Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః కాసప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः कासप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
శ్వాసప్రతిషేధానంతరం వాతకఫప్రాధాన్యత్వసామ్యాత్తుల్యచికిత్సితత్వాచ్చ కాసప్రతిషేధారంభః- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఉక్తా యే హేతవో నౄణాం రోగయోః శ్వాసహిక్కయోః | కాసస్యాపి చ విజ్ఞేయాస్త ఏవోత్పత్తిహేతవః ||3||
उक्ता ये हेतवो नॄणां रोगयोः श्वासहिक्कयोः | कासस्यापि च विज्ञेयास्त एवोत्पत्तिहेतवः ||३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమతిదేశేన కాసహేతూనాహ- ఉక్తా ఇత్యాది||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ధూమోపఘాతాద్రజసస్తథైవ వ్యాయామరూక్షాన్ననిషేవణాచ్చ | విమార్గగత్వాదపి భోజనస్య వేగావరోధాత్ క్షవథోస్తథైవ ||4|| ప్రాణో హ్యుదానానుగతః ప్రదుష్టః సంభిన్నకాంస్యస్వనతుల్యఘోషః | నిరేతి వక్త్రాత్ సహసా సదోషః కాసః స విద్వద్భిరుదాహృతస్తు ||5||
धूमोपघाताद्रजसस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च | विमार्गगत्वादपि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||४|| प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः सम्भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः | निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषः कासः स विद्वद्भिरुदाहृतस्तु ||५||
🔊 Audio coming soon
కాసస్య సంప్రాప్తినిరుక్తీ ఆహ- ప్రాణ ఇత్యాది| ప్రాణో వాయుః, ఉదానానుగత ఉదానవాయుమిలితః, ఊర్ధ్వగతిత్వాదుదానస్య, ప్రదుష్టః కోపమాపన్నః సన్, సంభిన్నకాంస్యస్వరతుల్యఘోష ఇతి జర్జరితకాంస్యశబ్దానుకారీ స్వరః, నిరేతి నిర్గచ్ఛతి| సదోషః సదుష్టిరిత్యర్థః; దుష్టిశ్చాత్ర తాదృగ్విధశబ్దప్రాణవాయునిర్గమనాత్మికైవ; కేచిత్ ‘సదోష’ ఇత్యత్ర ‘సఘోష’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- సఘోషః తాదృగ్విధప్రాణనిర్గమనోత్థస్వరయుక్తః| స ప్రాణో వాయుః ‘కాస’ ఇత్యుదాహృతః||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
స వాతపిత్తప్రభవః కఫాచ్చ క్షతాత్తథాఽన్యః క్షయజోఽపరశ్చ | పంచప్రకారః కథితో భిషగ్భిర్వివర్ధితో యక్ష్మవికారకృత్ స్యాత్ ||6||
स वातपित्तप्रभवः कफाच्च क्षतात्तथाऽन्यः क्षयजोऽपरश्च | पञ्चप्रकारः कथितो भिषग्भिर्विवर्धितो यक्ष्मविकारकृत् स्यात् ||६||
🔊 Audio coming soon
కాససంఖ్యామాహ- స వాతపిత్తప్రభవ ఇత్యాది| స ఇతి కాసః| క్షతాత్ క్షతజః| క్షయజః శుక్రక్షయజః| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం సిద్ధాయాం పంచప్రకార ఇతి సంఖ్యాకరణం నియమార్థం| తేన వాతాదికృతకాసస్య పంచప్రకారాః, న పునర్నిమిత్తాంతరభేదాద్భేదః| యక్ష్మవికారకృత్ రాజయక్ష్మకృత్, రోగస్యాపి వ్యాధికారణత్వాత్| యద్యపి క్షయాదుత్పన్నకాసస్య క్షయకర్తృత్వం న సంభవతి, తథాఽపి పూర్వావస్థాతోఽధికం క్షయం కరోతి, అతః క్షయజకాసస్యాపి క్షయకర్తృత్వం, అథవా బహుషు ఛత్రిషు గచ్ఛత్సు కేషుచిదచ్ఛత్రిష్వపి ఛత్రిణో యాంతీతి వ్యపదేశవత్ క్షయజకాసస్యాపి క్షయకర్తృత్వవ్యపదేశః| కేచిత్ ‘పంచప్రకారః పఠితో భిషగ్భిర్విశేషతో లక్షణతః పురాణైః’ ఇతి పఠంతి||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
భవిష్యతస్తస్య తు కంఠకండూర్భోజ్యోపరోధో గలతాలులేపః | స్వశబ్దవైషమ్యమరోచకోఽగ్నిసాదశ్చ లింగాని భవంత్యమూని ||7||
भविष्यतस्तस्य तु कण्ठकण्डूर्भोज्योपरोधो गलतालुलेपः | स्वशब्दवैषम्यमरोचकोऽग्निसादश्च लिङ्गानि भवन्त्यमूनि ||७||
🔊 Audio coming soon
కాసపూర్వరూపమాహ- భవిష్యతస్తస్యేత్యాది| భోజ్యోపరోధః గ్రాసస్య గలే సంగః| స్వశబ్దవైషమ్యమితి ఈషత్ప్రకృతిస్వరవైకృతం| అగ్నిసాదః అగ్నిమాంద్యం| కేచిత్ కాసపూర్వరూపం న పఠంతి, రూపాణామేవావ్యక్తానాం ప్రాగ్రూపసద్భావాత్; తన్న, సమానతంత్రవిరోధాత్||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
హృచ్ఛంఖమూర్ధోదరపార్శ్వశూలీ క్షామాననః క్షీణబలస్వరౌజాః | ప్రసక్తమంతఃకఫమీరణేన కాసేత్తు శుష్కం స్వరభేదయుక్తః ||8||
