43. hr̥drōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ ஹத்ரோகப்ரதிஷேதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

குல்மப்ரதிஷேதாநந்தரஂ ஸ்தாநஸாமீப்யாந்நாமஸங்கீர்தநாத்வா ஹத்ரோகப்ரதிஷேதோ யுக்த இத்யத ஆஹ- அதாத இத்யாதி||௧-௨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

வேகாகாதோஷ்ணரூக்ஷாந்நைரதிமாத்ரோபஸேவிதைஃ | விருத்தாத்யஶநாஜீர்ணைரஸாத்ம்யைஶ்சாபி(தி) போஜநைஃ ||௩|| தூஷயித்வா ரஸஂ தோஷா விகுணா ஹதயஂ கதாஃ | குர்வந்தி ஹதயே பாதாஂ ஹத்ரோகஂ தஂ ப்ரசக்ஷதே ||௪||

இதாநீஂ ப்ரதிஜ்ஞாநந்தரஂ பூர்வவத்தத்ரோகஸ்ய ஹேதுஸம்ப்ராப்தீ ஆஹ- வேகேத்யாதி| ஏதைர்வேகாகாதாதிஹேதுபிர்விகுணாஃ குபிதா தோஷா ஹதயஂ கத்வா ரஸஂ தூஷயித்வா ஹதயே பாதாஂ குர்வந்தி, தஂ ஹத்ரோகஂ ப்ரசக்ஷதே ஆசார்யா இதி ஸம்பந்தஃ| வேகாகாத இத்யத்ர ஆகாதஶப்தோ த்விராவர்தயிதவ்யஃ, தேந வேகாகாத ஆகாதஶ்ச; தத்ர வேகாகாதோ வேகாவரோதஃ, ஆகாதோ லகுடாதிப்ரஹாரஃ| விருத்தஂ ஹிதாஹிதீயோக்தம், அத்யஶநஂ ஸாஜீர்ணபோஜநம், அஜீர்ணம் ஆமவிதக்தாதிகம்| பாதாக்ரஹணஂ பாதாவைசித்ர்யஜ்ஞாபநார்தம்| வேகாகாதாதிரஸாத்ம்யபோஜநாந்தோ ஹேதுஃ, தூஷயித்வேத்யாதிகா ஸம்ப்ராப்திஃ| ஹத்ரோகே பூர்வரூபாநபிதாநமவ்யக்தலக்ஷணாநாமேவ பூர்வரூபத்வேநாபிமதத்வாத்; அந்யே ஜாதிமாத்ரபரிச்சேதாத் பூர்வரூபாவகமஃ||௩-௪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

சதுர்விதஃ ஸ தோஷைஃ ஸ்யாத் கமிபிஶ்ச பதக் பதக் | லக்ஷணஂ தஸ்ய வக்ஷ்யாமி சிகித்ஸிதமநந்தரம் ||௫||

தஸ்ய ஸங்க்யாமாஹ- சதுர்வித இத்யாதி| ஸ ஹத்ரோகஃ| தோஷைஃ ஏகைகைஃ ஸந்நிபதிதைஶ்ச, கமிபிரிதி கமிபிஃ ஸஹேத்யர்தஃ| நநு, தந்த்ராந்தரே பஞ்ச ஹத்ரோகாஃ படிதாஃ, தத் கதமத்ர சத்வாரஃ? ஸத்யஂ, த்ரிதோஷஹத்ரோகோத்தராவஸ்தைவ கமிஹத்ரோகஃ, தேந ந பஞ்ச ஹத்ரோகாஃ| பதக் பதகித்யாதி| அநந்தரஂ லக்ஷணாநந்தரமித்யர்தஃ||௫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ஆயம்யதே மாருதஜே ஹதயஂ துத்யதே ததா | நிர்மத்யதே தீர்யதே ச ஸ்போட்யதே பாட்யதேऽபி ச ||௬||

