18. kriyākalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஃ க்ரியாகல்பஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

ப்ராகுக்தாத்யாயேஷு சிகித்ஸிதாந்யபிஹிதாநி, தேஷு சிகித்ஸிதேஷு ஸர்வத்ர தர்பணாதேஃ க்ரியாயா அபிஹிதத்வாத் ஸங்க்ஷேபார்தமேகத்ர தர்பணாதிகல்பநவிஸ்தராய க்ரியாகல்பஃ ப்ரதிபாத்யோ பவதீத்யாஹ- அதாத இத்யாதி| க்ரியாணாஂ தர்பணபுடபாகாதீநாஂ கல்பநஂ கரணஂ க்ரியாகல்பஃ||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ஸர்வஶாஸ்த்ரார்ததத்த்வஜ்ஞஸ்தபோதஷ்டிருதாரதீஃ | வைஶ்வாமித்ரஂ ஶஶாஸாத ஶிஷ்யஂ காஶிபதிர்முநிஃ ||௩||

க்ரியாகல்பவிஷயேऽபி ப்ராங்நிர்திஷ்டஂ யத் தர்பணாதி தத்பூர்வகர்மப்ரதாநகர்மஹீநயோகாதியோகோத்தரகர்மபிர்நிர்திதிக்ஷுராஹ- ஸர்வஶாஸ்த்ரார்தேத்யாதி| ஸர்வஶாஸ்த்ரார்ததத்த்வஜ்ஞாதிகுணயுக்தஃ காஶிபதிர்முநிர்வைஶ்வாமித்ரஂ ஶிஷ்யஂ ஶஶாஸேதி பிண்டார்தஃ| தபஸா தஷ்டிர்தர்ஶநஂ விஶேஷஜ்ஞாநோதயோ யஸ்யாஸௌ தபோதஷ்டிஃ| உதாரா மஹதீ தீர்யஸ்ய ஸ உதாரதீஃ| விஶ்வாமித்ரஸ்யாபத்யஂ வைஶ்வாமித்ரஃ ஸுஶ்ருதஸ்தம்| ஶஶாஸ ஶிக்ஷிதவாநித்யர்தஃ| அதஶப்தோ மங்கலார்தஃ| காஶிபதிர்முநிரிதி ராஜர்ஷிஃ தந்வந்தரிரித்யர்தஃ||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

தர்பணஂ புடபாகஶ்ச ஸேக ஆஶ்ச்யோதநாஞ்ஜநே | தத்ர தத்ரோபதிஷ்டாநி தேஷாஂ வ்யாஸஂ நிபோத மே ||௪||

காஸ்தாஃ க்ரியா யாஸாஂ கல்பநமித்யாஹ- தர்பணமித்யாதி| யாநி தர்பணபுடபாகாதீநி தத்ர தத்ர வாதாபிஷ்யந்தாதாவுபதிஷ்டாநி ஸங்க்ஷேபதஃ கதிதாநி தேஷாஂ விஸ்தரஂ மத்ஸகாஶாந்நிபோத ஜாநீஹீதி பிண்டார்தஃ| ஶிரோபஸ்திஃ ஸர்வேந்த்ரியதர்பணாத் தர்பணோக்தேரேவோக்தோ மந்தவ்யஃ, புடபாகஸேகாஶ்ச்யோதநாந்யபி ஸ்நேஹயுக்தாநி தர்பணரூபத்வாத் தர்பண ஏவாந்தர்பவந்தி, யத் புநருபாதாநஂ புடபாகாதீநாஂ தத்ரூக்ஷாணாஂ புடபாகாதீநாஂ க்ரஹணாய கதமித்யர்தஃ||௪||

Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11

ஸஂஶுத்ததேஹஶிரஸோ ஜீர்ணாந்நஸ்ய ஶுபே திநே | பூர்வாஹ்ணே வாऽபராஹ்ணே வா கார்யமக்ஷ்ணோஸ்து தர்பணம் ||௫|| வாதாதபரஜோஹீநே வேஶ்மந்யுத்தாநஶாயிநஃ | ஆதாரௌ மாஷசூர்ணேந க்லிந்நேந பரிமண்டலௌ ||௬|| ஸமௌ தடாவஸம்பாதௌ கர்தவ்யௌ நேத்ரகோஶயோஃ | பூரயேத்கதமண்டஸ்ய விலீநஸ்ய ஸுகோதகே ||௭|| ஆபக்ஷ்மாக்ராத்ததஃ ஸ்தாப்யஂ பஞ்ச தத்வாக்ஶதாநி து | ஸ்வஸ்தே, கபே ஷட், பித்தேऽஷ்டௌ, தஶ வாதே ததுத்தமம் ||௮|| ரோகஸ்தாநவிஶேஷேண கேசித் காலஂ ப்ரசக்ஷதே | யதாக்ரமோபதிஷ்டேஷு த்ரீண்யேகஂ பஞ்ச ஸப்த ச ||௯|| தஶ தஷ்ட்யாமதாஷ்டௌ ச வாக்ஶதாநி விபாவயேத் | ததஶ்சாபாங்கதஃ ஸ்நேஹஂ ஸ்ராவயித்வாऽக்ஷி ஶோதயேத் ||௧௦|| ஸ்விந்நேந யவபிஷ்டேந, ஸ்நேஹவீர்யேரிதஂ ததஃ | யதாஸ்வஂ தூமபாநேந கபமஸ்ய விஶோதயேத் ||௧௧||

தர்பணஂ கதஂ கார்யமித்யாஹ- ஸஂஶுத்தேத்யாதி| ஸஂஶுத்ததேஹஶிரஸ இதி ஸிராமோக்ஷணவிரேசநநிரூஹஶிரோவிரேசநைஃ ஸம்யக்ஶுத்தகாயமஸ்தகஸ்யேத்யர்தஃ| வேஶ்மநி கஹே| ஆதாரௌ பாலீ இத்யர்தஃ| க்லிந்நேந பாநீயாலோடிதேந| பரிமண்டலௌ வர்துலௌ, த்வாவபி நேத்ரகோஶௌ பரிவார்ய ஸ்திதாவித்யர்தஃ| ஏதேந திர்யக்பூரணே கதஸ்ய மாத்ரோக்தா| ஸமௌ அநிம்நோந்நதௌ, தடௌ அச்சித்ரௌ, அஸம்பாதௌ அஸங்கடௌ| நேத்ரகோஶயோரித்யத்ர ‘பரிதஃ’ இதி ஶேஷஃ| கதமண்டோ கதஸ்யோபர்யச்சோ பாகஃ| ஸுகோதகே உஷ்ணோதகே| ஆபக்ஷ்மாக்ராதித்யத்ர பூரயேதிதி ஸம்பந்தநீயம்| ஆபக்ஷ்மாக்ராத் வர்த்மலோமபர்யந்தமித்யர்தஃ| ஏதேநோர்த்வஂ பூரணே கதஸ்ய மாத்ரோக்தா பவதி| தர்பணஂ கியத்காலஂ ஸ்தாப்யமிதி தர்ஶயந்நாஹ- தத இத்யாதி| தச்ச ப்ரமாணமுத்தமஂ, தோஷபலாபேக்ஷயா புநர்ஹ்ராஸோऽபி கர்தவ்யஃ| இதாநீஂ ஸ்வமதஂ ப்ரதர்ஶ்ய பரமதமபி தர்ஶயந்நாஹ- ரோகேத்யாதி| ரோகஸ்தாநவிஶேஷேணேதி ஸந்திவர்த்மஶுக்லாதிபேதேநேத்யர்தஃ| கதஂ ரோகஸ்தாநவிஶேஷேண காலஂ ப்ரசக்ஷதே இத்யாஹ- யதாக்ரமோபதிஷ்டேஷ்வித்யாதி| யதாக்ரமகதிதேஷு ஸந்த்யாதிரோகஸ்தாநேஷ்வித்யர்தஃ| தத்ர த்ரீணி வாக்ஶதாநி ஸந்தௌ, வர்த்மந்யேகஂ, ஶுக்லே பஞ்ச, கஷ்ணே ஸப்த, ஸர்வத்ர தஶ, தஷ்டாவபி தஶ அஷ்டௌ வா| தத இத்யாதி| அபாங்கதஃ அபாங்காத், ப்ரூபுச்சாந்தப்ரதேஶாதித்யர்தஃ| ஸ்நேஹஂ ஸ்ராவயித்வா ஶலாகாகதத்வாரேண| ஸ்நேஹவீர்யேரிதமித்யாதி| ஸ்நேஹவீர்யேரிதஂ ஸ்நேஹஶக்த்யா ப்ரேரிதம்| ததஃ ஸ்நேஹாபநயநாந்தரம்| யதாஸ்வஂ தூமபாநேநேதி கபப்ரத்யநீகேந ஶிரோவிரேசநதூமபாநேநேத்யர்தஃ||௫-௧௧||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 12