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः | प्रसक्तमन्तःकफमीरणेन कासेत्तु शुष्कं स्वरभेदयुक्तः ||८||
🔊 Audio coming soon
వాతకాసలక్షణమాహ- హృచ్ఛంఖమూర్ధోదరేత్యాది| క్షామాననః క్షీణముఖక్రియః| క్షీణబలస్వరౌజా ఇతి బలం కర్మనిర్వర్తనక్షమతా, ఓజో హృది స్థితం ప్రసిద్ధమేవ| ప్రసక్తమిత్యాది| ప్రసక్తం యథా భవతి తథాఽంతఃకఫం యథా భవతి శుష్కం చ యథా భవతి తథా కాసేదిత్యర్థః; ప్రసక్తం నిరంతరం, అంతఃకఫం అభ్యంతరకఫం, శుష్కం శ్లేష్మరహితం| ఈరణేన వాయునా| స్వరభేదయుక్తో భిన్నస్వర ఇత్యర్థః| ‘హృచ్ఛంఖమూర్ధోదరపార్శ్వశూలం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ఉరోవిదాహజ్వరవక్త్రశోషైరభ్యర్దితస్తిక్తముఖస్తృషార్తః | పిత్తేన పీతాని వమేత్ కటూని కాసేత్ స పాండుః పరిదహ్యమానః ||9||
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः | पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् स पाण्डुः परिदह्यमानः ||९||
🔊 Audio coming soon
పిత్తకాసలక్షణమాహ- ఉరోవిదాహజ్వరేత్యాది| అభ్యర్దితః పీడితః| తిక్తముఖో నింబాదిభక్షణేనేవ| పాండుత్వమత్ర పిత్తకృతం బోద్ధవ్యం, తేన పాండుః పీతవర్ణః| పరిదహ్యమానో దాహయుక్తః||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ప్ర(వి)లిప్యమానేన ముఖేన సీదన్ శిరోరుజార్తః కఫపూర్ణదేహః | అభక్తరుగ్గౌరవసాదయుక్తః కాసేత నా సాంద్రకఫం కఫేన ||10||
प्र(वि)लिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः | अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तः कासेत ना सान्द्रकफं कफेन ||१०||
🔊 Audio coming soon
కఫకాసలక్షణమాహ- ప్రలిప్యమానేనేత్యాది| ప్రలిప్యమానేన ముఖేన శ్లేష్మణా లిప్యమానేన ముఖేన| సీదన్ పతన్| శిరోరుజార్తః శిరోవ్యథాపీడితః; యద్యపి శిరోరుజా వాతజన్యా అతో వాతిక ఏవ కాసే సంభవతి, తథాఽపి కఫజేఽపి కాసే వాయుసద్భావాత్ శిరోరుజా యుక్తైవ| కఫపూర్ణదేహః గురుశరీర ఇత్యర్థః| అభక్తరుక్ భోజనారుచిః| సాదః అంగగ్లానిః| నా పురుషః||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
వక్షోఽతిమాత్రం విహతం తు యస్య వ్యాయామభారాధ్యయనాభిఘాతైః | విశ్లిష్టవక్షాః స నరః సరక్తం ష్ఠీవత్యభీక్ష్ణం క్షతజం తమాహుః ||11||
वक्षोऽतिमात्रं विहतं तु यस्य व्यायामभाराध्ययनाभिघातैः | विश्लिष्टवक्षाः स नरः सरक्तं ष्ठीवत्यभीक्ष्णं क्षतजं तमाहुः ||११||
🔊 Audio coming soon
ఉరఃక్షతకాసలక్షణమాహ- వక్షోఽతిమాత్రమిత్యాది| వక్షః స్తనయోరంతరాలం, అన్యే తు జత్రుక్రోడపార్శ్వానామంతరాలం వక్ష ఇత్యాహుః| విహతం విశేషేణ పీడితం| అభిఘాతో లగుడప్రహారాదిః| విశ్లిష్టవక్షాః అవసన్నవక్షాః| సరక్తం ష్ఠీవతి ‘కఫం’ ఇతి శేషః| తస్యావస్థాయామసాధ్యత్వమాహ- స ఇత్యాది| స క్షతజకాసీ| ఉరఃక్షతస్య ఉరఃక్షతజకాసస్య చాయం భేదః- ఉరఃక్షతీ పూర్వమేవ సరక్తాదికం కఫం ష్ఠీవతి, ఉరఃక్షతజకాసీ తు పూర్వం శుష్కం కాసతే పశ్చాత్ సశోణితం ష్ఠీవతి| తథా చోక్తం- “రూక్షస్యోరఃక్షతం వాయుర్గృహీత్వా కాసమావహేత్| స పూర్వం కాసతే శుష్కం తతః ష్ఠీవేత్ సశోణితం” (చ. చి. 18) ఇతి| కించ ఉరఃక్షతే గాత్రశూలాదీని లక్షణాని పూర్వమేవ భవంతి, తజ్జకాసే త్వసాధ్యావస్థాయామేవేత్యతోఽపి భేదః||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 13
స గాత్రశూలజ్వరదాహమోహాన్ ప్రాణక్షయం చోపలభేత కాసీ | శుష్యన్ వినిష్ఠీవతి దుర్బలస్తు ప్రక్షీణమాంసో రుధిరం సపూయం ||12|| ససర్వలింగం భృశదుశ్చికిత్స్యం చికిత్సితజ్ఞాః క్షయజం వదంతి |13|
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी | शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् ||१२|| ससर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति |१३|
🔊 Audio coming soon