வாதிகஹத்ரோகலக்ஷணமாஹ- ஆயம்யத இத்யாதி| ஆயம்யதே தீர்கீக்ரியத இவ, மாருதஜே ஹத்ரோகே, துத்யதே ப்ரதோதேந வ்யத்யத இவ, நிர்மத்யதே விலோட்யத இவ, தீர்யதே ஆரயேவ, பாட்யதே த்விதா க்ரியத இவ||௬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

தஷ்ணோஷாதாஹசோஷாஃ ஸ்யுஃ பைத்திகே ஹதயக்லமஃ | தூமாயநஂ மூர்ச்சா ச ஸ்வேதஃ ஶோஷோ முகஸ்ய ச ||௭||

பைத்திகஹத்ரோகலக்ஷணமாஹ- தஷ்ணேத்யாதி| ஊஷா ப்ராதேஶிகோ தாஹஃ| சோஷஃ சூஷ்யத இவ வேதநாவிஶேஷஃ| பைத்திகே பித்தஜே ஹத்ரோகே| தூமாயநஂ தூமோத்வமநமிவ||௭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

கௌரவஂ கபஸஂஸ்ராவோऽருசிஃ ஸ்தம்போऽக்நிமார்தவம் | மாதுர்யமபி சாऽऽஸ்யஸ்ய பலாஸாவததே ஹதி ||௮||

ஶ்லைஷ்மிகஹத்ரோகலக்ஷணமாஹ- கௌரவமித்யாதி| ஸ்தம்போ ஜடிமா| பலாஸாவததே ஶ்லேஷ்மச்சந்நே||௮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

உத்க்லேஶஃ ஷ்டீவநஂ தோதஃ ஶூலோ ஹல்லாஸகஸ்தமஃ | அருசிஃ ஶ்யாவநேத்ரத்வஂ ஶோஷஶ்ச கமிஜே பவேத் ||௯||

த்ரிதோஷஜஹத்ரோகலக்ஷணமாஹ- உத்க்லேஶ இத்யாதி| ஷ்டீவநஂ தூத்கரணம்| ஹல்லாஸோ லாலாஸ்ருதிஃ| தமஃ அந்தகாரதர்ஶநஂ ஶ்வாஸோ வா| தம இத்யத்ர ‘ஸாந்நிபாதிகே பவேத்’ இதி வாக்யஶேஷஃ| தத்ர தோதஶூலௌ வாதேந, உத்க்லேஶஹல்லாஸஷ்டீவநாநி ஶ்லேஷ்மணா, தமஃ பித்தேநேதி| கேசித் ‘அருசிஃ ஶ்யாவநேத்ரத்வஂ ஶோஷஶ்ச கமிஜே பவேத்’ இத்யந்தஂ ஸாந்நிபாதிகஹத்ரோகலக்ஷணஂ மந்யந்தே| த்ரிதோஷஜஹத்ரோகஸ்யைவாபசாராத் க்ரிமீந் ப்ராப்தஸ்ய லக்ஷணமாஹ- அருசிரித்யாதி| கமிஜே இதி த்ரிதோஷஜஹத்ரோக ஏவாபசாரேணோத்தராவஸ்தாயாஂ கமிநிபாதாத் கமிஜ இத்யுச்யதே| ததா ச தந்த்ராந்தரம்- “த்ரிதோஷஜே து ஹத்ரோகே யோ துராத்மா நிஷேவதே| திலக்ஷீரகுடாதீநி க்ரந்திஸ்தஸ்யோபஜாயதே|| மர்மைகதேஶே ஸங்க்லேதஂ ரஸஶ்சாப்யுபகச்சதி| ஸங்க்லேதாத் கமயஶ்சாஸ்ய பவந்த்யுபஹதாத்மநஃ”- இதி, அதோ ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| கேசித் ஸாந்நிபாதிகோ ஹத்ரோகோ வ்யாதிஸ்வபாவாந்ந பவத்யேவேத்யாஹுஃ; தந்ந, ஸமாநதந்த்ரே த்ரிதோஷஜதர்ஶநாத்||௯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ப்ரமக்லமௌ ஸாதஶோஷௌ ஜ்ஞேயாஸ்தேஷாமுபத்ரவாஃ |௧௦|

