē kr̥tē, kācāśca ṣaṭ vyākhyēyā iti tēṣāṁ ṣaṭtvōpapattihētubhūtaṣaṣṭhaparimlāyitimirakathanāya, tathā parimlāyitimirākrāntasya puṁsō yādr̥śaṁ rūpagrahaṇaṁ bhavati tādr̥grūpakathanāya ca prāha- pittamityādi| mūrcchitaṁ saṁyuktaṁ, raktatējasā raktaprasādēna; anyē tu raktārthaṁ tējō raktatējaḥ, tēna mūrcchitaṁ; ētēna raktārthaṁ pariṇamyamānarasēna saṁyuktamityarthaḥ| īdr̥śē ca vyākhyānē nāmānvayaḥ saṅgacchatē| yathā parimlāyī kṣayī kathyatē tathā ca vakṣyati,- ‘dōṣakṣayāt kadācit syāt svayaṁ tatra ca darśanam’ iti, tacca kṣayitvaṁ laṅghanādibhirupabr̥ṁhakarasakṣayāt pittakṣayāccōpapadyatē| raktajapakṣē raktakṣayōpapattirnāsti| kēcit ‘raktatējasā’ ityatra ‘bhaktatējasā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- bhaktatējasā āhāraprasādēna rasākhyēnētyarthaḥ| atra sātyakiprabhr̥tīnāṁ matānulōmēna raktamūrcchitaṁ pittaṁ hyapītyavagantavyam| tathā ca rāgakathanaprastāvē sātyakiḥ- “pittaraktōtthitā pītāścitritāḥ sannipātajāḥ”- iti| ēka ēvāsau parimlāyī rōgō'rāgaprāptaḥ san timirākhyaḥ, rāgaprāptastu kācākhyaḥ, sa ēva kiñciddarśananāśakārī liṅganāśaḥ| sarvāṇyēva timirāṇi prathamadvitīyapaṭalagatāni sādhyāni; tr̥tīyapaṭalagatāni rāgaprāptyā kācākhyāni bhavanti, tadā yāpyāni||25||-
Adhikarana 15 (26) · Śloka 26
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṁ rāgairliṅganāśamataḥ param ||26||
वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
tr̥tīyarāgitimirasya kācākhyāṁ prāptasya liṅganāśasya ca rāgēṇaiva saṅkhyāṣaṭtvaṁ nirdiśannāha- vakṣyāmītyādi| ṣaḍvidhaṁ ṣaḍbhēdabhinnam| tr̥tīyapaṭalagataṁ kācākhyāṁ prāptaṁ timiramiti śēṣaḥ| rāgaiḥ vakṣyamaṇaiḥ aruṇādibhiḥ| liṅganāśamataḥ paramiti kācākhyatimirakathanānantaraṁ liṅganāśamapi ṣaḍvidhaṁ vakṣyāmi||26||
Adhikarana 16 (27) · Śloka 27
rāgō'ruṇō mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt parimlāyyathavā'pi nīlaḥ | kaphāt sitaḥ śōṇitajastu raktaḥ samastadōṣō'tha vicitrarūpaḥ ||27||
रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टः पित्तात् परिम्लाय्यथवाऽपि नीलः | कफात् सितः शोणितजस्तु रक्तः समस्तदोषोऽथ विचित्ररूपः ||२७||
🔊 Audio coming soon
tānēvāruṇādikān rāgānāha- rāga ityādi| parimlāyī pīta ityarthaḥ| aruṇādirāgaiḥ pañcabhistāvat pañca kācā jñēyāḥ, ṣaṣṭhaḥ kācaśca parimlāyī rōgaḥ paraṁ rāgaprāptaḥ| asya ca pītavarṇatā sātyakivacanādavagantavyā| ēvaṁ ṣaṭ kācāḥ kathitāḥ||27||
Adhikarana 17 (28) · Śloka 29
raktajaṁ maṇḍalaṁ dr̥ṣṭau sthūlakācānalaprabham | parimlāyini rōgē syānmlāyyānīlaṁ ca maṇḍalam ||28|| dōṣakṣayāt kadācit syātsvayaṁ tatra ca darśanam |29|
रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचानलप्रभम् | परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लाय्यानीलं च मण्डलम् ||२८|| दोषक्षयात् कदाचित् स्यात्स्वयं तत्र च दर्शनम् |२९|