క్షయజకాసలక్షణమాహ- శుష్యన్నిత్యాది| ‘వినిష్ఠీవతి’ ఇతి పదం రుధిరం సపూయమిత్యత్ర సంబధ్యతే| ససర్వలింగమితి సహ సర్వైర్లింగైర్వర్తతే యః స ససర్వలింగః సర్వదోషలింగయుక్త ఇత్యర్థః| చికిత్సితజ్ఞాః కాయచికిత్సావిదః| క్షయజం శుక్రక్షయజం| యద్యపి సామాన్యక్షయశబ్దేన రసాదిక్షయః ప్రాప్తస్తథాఽప్యత్ర శుక్రక్షయో గ్రాహ్యః, తజ్జనితత్వాత్ క్షయకాసస్య సర్వధాతుక్షయస్య చ| యద్యపి క్షయస్య క్షయకాసస్య చ భేదో నోపలభ్యతే, తథాఽపి క్షయే యాని కాసజ్వరాదీని లక్షణాని భవంతి తాన్యేకదోషారబ్ధాని, క్షయజకాసే పునస్తాని త్రిదోషారబ్ధానీత్యతో భేదః| తథా చ తంత్రాంతరం,- “క్షయే కాసాదికం లింగమేకదోషకృతం మతం| తదేవ తత్కృతే కాసే సర్వదోషాన్వితం బుధైః”- ఇతి||12||-
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
వృద్ధత్వమాసాద్య భవేత్తు యో వై యాప్యం తమాహుర్భిషజస్తు కాసం ||13||
वृद्धत्वमासाद्य भवेत्तु यो वै याप्यं तमाहुर्भिषजस्तु कासम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కాసస్యావస్థాయాం యాప్యత్వమాహ- వృద్ధత్వమిత్యాది| వృద్ధత్వం స్థవిరత్వం||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
శృంగీవచాకట్ఫలకత్తృణాబ్దధాన్యాభయాభార్గ్యమరాహ్వవిశ్వం | ఉష్ణాంబునా హింగుయుతం తు పీత్వా బద్ధాస్యమప్యాశు జహాతి కాసం ||14||
शृङ्गीवचाकट्फलकत्तृणाब्दधान्याभयाभार्ग्यमराह्वविश्वम् | उष्णाम्बुना हिङ्गुयुतं तु पीत्वा बद्धास्यमप्याशु जहाति कासम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సామాన్యం కాసచికిత్సితమాహ- శృంగీవచాకట్ఫలకత్తృణాబ్దేత్యాది| శృంగీ కర్కటశృంగీ| అబ్దం ముస్తా| అమరాహ్వో దేవదారుః| బద్ధాస్యం చిరకాలం వ్యాప్య ఆస్యే స్థితికరం, చిరకాలానుబద్ధమితి తాత్పర్యార్థః| అత్ర పూర్వం సామాన్యచికిత్సాకరణం కాసే ఆశు చికిత్సా కర్తవ్యేతి ద్యోతనార్థం| మధుపర్పటక రహితః కట్ఫలాదిరయం||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ఫలత్రికవ్యోషవిడంగశృంగీరాస్నావచాపద్మకదేవకాష్ఠైః | లేహః సమైః క్షౌద్రసితాఘృతాక్తః కాసం నిహన్యాదచిరాదుదీర్ణం ||15||
फलत्रिकव्योषविडङ्गशृङ्गीरास्नावचापद्मकदेवकाष्ठैः | लेहः समैः क्षौद्रसिताघृताक्तः कासं निहन्यादचिरादुदीर्णम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఫలత్రికవ్యోషవిడంగేత్యాది| ఫలత్రికం త్రిఫలా, వ్యోషం త్రికటు, దేవకాష్ఠం దేవదారు||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
పథ్యాం సితామామలకాని లాజాం సమాగధీం చాపి విచూర్ణ్య శుంఠీం | సర్పిర్మధుభ్యాం విలిహీత కాసీ ససైంధవాం వోష్ణజలేన కృష్ణాం ||16||
पथ्यां सितामामलकानि लाजां समागधीं चापि विचूर्ण्य शुण्ठीम् | सर्पिर्मधुभ्यां विलिहीत कासी ससैन्धवां वोष्णजलेन कृष्णाम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
పథ్యామిత్యాది| పథ్యాదీని చూర్ణయిత్వా మధుఘృతాభ్యాం కాసీ విలిహీతేత్యర్థః| కేచిత్ పథ్యాదికం లాజపర్యంతమేకం యోగం, సమాగధీం వాఽపి విచూర్ణ్య శుంఠీమితి ద్వితీయం యోగం మన్యంతే| ససైంధవామిత్యాది| కృష్ణా పిప్పలీ; ‘ఉష్ణజలేన’ ఇత్యత్ర ‘పిబేత్’ ఇత్యధ్యాహార్యం, సమానతంత్రదర్శనాత్| తథా చ- “పిబేత్ ససైంధవాం కృష్ణాం కాసఘ్నీం కోష్ణవారిణా”- ఇతి||16||
Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18
ఖాదేద్గుడం నాగరపిప్పలీభ్యాం ద్రాక్షాం చ సర్పిర్మధునాఽవలిహ్యాత్ | ద్రాక్షాం సితాం మాగధికాం చ తుల్యాం సశృంగవేరం మధుకం తుగాం చ ||17|| లిహ్యాద్ఘృతక్షౌద్రయుతాం సమాంశాం సితోపలాం వా మరిచాంశయుక్తాం | ధాత్రీకణావిశ్వసితోపలాశ్చ సంచూర్ణ్య మండేన పిబేచ్చ దధ్నః ||18||
खादेद्गुडं नागरपिप्पलीभ्यां द्राक्षां च सर्पिर्मधुनाऽवलिह्यात् | द्राक्षां सितां मागधिकां च तुल्यां सशृङ्गवेरं मधुकं तुगां च ||१७|| लिह्याद्घृतक्षौद्रयुतां समांशां सितोपलां वा मरिचांशयुक्ताम् | धात्रीकणाविश्वसितोपलाश्च सञ्चूर्ण्य मण्डेन पिबेच्च दध्नः ||१८||
🔊 Audio coming soon