வாதாதிஜாநாஂ கமிஹீநாநாஂ ஹத்ரோகிணாமுபத்ரவாநாஹ- ப்ரமேத்யாதி| ப்ரமஃ சக்ராரூடஸ்யேவ ப்ரமணஂ, க்லமஃ அநாயாஸஃ ஶ்ரமஃ| ஸாதஃ அங்கஸாதஃ| ஶோஷோ முகஸ்ய தாதூநாஂ ச| யத்யபி ப்ரமாதயோ வாதபித்தாத்மகாஸ்ததாऽபி வ்யாதிஸ்வபாவாச்ச்லைஷ்மிகேऽபி பவந்தி|௧௦|-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

கமிஜே கமிஜாதீநாஂ ஶ்லைஷ்மிகாணாஂ ச யே மதாஃ ||௧௦||

கமிஜஸ்யோபத்ரவாநாஹ- கமிஜே கமிஜாதீநாமித்யாதி| ஶ்லைஷ்மிகாணாமிதி கமிஜாதீநாமித்யஸ்ய விஶேஷணம்| தேந ஶ்லைஷ்மிகாணாஂ கமிஜாதீநாஂ ய ஏவ உபத்ரவாஸ்த ஏவ கமிஜே ஹத்ரோகே மதா இத்யர்தஃ||௧௦||

Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13

வாதோபஸஷ்டே ஹதயே வாமயேத் ஸ்நிக்தமாதுரம் | த்விபஞ்சமூலக்வாதேந ஸஸ்நேஹலவணேந து ||௧௧|| பிப்பல்யேலாவசாஹிங்குயவபஸ்மாநி ஸைந்தவம் | ஸௌவர்சலமதோ ஶுண்டீமஜமோதாஂ ச சூர்ணிதம் ||௧௨|| பலதாந்யாம்லகௌலத்தததிமத்யாஸவாதிபிஃ | பாயயேத விஶுத்தஂ ச ஸ்நேஹேநாந்யதமேந வா ||௧௩||

இதாநீஂ வாதஹத்ரோகசிகித்ஸாமாஹ- வாதோபஸஷ்டே இத்யாதி| வாதோபஸஷ்டே ஹதயே வாதஹத்ரோகே இத்யர்தஃ| யத்யபி வாதே வமநஂ ந ஶஸ்தஂ, ததாऽபி வாதஸ்ய கபஸ்தாநகணத்வாதத்ர வமநஂ ஶஸ்தமேவ, ததா பித்தஜேऽபி| வமநாநந்தரஂ யத் கார்யஂ ததாஹ- பிப்பலீத்யாதி| யவபஸ்ம யவக்ஷாரஃ| பலாநி மாதுலுங்காதிபலாநி, தேஷாஂ ரஸோऽபிப்ரேதஃ| மத்யாஸவௌ மத்யவர்கோக்தௌ| ஸ்நேஹேநாந்யதமேந வா சதுஃஸ்நேஹமத்யே ஏகேந ஸ்நேஹேநேத்யர்தஃ||௧௧-௧௩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

போஜயேஜ்ஜீர்ணஶால்யந்நஂ ஜாங்கலைஃ ஸகதை ரஸைஃ | வாதக்நஸித்தஂ தைலஂ ச தத்யாத்பஸ்திஂ ப்ரமாணதஃ ||௧௪||

வாதஹத்ரோகே பத்யமாஹ- போஜயேதித்யாதி| கிஂ வாதஹத்ரோகே ஏததேவ கார்யமுதாந்யதபீத்யாஹ- வாதக்நஸித்தமித்யாதி| வாதக்நஸித்தஂ பத்ரதார்வாதிபக்வம்| ப்ரமாணதஃ யதாப்ரமாணம்||௧௪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