ஏகாஹஂ வா த்ர்யஹஂ வாऽபி பஞ்சாஹஂ சேஷ்யதே பரம் |௧௨|

கதி திநாநி தர்பணப்ரயோகஸ்ததாஹ- ஏகாஹமித்யாதி| ஏகாஹஂ வாதே, த்ர்யஹஂ பித்தே, பஞ்சாஹஂ கபே இதி கயீ; ஏகாஹஂ ந்யூநதோஷே, த்ர்யஹஂ மத்யதோஷே, பஞ்சாஹமதிகதோஷே இதி ஜேஜ்ஜடாசார்யஃ| பரமித்யுத்கஷ்டப்ரமாணஂ யதா ஸ்யாத்; ஏதேநாதஃ பரஂ தர்பணஂ ந யோஜ்யம்| தச்ச தர்பணஂ விதேஹாநுமதேந நிரந்தரஂ திநாந்தரஂ த்வ்யந்தரஂ த்ர்யந்தரஂ வா யோஜ்யம்| ததா ச விதேஹஃ,- “ஸ்வஸ்வவத்தே விதாதவ்யஂ த்வ்யந்தரஂ தர்பணஂ பவேத்| அஹந்யஹநி வாதோத்தே, ரக்தபித்தே திநாந்தரம்|| தர்பணஂ ஸந்நிபாதோத்தே த்வ்யந்தரஂ, த்ர்யந்தரஂ கபே” இதி|௧௨|-

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

தர்பணே தப்திலிங்காநி நேத்ரஸ்யேமாநி லக்ஷயேத் ||௧௨|| ஸுகஸ்வப்நாவபோதத்வஂ வைஶத்யஂ வர்ணபாடவம் | நிர்வதிர்வ்யாதிவித்வஂஸஃ க்ரியாலாகவமேவ ச ||௧௩||

தர்பணே இத்யாதி| வைஶத்யஂ மலாபாவஃ| வர்ணபாடவஂ ஶ்வேதத்வாதேர்வர்ணஸ்ய யதார்தக்ரஹணஂ; அந்யே து நேத்ரகதஸ்யைவ ஶுக்லகஷ்ணாதேர்வர்ணஸ்ய வைமல்யமாஹுஃ| நிர்வதிஃ தாத்காலிகஂ ஸுகமுத்பந்நம்| க்ரியாலாகவமிதி க்ரியாணாஂ நிமேஷோந்மேஷாதீநாஂ ஶீக்ரதா; அந்யே து க்ரியா நிமேஷோந்மேஷணாதிகாஃ, லாகவஂ நேத்ரயோரேவ லகுதேத்யாஹுஃ||௧௨-௧௩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

குர்வாவிலமதிஸ்நிக்தமஶ்ருகண்டூபதேஹவத் | ஜ்ஞேயஂ தோஷஸமுத்க்லிஷ்டஂ நேத்ரமத்யர்ததர்பிதம் ||௧௪||

அதிதர்பிதஸ்ய நேத்ரஸ்ய லக்ஷணமாஹ- குர்வாவிலமித்யாதி| ஆவிலம் ஆகுலஂ, தோஷஸமுத்க்லிஷ்டஂ தோஷவ்யாப்தம்||௧௪||

Adhikarana 8 (15) · Śloka 15

ரூக்ஷமாவிலமஸ்ராட்யமஸஹஂ ரூபதர்ஶநே | வ்யாதிவத்திஶ்ச தஜ்ஜ்ஞேயஂ ஹீநதர்பிதமக்ஷி ச ||௧௫||

ஹீநதர்பிதஸ்ய நயநஸ்ய லக்ஷணமாஹ- ரூக்ஷமித்யாதி| அஸ்ராட்யம் அஶ்ருபஹுலம்||௧௫||

Adhikarana 9 (16) · Śloka 16

அநயோர்தோஷபாஹுல்யாத் ப்ரயதேத சிகித்ஸிதே | தூமநஸ்யாஞ்ஜநைஃ ஸேகை ரூக்ஷைஃ ஸ்நிக்தைஶ்ச யோகவித் ||௧௬||