యోగద్వయమాహ- ఖాదేద్గుడమిత్యాది| నాగరపిప్పలీభ్యాం ‘యుక్తం’ ఇతి శేషః| ద్రాక్షాం సితామిత్యాది| ద్రాక్షామిత్యాదికో మాగధికాం చ తుల్యామిత్యేతత్పర్యంత ఏకో యోగః| అత్ర చ ‘ఖాదేత్’ ఇతి సంబంధనీయం, సమానతంత్రదర్శనాత్| తథా చ,- “శర్కరామాగధీద్రాక్షాః కాసీ ఖాదేత్ సమాంశికాః”-ఇతి| సశృంగవేరమిత్యాదికః ఘృతక్షౌద్రయుతం సమాంశమిత్యంతో ద్వితీయో యోగః| తుగా వంశలోచనా, అన్యే వంశలోచనానుకారి పార్థివం ద్రవ్యమాహుః| సితోపలామిత్యాదిర్మరిచాంశయుక్తామితిపర్యంతస్తృతీయః| సితోపలాం శర్కరాం, మరిచాంశయుక్తాం మరిచభాగయుక్తాం| అత్రాపి లిహ్యాదితి సంబంధనీయం| ధాత్రీకణేత్యాది| ధాత్రీ ఆమలకీఫలం, కణా పిప్పలీ, విశ్వం శుంఠీ, సితోపలా శర్కరా| దధ్నో మండేన మస్తునా||17-18||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
హరేణుకాం మాగధికాం చ తుల్యాం దధ్నా పిబేత్ కాసగదాభిభూతః | ఉభే హరిద్రే సురదారుశుంఠీం గాయత్రిసారం చ పిబేత్ సమాంశం ||19|| బస్తస్య మూత్రేణ సుఖాంబునా వా దంతీం ద్రవంతీం చ సతిల్వకాఖ్యాం | భృష్టాని సర్పీంష్యథ బాదరాణి ఖాదేత్ పలాశాని ససైంధవాని ||20||
हरेणुकां मागधिकां च तुल्यां दध्ना पिबेत् कासगदाभिभूतः | उभे हरिद्रे सुरदारुशुण्ठीं गायत्रिसारं च पिबेत् समांशम् ||१९|| बस्तस्य मूत्रेण सुखाम्बुना वा दन्तीं द्रवन्तीं च सतिल्वकाख्याम् | भृष्टानि सर्पींष्यथ बादराणि खादेत् पलाशानि ससैन्धवानि ||२०||
🔊 Audio coming soon
హరేణుకామిత్యాది| గాయత్రిసారః ఖదిరసారః| ఉభే హరిద్రే ఇత్యాదిర్బస్తస్య మూత్రేణేతి పర్యంతమేకో యోగః| సుఖాంబునా వేత్యాదిర్ద్వితీయః; సుఖాంబు ఉష్ణోదకం| ద్రవంతీ చీరితపత్రా దంతీభేదః| సతిల్వకాఖ్యామితి పట్టికాలోధ్రసహితామిత్యర్థః| భృష్టాని సర్పీంషీత్యాది| బాదరాణి పలాశాని బదరీపత్రాణి||19-20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
కోలప్రమాణం ప్రపిబేద్ధి హింగు సౌవీరకేణామ్లరసేన వాఽపి |21|
कोलप्रमाणं प्रपिबेद्धि हिङ्गु सौवीरकेणाम्लरसेन वाऽपि |२१|
🔊 Audio coming soon
కోలప్రమాణమిత్యాది| కోలప్రమాణం కర్షప్రమాణం| సౌవీరకేణ కాంజికేన| అమ్లరసేన బీజపూరకరసేన| యద్యపి హింగు అల్పప్రమాణమేవ హితం, తథాప్యర్ధకర్షప్రమాణం హింగు ప్రయుజ్యతే, రోగవిశేషేణాధికప్రమాణస్యాపి హితత్వాత్| కేచిత్ ‘సౌవీరకేణామ్లరసేన వాఽపి’ ఇత్యత్ర ‘సౌవీరకేణాపి సమాతులుంగం’ ఇతి పఠిత్వా బీజపూరకేణ సహ హింగు పిబేదితి వ్యాఖ్యానయంతి|21|-
Adhikarana 18 (21) · Śloka 22
క్షౌద్రేణ లిహ్యాన్మరిచాని వాఽపి భార్గీవచాహింగుకృతా చ వర్తిః ||21|| ధూమే ప్రశస్తా ఘృతసంప్రయుక్తా వేణుత్వగేలాలవణైః కృతా వా |22|
क्षौद्रेण लिह्यान्मरिचानि वाऽपि भार्गीवचाहिङ्गुकृता च वर्तिः ||२१|| धूमे प्रशस्ता घृतसम्प्रयुक्ता वेणुत्वगेलालवणैः कृता वा |२२|
🔊 Audio coming soon
క్షౌద్రేణేత్యాది| ధూమే ధూమవిషయే, ప్రశస్తా హితా, వర్తిః ‘షోడశాంగులనేత్రన్యస్తా పీతా సతీ’ ఇతి శేషః| వేణుత్వక్ వంశచ్ఛల్లీ| లవణైః సైంధవైః||21||-
Adhikarana 19 (22) · Śloka 23
ముస్తేంగుదీత్వఙ్మధుకాహ్వమాంసీమనఃశిలాలైశ్ఛగలాంబుపిష్టైః ||22|| విధాయ వర్తీశ్చ పయోఽనుపానం ధూమం పిబేద్వాతబలాసకాసీ |23|
मुस्तेङ्गुदीत्वङ्मधुकाह्वमांसीमनःशिलालैश्छगलाम्बुपिष्टैः ||२२|| विधाय वर्तीश्च पयोऽनुपानं धूमं पिबेद्वातबलासकासी |२३|
🔊 Audio coming soon
అపరాణ్యపి ధూమద్రవ్యాణ్యాహ- ముస్తేత్యాది| ఇంగుదీత్వక్ ఇంగుదీవల్కలం| ఆలం హరితాలం| ఛగలాంబు ఛాగమూత్రం| విధాయ కృత్వా| పయోనుపానం దుగ్ధానుపానం| ధూమం పిబేత్ పూర్వోక్తవిధానేన| యద్యపి పూర్వోక్తయోగానాం దోషాపేక్షయా విషయో నోక్తః, తథాఽపి యోగానాం రసాదీన్ బుద్ధ్వా యథాదోషం వైద్యః పూర్వోక్తయోగాన్ ప్రయోజయేత్||22||-
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
పిబేచ్చ సీధుం మరిచాన్వితం వా తేనాశు కాసం జయతి ప్రసహ్య ||23||
पिबेच्च सीधुं मरिचान्वितं वा तेनाशु कासं जयति प्रसह्य ||२३||
🔊 Audio coming soon
పిబేచ్చ సీధుమిత్యాది| సీధుః శస్యకః| తేన మరిచాన్వితసీధునా| జయతి ‘ఆతుర’ ఇతి శేషః| ప్రసహ్య హఠాత్||23||
Adhikarana 21 (24) · Śloka 24
ద్రాక్షాంబుమంజిష్ఠపురాహ్వయాభిః క్షీరం శృతం మాక్షికసంప్రయుక్తం |24|
द्राक्षाम्बुमञ्जिष्ठपुराह्वयाभिः क्षीरं शृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तम् |२४|
🔊 Audio coming soon