ஶ்ரீபர்ணீமதுகக்ஷௌத்ரஸிதோத்பலஜலைர்வமேத் | பித்தோபஸஷ்டே ஹதயே ஸேவேத மதுரைஃ ஶதம் ||௧௫|| கதஂ கஷாயாஂஶ்சோத்திஷ்டாந் பித்தஜ்வரவிநாஶநாந் |௧௬|

பித்தஹத்ரோகே வமநமாஹ- ஶ்ரீபர்ணீத்யாதி| ஶ்ரீபர்ணீ காஶ்மரீ, மதுகஂ யஷ்டீமது, ஸிதா ஶர்கரா, உத்பலஂ குஷ்டம்| அத்ர ஜலஶப்தோ ந க்வாதத்வேந ஸர்வத்ர ஸம்பந்தநீயஃ, க்ஷௌத்ராதீநாஂ க்வாதேऽநுபயோகாத்| ஸேவேத மதுரைரித்யாதி| மதுரைஃ ஶதஂ காகோல்யாதிபிஃ பக்வம்| பித்தஜ்வரவிநாஶநாந் கஷாயாந் ‘சந்தநோஶீரஶ்ரீபர்ணீ’- இத்யாதிநோக்தாந்||௧௫||-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 17

தப்தஸ்ய ச ரஸைர்முக்யைர்மதுரைஃ ஸகதைர்பிஷக் ||௧௬|| ஸக்ஷௌத்ரஂ விதரேத்பஸ்தௌ தைலஂ மதுகஸாதிதம் |௧௭|

பித்தஹத்ரோகே ஸ்நேஹபஸ்திமாஹ- தப்தஸ்யேத்யாதி| ரஸைர்முக்யைஃ ஏணாதிமாஂஸரஸைஃ| மதுரைஃ அம்லாதிஸஂஸ்கதைஃ| மதுகஸாதிதமேகேநைவ யஷ்டீமதுகேந பக்வஂ; அந்யே ஜீவநீயஸாதிதமாஹுஃ||௧௬||-

Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 19

வசாநிம்பகஷாயாப்யாஂ வாந்தஂ ஹதி கபாத்மகே ||௧௭|| சூர்ணஂ து பாயயேதோக்தஂ வாதஜே போஜயேச்ச தம் | பலாதிமத முஸ்தாதிஂ த்ரிபலாஂ வா பிபேந்நரஃ ||௧௮|| ஶ்யாமாத்ரிவத்கல்கயுதஂ கதஂ வாऽபி விரேசநம் | பலாதைலைர்விதத்யாச்ச பஸ்திஂ பஸ்திவிஶாரதஃ ||௧௯||

ஶ்லைஷ்மிகஹத்ரோகே சிகித்ஸாமாஹ- வசேத்யாதி| ஶ்லேஷ்மஹத்ரோகே வசாநிம்பகஷாயாப்யாஂ வாந்தஂ வாதஜே ஹத்ரோகே உக்தஂ ‘சூர்ணஂ பிப்பல்யேலா’- இத்யாதிகஂ பாயயேதிதி பிண்டார்தஃ| ந கேவலஂ தச்சூர்ணஂ பாயயேத் போஜயேச்ச தமிதி தஂ வாதஜே ஹத்ரோகே உக்தஂ சூர்ணஂ போஜயேச்ச பக்தேந ஸஹ காதேதித்யர்தஃ| பலாதிமத முஸ்தாதிமித்யாதி|- பலாதிஃ மதநபலாதிஃ ஸஂஶோதநஸஂஶமநீயோக்தஃ| முஸ்தாதிஃ த்ரவ்யஸங்க்ரஹணீயோக்தஃ| ஶ்யாமாத்ரிவத்கல்கயுதமித்யாதி|- ஶ்யாமா வத்ததாரகஃ| அத்ர பிபேதிதி ஸம்பத்யதே| பலாதைலைரித்யாதி| வாதாதிசிகித்ஸிதஂ ஸர்வமேவாநுக்தமபி த்ரிதோஷஜே கார்யம்||௧௭-௧௯||