🔊 Audio coming soon
atra pittāt parimlāyītyuktaṁ tasya ca lakṣaṇamanuktaṁ vaktumāha- raktajamityādi| raktajaṁ raktaprasādājjātaṁ raktatējasā jātaṁ vā| sthūlakācānalaprabhamiti bāhulyēna sthūlakācābhaṁ, varṇēnānalaprabham| anyē tu ‘aruṇaṁ maṇḍalaṁ dr̥ṣṭau sthūlakācāruṇaprabhaṁ’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- aruṇam aruṇavarṇaṁ| kīdr̥śamaruṇamityāha- sthūlakācāruṇaprabhamiti|- sthūlakācasyēvāruṇā prabhā yasya tattathā| ēṣa pāṭhaḥ pañjikayā dūṣitaḥ| mlāyi kṣayi| ānīlamiti īṣannīlam| analaprabhatvēna ca pītatvamuktamēva, tasmāt kiñcinnīlapītamityarthaḥ| anyē tu ‘mlāyīnīlam’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- mlāyīnīlaṁ pītanīlamityarthaḥ| tatra pītaṁ rasamūrcchitapittajanitaṁ, nīlaṁ punaḥ raktamūrcchitapittajam| atra tr̥tīyapaṭalasthē rāgē dōṣavyādhi(pti)vaśādrāgasya maṇḍalākārataiva, na tu lē(rē)khādiprakāratvamiti niyamārthaṁ punarmaṇḍalagrahaṇamiti| dōṣakṣayādityādi karmakṣayāddōṣakṣayē sañjātē kadācidākasmikaṁ tatra parimlāyini rōgē darśanaṁ syādityēkē; anyē tu pittasammūrcchākararasasaṅkṣayāt kṣīṇē dōṣē tatra kadāciddarśanaṁ syāditi vyākhyāṁ kurvantīti| ayaṁ yāpyaḥ||28||-
Adhikarana 18 (29-33) · Śloka 33
aruṇaṁ maṇḍalaṁ vātāccañcalaṁ paruṣaṁ tathā ||29|| pittānmaṇḍalamānīlaṁ kāṁsyābhaṁ pītamēva vā | ślēṣmaṇā bahalaṁ snigdhaṁ śaṅkhakundēndupāṇḍuram ||30|| calatpadmapalāśasthaḥ śuklō bindurivāmbhasaḥ | saṅkucatyātapē'tyarthaṁ chāyāyāṁ vistr̥tō bhavēt ||31|| mr̥dyamānē ca nayanē maṇḍalaṁ tadvisarpati | pravālapadmapatrābhaṁ maṇḍalaṁ śōṇitātmakam ||32|| dr̥ṣṭirāgō bhavēccitrō liṅganāśē tridōṣajē | yathāsvaṁ dōṣaliṅgāni sarvēṣvēva bhavanti hi ||33||
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ||२९|| पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव वा | श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ||३०|| चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः | सङ्कुचत्यातपेऽत्यर्थं छायायां विस्तृतो भवेत् ||३१|| मृद्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति | प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् ||३२|| दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे | यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ||३३||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kācākhyāṁ prāptasya timirasya rāgēṇa ṣaṭtvaṁ pratipādya, ṣaḍvidhaṁ liṅganāśamataḥ paraṁ vakṣyāmīti yaduktaṁ tadēva ṣaḍvidhatvaṁ maṇḍalarāgabhēdēna vivr̥ṇvannāha- aruṇamityādi| paruṣaṁ kharasparśam| ānīlam īṣannīlaṁ, kāṁsyābham āpāṇḍupītam| bahalaṁ sthūlam| śuklō bindurivāmbhasa ityasyāgrē kēcit ‘saṅkucatyātapē'tyarthaṁ chāyāyāṁ vistr̥tō bhavēt’ iti paṭhanti| liṅganāśē'pi pūrvōktavātādirūpabhramaṇāruṇavarṇādidōṣaliṅgaṁ jñēyamiti darśayitumāha- yathāsvamityādi| yathāsvaṁ dōṣaliṅgānīti pūrvōktavātāditimirāṇāṁ rūpabhraṇādilakṣaṇānītyarthaḥ| ēṣu liṅganāśēṣu kēvalaślēṣmajaliṅganāśaṁ vihāyānyē liṅganāśā asādhyāḥ| atra kiñciddarśanāvasthāṁ prāptaḥ parimlāyyēva rōgaḥ ṣaṣṭhō liṅganāśō jñēyaḥ| ēvaṁ ṣaḍ liṅganāśā uktāḥ||29-33||