ద్రాక్షాంబుమంజిష్ఠేత్యాది| అంబు వాలకం| పురాహ్వయా శల్లకీ, గుగ్గులుమపరే| క్షీరమిత్యత్ర ‘పిబేత్’ ఇతి శేషః| ‘కేచిత్ మంజిష్ఠశుంఠీజలగోస్తనీభిః క్షీరం ఘృతం మాక్షికసంయుతం వా’ ఇతీదృశం పాఠం పఠంతి|24|-
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
నిదిగ్ధికానాగరపిప్పలీభిః ఖాదేచ్చ ముద్గాన్మధునా సుసిద్ధాన్ ||24||
निदिग्धिकानागरपिप्पलीभिः खादेच्च मुद्गान्मधुना सुसिद्धान् ||२४||
🔊 Audio coming soon
నిదిగ్ధికేత్యాది| సుసిద్ధాన్ సుపక్వాన్ ముద్గాన్ నిదిగ్ధికాదిభిశ్చూర్ణితాభిః సార్ధం మధునా చ ఖాదేదితి| తథా చ,- “క్షుద్రామృతానాగరపిప్పలీభిః ఖాదేచ్చ ముద్గానథ సాధుసిద్ధాన్” ఇతి| కేచిత్ ‘నిదిగ్ధికామూలసమాంశసిద్ధాన్’ ఇతి పఠంతి, తత్ర కంటకారీమూలతుల్యభాగేన సహ స్విన్నానిత్యర్థః| అపరే ‘కటుకోపగాఢాన్’ ఇతి పఠిత్వా త్రికటుప్రగాఢానితి వ్యాఖ్యానయంతి||24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
ఉత్కారికాం సర్పిషి నాగరాఢ్యాం పక్త్వా సమూలైస్త్రుటికోలపత్రైః | ఏభిర్నిషేవేత కృతాం చ పేయాం తన్వీం సుశీతాం మధునా విమిశ్రాం ||25||
उत्कारिकां सर्पिषि नागराढ्यां पक्त्वा समूलैस्त्रुटिकोलपत्रैः | एभिर्निषेवेत कृतां च पेयां तन्वीं सुशीतां मधुना विमिश्राम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
ఉత్కారికామిత్యాది| ఉత్కారికాం లప్సికాం| నాగరాఢ్యాం శుంఠ్యధికాం| అత్రాపి ‘ఖాదేత్’ ఇతి సంబంధనీయం| ‘త్రుటికోలపత్రైః’ ఇత్యత్ర ‘వటకోలపత్రైః’ ఇత్యన్యే పఠంతి| ఏభిరిత్యాది| ఏభిరితి పూర్వోక్తైః ఉత్కారికాదిద్రవ్యైః| తన్వీం అల్పసిక్థాం బహుద్రవాం||25||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
యత్ ప్లీహ్ని సర్పిర్విహితం షడంగం తద్వాతకాసం జయతి ప్రసహ్య | విదారిగంధాదికృతం ఘృతం వా రసేన వా వాసకజేన పక్వం ||26||
यत् प्लीह्नि सर्पिर्विहितं षडङ्गं तद्वातकासं जयति प्रसह्य | विदारिगन्धादिकृतं घृतं वा रसेन वा वासकजेन पक्वम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యచికిత్సితమభిధాయేదానీమతిదేశేన వాతకాసచికిత్సితమాహ- యత్ ప్లీహ్ని సర్పిరిత్యాది| షడంగం షట్పలం షట్పలస్య షడంగాఖ్యా ద్వితీయా సంజ్ఞేతి ప్రతిపాదనార్థం షడంగకథనం| తచ్చ షట్పలప్రమాణం పక్తవ్యం| విదారిగంధాదిగణక్వాథకల్కసంస్కృతం| రసేన క్వాథేన||26||
Adhikarana 25 (27) · Śloka 28
విరేచనం స్నైహికమత్ర చోక్తమాస్థాపనం చాప్యనువాసనం చ | ధూమం పిబేత్ స్నైహికమప్రమత్తః పిబేత్ సుఖోష్ణం ఘృతమేవ చాత్ర ||27|| హితా యవాగ్వశ్చ రసేషు సిద్ధాః పయాంసి లేహాః సఘృతాస్తథైవ |28|
विरेचनं स्नैहिकमत्र चोक्तमास्थापनं चाप्यनुवासनं च | धूमं पिबेत् स्नैहिकमप्रमत्तः पिबेत् सुखोष्णं घृतमेव चात्र ||२७|| हिता यवाग्वश्च रसेषु सिद्धाः पयांसि लेहाः सघृतास्तथैव |२८|
🔊 Audio coming soon
విరేచనమిత్యాది| అత్ర వాతకాసే| ఆస్థాపనం నిరూహణం| నను, కాసే బస్తినిషేధాత్ కథమత్రాస్థాపనముచ్యతే? సత్యం; నిషిద్ధమప్యాస్థాపనం వాతకాసే ప్రయుజ్యతే, దోషప్రత్యనీకత్వాత్| ధూమం పిబేదిత్యాది| అత్ర ‘యథోక్తవిధినా’ ఇతి శేషః| స్నైహికం మధూచ్ఛిష్టసర్జరసవసాదిభిః కృతం| అప్రమత్తః సావధానః| సుఖోష్ణం ఈషదుష్ణం| ఘృతం అసంస్కృతం| అత్ర వాతకాసేఽన్యదపి యద్ధితం తదాహ- హితా యవాగ్వశ్చేత్యాది| రసేషు సిద్ధాః మాంసరసేషు సిద్ధాః| పయాంసి వాతహరద్రవ్యసిద్ధాని| లేహాః పూర్వోక్తాః||27||-
Adhikarana 26 (28-31) · Śloka 32
ప్రచ్ఛర్దనం కాయశిరోవిరేకాస్తథైవ ధూమాః కవలగ్రహాశ్చ ||28|| ఉష్ణాశ్చ లేహాః కటుకా నిహన్యుః కఫం విశేషేణ విశోషణం చ | కటుత్రికం చాపి వదంతి పథ్యం ఘృతం కృమిఘ్నస్వరసే విపక్వం ||29|| నిర్గుండిపత్రస్వరసే చ పక్వం సర్పిః కఫోత్థం వినిహంతి కాసం | పాఠావిడవ్యోషవిడంగసింధుత్రికంటరాస్నాహుతభుగ్బలాభిః ||30|| శృంగీవచాంభోధరదేవదారుదురాలభాభార్గ్యభయాశటీభిః | సమ్యగ్విపక్వం ద్విగుణేన సర్పిర్నిదిగ్ధికాయాః స్వరసేన చైతత్ ||31|| శ్వాసాగ్నిసాదస్వరభేదభిన్నాన్నిహంత్యుదీర్ణానపి పంచ కాసాన్ |32|