Adhikarana 15 (20-22) · Śloka 22

கமிஹத்ரோகிணஂ ஸ்நிக்தஂ போஜயேத் பிஶிதௌதநம் | தத்நா ச பலலோபேதஂ த்ர்யஹஂ, பஶ்சாத்விரேசயேத் ||௨௦|| ஸுகந்திபிஃ ஸலவணைர்யோகைஃ ஸாஜாஜிஶர்கரைஃ | விடங்ககாடஂ தாந்யாம்லஂ பாயயேதாப்யநந்தரம் ||௨௧|| ஹதயஸ்தாஃ பதந்த்யேவமதஸ்தாத் க்ரிமயோ நணாம் | யவாந்நஂ விதரேச்சாஸ்ய ஸவிடங்கமதஃ பரம் ||௨௨||

கமிஹத்ரோகசிகித்ஸாமாஹ- கமிஹத்ரோகிணமித்யாதி| பிஶிதௌதநஂ ஸபலலஂ தத்நா ஸஹ க்ரிமிஹத்ரோகிணஂ த்ர்யஹஂ போஜயேத் கமீணாமுத்க்லேஶநார்தஂ; பிஶிதஂ மாஂஸஂ, பலலோபேதஂ பஷ்டதிலசூர்ணயுக்தம்| க்ரிம்யுத்க்லேஶாநந்தரஂ கிஂ குர்யாதித்யாஹ- பஶ்சாதித்யாதி| ஸுகந்திபிர்யோகைஃ விரேசநகல்போக்தைஃ ‘ஶர்கராக்ஷௌத்ரஸஂயுக்தஂ’ இத்யாதிபிஃ| ஸலவணைர்யோகைரிதி ‘ஸமாஸ்த்ரிவந்நாகரகாபயாஃ ஸ்யுஃ’ இத்யாதிபிஃ| ஸாஜாஜிஶர்கரைரிதி ஸுகந்தியோகஸலவணயோகவிஶேஷணஂ, ஸாஜாஜிகாநாஂ வைரேசநிகாநாமநிர்தேஶாத்; தேந, அஜாஜிஶர்கராஸஹிதைஃ ஸுகந்திபிர்யோகைரதவா ஸலவணைரப்யஜாதியுக்தைர்விரேசயேத்| பீதவிரேகஸ்யாநுபாநமாஹ- விடங்ககாடமித்யாதி| விடங்ககாடஂ விடங்கோத்கடம்| தாந்யாம்லஂ காஞ்ஜிகம்| ஏவஂ பூர்வோக்தேந விதாநேந| கேசித் ‘ஸலவணைஃ’ இத்யத்ர ‘ஸபலலைஃ’ இதி படித்வா ஸபஷ்டதிலகல்கைஃ ஸுகந்திபிர்யோகைர்விரேசயேதிதி வ்யாக்யாநயந்தி| கமிஹத்ரோகே வமநஂ ந யோஜ்யஂ, கமிஜர்ஜரஹதயத்வாத்; அத ஏவ ஸுகந்தியோகைர்விரேசநமுக்தஂ, வமநஶங்காபயாத்| தாந்யாம்லபாநாதநந்தரஂ கிஂ குர்யாதித்யாஹ- யவாந்நஂ விதரேதித்யாதி| விதரேத் தத்யாத்| அத இதி விரேகாத்||௨௦-௨௨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 43

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே காயசிகித்ஸாதந்த்ரே ஹத்ரோகப்ரதிஷேதோ நாம (பஞ்சமோऽத்யாயஃ, ஆதிதஃ) த்ரிசத்வாரிஂஶோऽத்யாயஃ ||௪௩||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே காயசிகித்ஸாதந்த்ரே ஹத்ரோகப்ரதிஷேதோ நாம த்ரிசத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௪௩||