Adhikarana 19 (34) · Śloka 35
ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍimē ca rōgā dr̥ṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍēva ca syuḥ | tathā naraḥ pittavidagdhadr̥ṣṭiḥ kaphēna cānyastvatha dhūmadarśī ||34|| yō hrasvajāḍyō(tyō) nakulāndhatā ca gambhīrasañjñā ca tathaiva dr̥ṣṭiḥ |35|
षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव च स्युः | तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी ||३४|| यो ह्रस्वजाड्यो(त्यो) नकुलान्धता च गम्भीरसञ्ज्ञा च तथैव दृष्टिः |३५|
🔊 Audio coming soon
rāgairaruṇādikaiḥ ṣaḍvidhaṁ liṅganāśamabhidhāyāparān pittavidagdhadr̥ṣṭyādikān ṣaḍēva nirdiśannāha- ṣaḍityādi| ṣaḍliṅganāśā iti ‘vakṣyāmi ṣaḍvidhaṁ rāgairliṅganāśamataḥ paraṁ’ ityanainēva liṅganāśānāṁ ṣaṭtvē prāptē punaḥ ṣaḍiti yatsaṅkhyākaraṇaṁ tanniyamārthaṁ, tēna timirakācaliṅganāśānāṁ pr̥thak saṅkhyākaraṇaṁ na gaṇanīyaṁ; ētēnaitaduktaṁ bhavati- ṣaḍ liṅganāśāḥ, ṣaḍimē ca rōgā vakṣyamāṇāḥ pittavidagdhadr̥ṣṭyādayaḥ, ēvaṁ dr̥ṣṭyāśrayā dvādaśa| ṣaḍimē ca rōgā iti vakṣyamāṇāḥ pittavidagdhadr̥ṣṭyādayaḥ| dr̥ṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍēva syuriti atrāpi pūrvaśaṅkayā ṣaḍēvēti parasmānniyamayati; dvādaśaiva dr̥ṣṭyāśrayā rōgā bhavēyurityarthaḥ| kē tē pittavidagdhadr̥ṣṭyādayaḥ ṣaḍityāha- tathētyādi| tathāśabdō bhinnakramē, kaphēna cānya ityatra sambadhyatē; tēna kaphēnāpi vidagdhadr̥ṣṭiranya ityarthaḥ||34||-
Adhikarana 20 (35-36) · Śloka 37
pittēna duṣṭēna gatēna dr̥ṣṭiṁ pītā bhavēdyasya narasya dr̥ṣṭiḥ ||35|| pītāni rūpāṇi ca manyatē yaḥ sa mānavaḥ pittavidagdhadr̥ṣṭiḥ | prāptē tr̥tīyaṁ paṭalaṁ tu dōṣē divā na paśyēnniśi vīkṣatē ca ||36|| (rātrau sa śītānugr̥hītadr̥ṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyēt) |37|
पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिं पीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः ||३५|| पीतानि रूपाणि च मन्यते यः स मानवः पित्तविदग्धदृष्टिः | प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते च ||३६|| (रात्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत्) |३७|
🔊 Audio coming soon
pittavidagdhadr̥ṣṭērlakṣaṇamāha- pittēnētyādi| dr̥ṣṭēna vr̥ddhēna| niśi vīkṣatē cēti rātrau śītōpakr̥tadr̥ṣṭitvāt pittābhāvaḥ, atō rātrau rūpadarśanam| sādhyō'yam||35-36||-
Adhikarana 21 (38) · Śloka 38
tathā naraḥ ślēṣmavidagdhadr̥ṣṭistānyēva śuklāni hi manyatē tu ||37|| triṣu sthitōlpaḥ paṭalēṣu dōṣō naktāndhyamāpādayati prasahya | divā sa sūryānugr̥hītacakṣurikṣēta rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||38||
तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु ||३७|| त्रिषु स्थितोल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य | दिवा स सूर्यानुगृहीतचक्षुरिक्षेत रूपाणि कफाल्पभावात् ||३८||
🔊 Audio coming soon
kaphavidagdhadr̥ṣṭērlakṣaṇamāha- nara ityādi| kaphēna duṣṭēna gatēna dr̥ṣṭiṁ sitā bhavēdyasya narasya dr̥ṣṭiriti tathāśabdārthaḥ| tānyēva rūpāṇi| ayamapi sādhyaḥ||38||
Adhikarana 22 (39) · Śloka 39
śōkajvarāyāsaśirōbhitāpairabhyāhatā yasya narasya dr̥ṣṭiḥ | sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṁstaṁ dhūmadarśīti vadanti rōgam ||39||
शोकज्वरायासशिरोभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः | सधूमकान् पश्यति सर्वभावांस्तं धूमदर्शीति वदन्ति रोगम् ||३९||
🔊 Audio coming soon
dhūmadarśinō lakṣaṇamāha- śōkētyādi| śirōbhitāpaḥ śirōvyathā| ayaṁ pittajaḥ sādhyaśca||39||
Adhikarana 23 (40) · Śloka 40
sa hrasvajāḍyō divasēṣu kr̥cchrāddhrasvāni rūpāṇi ca yēna paśyēt |40|
स ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च येन पश्येत् |४०|
🔊 Audio coming soon
hrasvajāḍyalakṣaṇamāha - sa ityādi| sa puruṣaḥ| yēna vikārēṇa| atra divasēṣu paśyēditi vacanādrātrau na paśyatītyavagamyatē| kēcittu ‘rātrau ca śītānugr̥hītadr̥ṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyēt’ iti paṭhanti; taccāsaṅgataṁ, asya naktāndhatājanakatvāt| tathā ca vidēhaḥ,- “naktamandhāstu catvārō yē purastāt prakīrtitāḥ| tēṣāmasādhyō nakulō hrasvajāḍya(tya)stathaiva ca”- iti| atra ca dr̥ṣṭimadhyagataḥ pītō rāgō jñēyaḥ| asya paṭalacatuṣṭayāśritapittaprabhavatvādasādhyatvam|40|-
Adhikarana 24 (40) · Śloka 41
vidyōtatē yēna narasya dr̥ṣṭirdōṣābhipannā nakulasya yadvat ||40|| citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyēt sa vai vikārō nakulāndhyasañjñaḥ |41|
विद्योतते येन नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ||४०|| चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसञ्ज्ञः |४१|
🔊 Audio coming soon
nakulāndhyalakṣaṇamāha- vidyōtata ityādi| dōṣābhipannā dōṣairvyāptā| citrāṇi sarvadōṣavarṇāni| divā sa paśyēditi vacanādrātrau na paśyatītyavagamyatē| sarvajō'sādhyaśca||40||-
Adhikarana 25 (41) · Śloka 42
dr̥ṣṭirvirūpā śvasanōpasr̥ṣṭā saṅkucyatē'bhyantarataśca yāti ||41|| rujāvagāḍhā ca tamakṣirōgaṁ gambhīrikēti pravadanti tajjñāḥ |42|
दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कुच्यतेऽभ्यन्तरतश्च याति ||४१|| रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |४२|
🔊 Audio coming soon
gambhīrikāyā lakṣaṇamāha- dr̥ṣṭirityādi| virūpā vikr̥tarūpā| śvasanōpasr̥ṣṭā vātōpadrutā| rujāvagāḍhā tīvravēdanā| iyamapyasādhyā||41||-
Adhikarana 26 (42) · Śloka 43