प्रच्छर्दनं कायशिरोविरेकास्तथैव धूमाः कवलग्रहाश्च ||२८|| उष्णाश्च लेहाः कटुका निहन्युः कफं विशेषेण विशोषणं च | कटुत्रिकं चापि वदन्ति पथ्यं घृतं कृमिघ्नस्वरसे विपक्वम् ||२९|| निर्गुण्डिपत्रस्वरसे च पक्वं सर्पिः कफोत्थं विनिहन्ति कासम् | पाठाविडव्योषविडङ्गसिन्धुत्रिकण्टरास्नाहुतभुग्बलाभिः ||३०|| शृङ्गीवचाम्भोधरदेवदारुदुरालभाभार्ग्यभयाशटीभिः | सम्यग्विपक्वं द्विगुणेन सर्पिर्निदिग्धिकायाः स्वरसेन चैतत् ||३१|| श्वासाग्निसादस्वरभेदभिन्नान्निहन्त्युदीर्णानपि पञ्च कासान् |३२|
🔊 Audio coming soon
కఫకాసచికిత్సితమాహ- ప్రచ్ఛర్దనమిత్యాది| ప్రచ్ఛర్దనం వమనం| కాయశిరోవిరేకా ఇతి కాయవిరేకో విరేచనం, శిరోవిరేకో నస్యభేదః; స చ పిప్పల్యాదికృతః| తథైవ ధూమా విరేచనా ఇత్యర్థః| ఉష్ణా లేహాః కటుద్రవ్యకృతా ఇత్యర్థః| కటుకాః కఫహరకటుకద్రవ్యకృతాః| కఫం కఫకాసం, కారణే కార్యోపచారాత్| విశోషణం లఘురూక్షాల్పభోజనం, అన్యే నానాప్రకారలంఘనమాహుః; తథా చోక్తం,- “చతుఃప్రకారా సంశుద్ధిః పిపాసా మారుతాతపౌ| పాచనాన్యుపవాసశ్చ వ్యాయామశ్చేతి లంఘనం”- ఇతి| పథ్యం హితం| కృమిఘ్నస్వరసే విపక్వమార్ద్రవిడంగస్వరసవిపక్వం, స్వరసాలాభే చ పూర్వోక్తకల్పనయా సవిడంగచూర్ణం రాత్రిపర్యుషితం జలం గ్రాహ్యం| అన్యే తు కృమిఘ్నశబ్దేన కృమిఘ్నాని యాని ద్రవ్యాణి సురసాదీని తాన్యాహుః| నిర్గుండిపత్రస్వరసే చ పక్వమిత్యాది నిర్గుండిపత్రస్వరసే నీలసింధువారస్వరసే, నీలసింధువారశ్చ శేఫాలికేతి లోకే| పాఠేత్యాది| వ్యోషం త్రికటుకం| సింధు సైంధవం| త్రికంటో గోక్షురకః| హుతభుక్ చిత్రకః| అంభోధరః ముస్తం| స్వరభేదభిన్నాన్ కాంస్యపాత్రాదిస్వరభేదేన భిన్నాన్| పంచ కాసాన్ హంతీతి స్తుతివాక్యం, తస్మాత్ కఫకాసం హంతీతి జ్ఞాతవ్యం, కఫకాసప్రస్తావాత్| యద్యపి వాతకాసానంతరం పిత్తకాసాభిధానం యుక్తం న కఫకాసాభిధానం , తథాఽపి కఫకాసప్రతికారస్యోభయహితత్వప్రతిపాదనార్థం కథనం||28-31||-
Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33
విదారిగంధోత్పలసారివాదీన్ నిష్క్వాథ్య వర్గం మధురం చ కృత్స్నం ||32|| ఘృతం పచేదిక్షురసాంబుదుగ్ధైః కాకోలివర్గే చ సశర్కరం తత్ | ప్రాతః పిబేత్ పిత్తకృతే చ కాసే రతిప్రసూతే క్షతజే చ కాసే ||33||
विदारिगन्धोत्पलसारिवादीन् निष्क्वाथ्य वर्गं मधुरं च कृत्स्नम् ||३२|| घृतं पचेदिक्षुरसाम्बुदुग्धैः काकोलिवर्गे च सशर्करं तत् | प्रातः पिबेत् पित्तकृते च कासे रतिप्रसूते क्षतजे च कासे ||३३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పిత్తజక్షయజక్షతకాసానాం చికిత్సితమాహ- విదారిగంధేత్యాది| ఆదిశబ్దో విదారిగంధాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; తేన విదారిగంధాదిః, ఉత్పలాదిః, సారివాదిశ్చ| మధురం వర్గం కాకోల్యాదికం| కృత్స్నం సమగ్రం| అత్రాపి నిష్క్వాథ్యేతి సంబధ్యతే| ద్రవప్రమాణం చ ప్రత్యేకం స్నేహసమం| తథా చ పరిభాషా- “పంచప్రభృతి యత్ర స్యుర్ద్రవాణి స్నేహసంవిధౌ| తత్ర స్నేహసమాన్యాహురర్వాక్చ స్యాచ్చతుర్గుణం”- ఇతి| కాకోలివర్గే ‘కల్కీకృతే’ ఇతి శేషః| సశర్కరం శర్కరాప్రక్షేపం| ప్రాతః పూర్వాహ్ణే, పిత్తాదికాసే పిబేత్||32-33||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
ఖర్జూరభార్గీమగధాప్రియాలమధూలికైలామలకైః సమాంశైః | చూర్ణం సితాక్షౌద్రఘృతప్రగాఢం త్రీన్ హంతి కాసానుపయుజ్యమానం ||34||
खर्जूरभार्गीमगधाप्रियालमधूलिकैलामलकैः समांशैः | चूर्णं सिताक्षौद्रघृतप्रगाढं त्रीन् हन्ति कासानुपयुज्यमानम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
ఖర్జూరభార్గీత్యాది| ప్రియాలః చారః| మధూలికా మర్కటకః| సమాంశైః తుల్యప్రమాణైః| త్రీన్ కాసాన్ పిత్తోరఃక్షతక్షయజాన్| ఖర్జూరాదిభిస్తుల్యభాగైః కృతం చూర్ణం సితాక్షౌద్రఘృతప్రగాఢం లేహత్వేనోపయుజ్యమానం త్రీన్ కాసాన్ హంతీతి పిండార్థః| పిత్తకాసచికిత్సితం యదత్రోరఃక్షతక్షయకాసాభ్యాం సహైవ కథితం తదుభయతుల్యచికిత్సితఖ్యాపనార్థం||34||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
రక్తాహరిద్రాంజనవహ్నిపాఠామూర్వోపకుల్యా విలిహేత్ సమాంశాః | క్షౌద్రేణ కాసే క్షతజే క్షయోత్థే పిబేద్ఘృతం చేక్షురసే విపక్వం ||35||
रक्ताहरिद्राञ्जनवह्निपाठामूर्वोपकुल्या विलिहेत् समांशाः | क्षौद्रेण कासे क्षतजे क्षयोत्थे पिबेद्घृतं चेक्षुरसे विपक्वम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
రక్తేత్యాది| రక్తా మంజిష్ఠా, అంజనం సౌవీరాంజనం, సమానతంత్రదర్శనాత్, వహ్నిః అజమోదా, మూర్వా చోరస్నాయుః, ఉపకుల్యా పిప్పలీ| సమాంశాః తుల్యభాగాః| మంజిష్ఠాదీని పిప్పల్యంతాని ద్రవ్యాణి తుల్యభాగాని చూర్ణీకృతాని క్షతజే క్షయోత్థే చ కాసే మధునా విలిహేత్, చకారాత్ పిత్తకాసేఽపి; ఇక్షురసే విపక్వం వా ఘృతం పిబేదితి పిండార్థః||35||
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
చూర్ణం పిబేదామలకస్య వాఽపి క్షీరేణ పక్వం సఘృతం హితాశీ |36|
चूर्णं पिबेदामलकस्य वाऽपि क्षीरेण पक्वं सघृतं हिताशी |३६|
🔊 Audio coming soon
తేషామపరమపి చికిత్సితమాహ- చూర్ణమిత్యాది| ఆమలకస్య చూర్ణం సఘృతం విపక్వం హితాశీ క్షీరేణ సహ పిబేదితి సంబంధః| ‘హితాశీ’ ఇత్యత్ర ‘హితాయ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తత్ర కాసశాంతయే ఇతి వ్యాఖ్యానం|36|-
Adhikarana 31 (36) · Śloka 37
చూర్ణాని గోధూమయవోద్భవాని కాకోలివర్గశ్చ కృతః సుసూక్ష్మః ||36|| కాసేషు పేయస్త్రిషు కాసవద్భిః క్షీరేణ సక్షౌద్రఘృతేన వాఽపి |37|
चूर्णानि गोधूमयवोद्भवानि काकोलिवर्गश्च कृतः सुसूक्ष्मः ||३६|| कासेषु पेयस्त्रिषु कासवद्भिः क्षीरेण सक्षौद्रघृतेन वाऽपि |३७|
🔊 Audio coming soon
పిత్తజాదికాసత్రయేఽపరమపి చికిత్సితమాహ- చూర్ణానీత్యాది| గోధూమాదిచూర్ణాని చూర్ణీకృతః కాకోల్యాదిగణశ్చ మధుఘృతయుక్తేన దుగ్ధేన పిత్తోరఃక్షతక్షయజకాసవద్భిః పురుషైః పేయ ఇత్యర్థః| కేచిద్గోధూమచూర్ణాదిచూర్ణత్రయం యథాక్రమం త్రిషు కాసేషు త్రిభిరేవ క్షీరాదిభిర్ద్రవైః పేయమిచ్ఛంతి||36||-
Adhikarana 32 (37) · Śloka 37
గుడోదకం వా క్వథితం పిబేద్ధి క్షౌద్రేణ శీతం మరిచోపదంశం ||37||
गुडोदकं वा क्वथितं पिबेद्धि क्षौद्रेण शीतं मरिचोपदंशम् ||३७||
🔊 Audio coming soon
గుడోదకమిత్యాది| గుడోదకం శీతకషాయవిధినా గృహీతం, క్వథితమితి పక్వమిత్యర్థః; ఏతేన శీతకషాయీకృతస్య గుడోదకస్య పశ్చాత్కించిత్పక్వస్య శీతీభూతస్య క్షౌద్రేణ సహ పానమిత్యర్థః| వేతి వికల్పస్తు పూర్వయోగాపేక్షయా| మరిచోపదంశం సమరిచభక్షణం||37||
Adhikarana 33 (38-41) · Śloka 41
ప్రస్థత్రయేణామలకీరసస్య శుద్ధస్య దత్త్వాఽర్ధతులాం గుడస్య | చూర్ణీకృతైర్గ్రంథికచవ్యజీరవ్యోషేభకృష్ణాహపుషాజమోదైః ||38|| విడంగసింధుత్రిఫలాయవానీపాఠాగ్నిధాన్యైశ్చ పిచుప్రమాణైః | దత్త్వా త్రివృచ్చూర్ణపలాని చాష్టావష్టౌ చ తైలస్య పచేద్యథావత్ ||39|| తం భక్షయేదక్షఫలప్రమాణం యథేష్టచేష్టస్త్రిసుగంధియుక్తం | అనేన సర్వే గ్రహణీవికారాః సశ్వాసకాసస్వరభేదశోథాః ||40|| శామ్యంతి చాయం చిరమంతరగ్నేర్హతస్య పుంస్త్వస్య చ వృద్ధిహేతుః | స్త్రీణాం చ వంధ్యామయనాశనః స్యాత్ కల్యాణకో నామ గుడః ప్రతీతః ||41||
प्रस्थत्रयेणामलकीरसस्य शुद्धस्य दत्त्वाऽर्धतुलां गुडस्य | चूर्णीकृतैर्ग्रन्थिकचव्यजीरव्योषेभकृष्णाहपुषाजमोदैः ||३८|| विडङ्गसिन्धुत्रिफलायवानीपाठाग्निधान्यैश्च पिचुप्रमाणैः | दत्त्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टावष्टौ च तैलस्य पचेद्यथावत् ||३९|| तं भक्षयेदक्षफलप्रमाणं यथेष्टचेष्टस्त्रिसुगन्धियुक्तम् | अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्वासकासस्वरभेदशोथाः ||४०|| शाम्यन्ति चायं चिरमन्तरग्नेर्हतस्य पुंस्त्वस्य च वृद्धिहेतुः | स्त्रीणां च वन्ध्यामयनाशनः स्यात् कल्याणको नाम गुडः प्रतीतः ||४१||
🔊 Audio coming soon
కల్యాణగుడమాహ- ప్రస్థత్రయేణేత్యాది| శుద్ధస్య నిర్మలస్య| అర్ధతులాం పంచాశత్పలాని| గ్రంథికం పిప్పలీమూలం, వ్యోషం త్రికటు, ఇభకృష్ణా హస్తిపిప్పలీ, సింధు సైంధవం, అగ్నిః చిత్రకః| పిచుప్రమాణైః కర్షప్రమాణైః; ‘పలప్రమాణైః’ ఇత్యన్యే పఠంతి; తన్న, సమానతంత్రవిరోధాత్| ‘దత్త్వా త్రివృచ్చూర్ణపలాని చాష్టౌ’ ఇత్యత్ర ‘ఈషత్తైలభృష్టాని’ ఇతి శేషః, త్రివృతో రేచనీయతాస్ఫోటనార్థం వృద్ధపారంపర్యస్మరణాత్| యథావత్ మృదుమధ్యక్రూరకోష్ఠక్రమానురూపం ఖరమృదుమధ్యపాకేనేత్యర్థః| అయమితి కల్యాణకః| పుంస్త్వస్య శుక్రస్య, అత్రాపి హతస్యేతి సంబధ్యతే| కల్యాణక ఇతి కల్యాణకరణాత్||38-41||-