bāhyau punardvāviha sampradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca ||42|| nimittatastatra śirōbhitāpājjñēyastvabhiṣyandanidarśanaiśca |43|
बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ||४२|| निमित्ततस्तत्र शिरोभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनैश्च |४३|
🔊 Audio coming soon
hētubhēdēna bāhyau nirdiśannāha- bāhyāvityādi| bahirbhavau bāhyau; yadyapi prāksūtrē saṅkṣēpēṇōpadiṣṭau tathā'pi punariha nimittānimittabhēdadvayēna samyak prakarṣānnirdiṣṭāvityarthaḥ| tatra sanimittaṁ darśayannāha- nimittata ityādi| tatra tayōrmadhyē, śirōbhitāpād viṣapuṣpagandhaspr̥ṣṭapavanasamparkajātāt, abhiṣyandanidarśanairiti abhiṣyandalakṣaṇairityarthaḥ| ayamasādhyaḥ||42||-
Adhikarana 27 (43-44) · Śloka 44
surarṣigandharvamahōragāṇāṁ sandarśanēnāpi ca bhāsvarāṇām ||43|| hanyēta dr̥ṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasañjñaḥ | tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dr̥ṣṭiḥ ||44||
सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्वराणाम् ||४३|| हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः | तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ||४४||
🔊 Audio coming soon
animittaṁ darśayannāha- surarṣītyādi| animitta iti anupalabhyamānaviśiṣṭasurādidarśananimittaḥ| dr̥ṣṭiḥ darśanam| liṅganāśa iti darśananāśa ityarthaḥ| ayamapyasādhyaḥ| tasyaivānimittasya lakṣaṇamāha- tatrētyādi| tatra animittasañjñakē| vispaṣṭamiva viśēṣēṇa prasannamiva| vaidūryavarṇā prakr̥tivarṇētyarthaḥ| vimalēti vigatāstimirakācādayō malā yasyāṁ sā tathā| ētau sanimittānimittau sarvagatāvapi darśananāśakaratvādanuktāvapi dr̥ṣṭyāśritau kathitau, atō na saṅkhyātirēkaḥ||43-44||
Adhikarana 28 (45) · Śloka 45
vidīryatē sīdati hīyatē vā nr̥ṇāmabhīghātahatā tu dr̥ṣṭiḥ ||45||
विदीर्यते सीदति हीयते वा नृणामभीघातहता तु दृष्टिः ||४५||
🔊 Audio coming soon
āgantuprastāvādaparamabhighātajamāha- vidīryata ityādi| sīdati avasādaṁ yāti| ēṣa bāhyanimittatvāt sannipātāntarbhūtaḥ||45||
Adhikarana 29 (46) · Śloka 46
ityētē nayanagatā mayā vikārāḥ saṅkhyātāḥ pr̥thagiha ṣaṭ ca saptatiśca | ētēṣāṁ pr̥thagiha vistarēṇa sarvaṁ vakṣyē'haṁ tadanu cikitsitaṁ yathāvat ||46||
इत्येते नयनगता मया विकाराः सङ्ख्याताः पृथगिह षट् च सप्ततिश्च | एतेषां पृथगिह विस्तरेण सर्वं वक्ष्येऽहं तदनु चिकित्सितं यथावत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
samudāyasaṅkhyāmāha- ityēta ityādi| saṅkhyātāḥ samyagākhyātāḥ, samyaggaṇitā vā| iha śālākyē| punaḥ ṣaṭsaptatisaṅkhyākāraṇaṁ niyamārthaṁ; tēna ṣaṭsaptatirēva| ētēna karālādiprōktā saṅkhyā nirākr̥tā||46||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē dr̥ṣṭigatarōgavijñānīyō nāma saptamō'dhyāyaḥ ||7||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे दृष्टिगतरोगविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē saptamō'dhyāyaḥ||7||