Adhikarana 34 (42-46) · Śloka 46
ద్విపంచమూలేభకణాత్మగుప్తాభార్గీశటీపుష్కరమూలవిశ్వాన్ | పాఠామృతాగ్రంథికశంఖపుష్పీరాస్నాగ్న్యపామార్గబలాయవాసాన్ ||42|| ద్విపాలికాన్ న్యస్య యవాఢకం చ హరీతకీనాం చ శతం గురూణాం | ద్రోణే జలస్యాఢకసంయుతే చ క్వాథే కృతే పూతచతుర్థభాగే ||43|| పచేత్తులాం శుద్ధగుడస్య దత్త్వా పృథక్ చ తైలాత్ కుడవం ఘృతాచ్చ | చూర్ణం చ తావన్మగధోద్భవాయా దేయం చ తస్మిన్మధు సిద్ధశీతే ||44|| రసాయనాత్ కర్షమతో విలిహ్యాద్ద్వే చాభయే నిత్యమథాశు హన్యాత్ | తద్రాజయక్ష్మగ్రహణీప్రదోషశోఫాగ్నిమాంద్యస్వరభేదకాసాన్ ||45|| పాండ్వామయశ్వాసశిరోవికారాన్ హృద్రోగహిక్కావిషమజ్వరాంశ్చ | మేధాబలోత్సాహమతిప్రదం చ చకార చైతద్భగవానగస్త్యః ||46||
द्विपञ्चमूलेभकणात्मगुप्ताभार्गीशटीपुष्करमूलविश्वान् | पाठामृताग्रन्थिकशङ्खपुष्पीरास्नाग्न्यपामार्गबलायवासान् ||४२|| द्विपालिकान् न्यस्य यवाढकं च हरीतकीनां च शतं गुरूणाम् | द्रोणे जलस्याढकसंयुते च क्वाथे कृते पूतचतुर्थभागे ||४३|| पचेत्तुलां शुद्धगुडस्य दत्त्वा पृथक् च तैलात् कुडवं घृताच्च | चूर्णं च तावन्मगधोद्भवाया देयं च तस्मिन्मधु सिद्धशीते ||४४|| रसायनात् कर्षमतो विलिह्याद्द्वे चाभये नित्यमथाशु हन्यात् | तद्राजयक्ष्मग्रहणीप्रदोषशोफाग्निमान्द्यस्वरभेदकासान् ||४५|| पाण्ड्वामयश्वासशिरोविकारान् हृद्रोगहिक्काविषमज्वरांश्च | मेधाबलोत्साहमतिप्रदं च चकार चैतद्भगवानगस्त्यः ||४६||
🔊 Audio coming soon
అగస్త్యావలేహమాహ- ద్విపంచమూలేత్యాది| ద్విపంచమూలం దశమూలం| ఇభకణా గజపిప్పలీ| ఆత్మగుప్తా కపికచ్ఛూః| గ్రంథికం పిప్పలీమూలం| అగ్నిః చిత్రకః| యవాసో ధన్వయవాసకః, పూర్వపదలోపాత్| న్యస్య ప్రక్షిప్య| యవాఢకం చతుఃషష్టిపలాని| గురూణాం అతిస్థూలానాం| జలద్రోణే ద్వాదశాధికపంచశతపలేషు| ద్విపంచమూలాదీన్ ప్రత్యేకం ద్విపలప్రమాణాన్ యవాఢకం చ తథా హరీతకీశతం జలద్రోణే ప్రక్షిప్య తావత్ పచేద్యావత్ పాదావశేషితం, తతశ్చ తస్మిన్ కషాయే వస్త్రపూతే గుడతులాం శుద్ధస్విన్నహరీతకీశతం తథా ఘృతతైలయోః ప్రత్యేకమష్టౌ పలాని ప్రక్షిప్య పచేత్ యావత్తంతుమత్త్వాజ్జలపతితం న శీర్యతే, తతశ్చ పిప్పలీచూర్ణం చతుష్పలం మధు చాష్టపలప్రమాణం దత్త్వా స్థాపయేత్, తతః తస్మాద్రసాయనాత్, కల్కం అర్ధపలప్రమాణం లిహ్యాత్, హరీతకీద్వయం చ ఖాదేత్| ఏతద్రసాయనం భగవతా అగస్త్యేన కృతం||42-46||
Adhikarana 35 (47-48) · Śloka 48
కులీరశుక్తీచటకైణలావాన్నిష్క్వాథ్య వర్గం మధురం చ కృత్స్నం | పచేద్ఘృతం తత్తు నిషేవ్యమాణం హన్యాత్ క్షతోత్థం క్షయజం చ కాసం ||47|| శతావరీనాగబలావిపక్వం ఘృతం విధేయం చ హితాయ కాసినాం ||48||
कुलीरशुक्तीचटकैणलावान्निष्क्वाथ्य वर्गं मधुरं च कृत्स्नम् | पचेद्घृतं तत्तु निषेव्यमाणं हन्यात् क्षतोत्थं क्षयजं च कासम् ||४७|| शतावरीनागबलाविपक्वं घृतं विधेयं च हिताय कासिनाम् ||४८||
🔊 Audio coming soon
కులీరశుక్తీత్యాది| కులీరః కర్కటః, శుక్తిః జలశుక్తిః, చటకో గ్రామచటకః, ఏణః కృష్ణమృగః, మధురవర్గః కాకోల్యాదిః, కృత్స్నం సమగ్రం| కేచిత్ ‘నిష్క్వాథ్య వర్గైర్మధురైస్తథాఽన్యం’ ఇతి పఠిత్వా కాకోల్యాదిసహితాని లావాదీని నిష్క్వాథ్య తథా అన్యైర్మధురైర్జీవనీయైః కల్కీకృతైర్ఘృతం పచేదితి వ్యాఖ్యానయంతి| చకారాత్ పిత్తజకాసమపి| శతావరీనాగబలేత్యాది| కేచిత్ శతావరీనాగబలాకల్కే ఘృతం సిద్ధమిచ్ఛంతి; తన్న, సమానతంత్రవిరోధాత్||47-48||-
Adhikarana puShpikA · Śloka 52
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే కాసప్రతిషేధో నామ (చతుర్దశోఽధ్యాయః, ఆదితః) ద్విపంచాశత్తమోఽధ్యాయః ||52||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कासप्रतिषेधो नाम (चतुर्दशोऽध्यायः, आदितः) द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే కాసప్రతిషేధో నామ ద్విపంచాశత్తమోఽధ్యాయః||52||