இதாநீமதிதப்தாதப்தயோஶ்சிகித்ஸாமுத்திஶந்நாஹ- அநயோரித்யாதி| ஏதைர்தூமநஸ்யாஞ்ஜநஸேகை ரூக்ஷைஃ பித்தஶ்லேஷ்மபூயிஷ்டே, வாதபூயிஷ்டே து ஸ்நிக்தைரிதி| யோகவித் ஶாஸ்த்ரவித்வைத்யஃ||௧௬||

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

தாம்யத்யதிவிஶுஷ்கஂ யத்ரூக்ஷஂ யச்சாதிதாருணம் | ஶீர்ணபக்ஷ்மாவிலஂ ஜிஹ்மஂ ரோகக்லிஷ்டஂ ச யத்பஶம் ||௧௭|| ததக்ஷி தர்பணாதேவ லபேதோர்ஜாமஸஂஶயம் |௧௮|

தர்பணவிஷயஂ நிர்திஶந்நாஹ- தாம்யதீத்யாதி| தாம்யதி அந்தகாரமிவ பஶ்யதி| அதிவிஶுஷ்கம் அஶ்ருரஹிதம்| ரூக்ஷம் அஸ்நிக்தச்சவி| தாருணஂ கடிநவர்த்ம| ஜிஹ்மஂ ரூபக்ரியாஸு ஜடம்| ஊர்ஜாஂ பலம்||௧௭||-

Adhikarana 11 (18) · Śloka 19

துர்திநாத்யுஷ்ணஶீதேஷு சிந்தாயாஸப்ரமேஷு ச ||௧௮|| அஶாந்தோபத்ரவே சாக்ஷ்ணி தர்பணஂ ந ப்ரஶஸ்யதே |௧௯|

தர்பணவிஷயமாஹ- துர்திநேத்யாதி| அஶாந்தோபத்ரவே சேதி அஶாந்தா அஸ்வல்பீபூதா உதீர்ணவேதநாதய உபத்ரவா யத்ர தஸ்மிந்||௧௮||-

Adhikarana 12 (19) · Śloka 20

புடபாகஸ்ததைதேஷு, நஸ்யஂ யேஷு ச கர்ஹிதம் ||௧௯|| தர்பணார்ஹா ந யே ப்ரோக்தாஃ ஸ்நேஹபாநாக்ஷமாஶ்ச யே |௨௦|

இதாநீஂ புடபாகஸ்ய விஷயாவிஷயமாஹ- புடபாக இத்யாதி| புடபாகஸ்ததைதேஷ்விதி ஏதேஷு பூர்வோக்தேஷு தர்பணார்ஹேஷு புடபாகஸ்ததாऽர்ஹதீத்யர்தஃ| அயஂ புடபாகஸ்ய விஷயஃ, அவிஷயஸ்து நஸ்யஂ யேஷு ச கர்ஹிதமித்யாதிகஃ| நஸ்யஂ யேஷு ச கர்ஹிதமிதி யேஷு நஸ்யஂ கர்ஹிதஂ தேஷு புடபாகோऽபி கர்ஹிதஃ| தர்பணார்ஹா ந யே ப்ரோக்தா இதி யே சிந்தாப்ரமகஹீதாதயஸ்தர்பணஂ நார்ஹந்தி தே புடபாகமபி நார்ஹந்தி| ஸ்நேஹபாநாக்ஷமாஶ்ச யே துர்பலாரோசகிப்ரபதயஃ ஸ்நேஹபாநஂ ந க்ஷமந்தே தே புடபாகமபி ந க்ஷமந்தே இத்யர்தஃ||௧௯||-

Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21

ததஃ ப்ரஶாந்ததோஷேஷு புடபாகக்ஷமேஷு ச ||௨௦|| புடபாகஃ ப்ரயோக்தவ்யோ நேத்ரேஷு பிஷஜா பவேத் | ஸ்நேஹநோ லேகநீயஶ்ச ரோபணீயஶ்ச ஸ த்ரிதா ||௨௧||

இதாநீஂ புடபாகஸ்யாவஸ்திகஂ காலமுத்திஶந்நாஹ- தத இத்யாதி| ஏவம்பூதேஷு நேத்ரேஷு பிஷஜா புடபாகஃ ப்ரயோக்தவ்யோ பவேதிதி பிண்டார்தஃ| ப்ரஶாந்ததோஷேஷ்விதி ப்ரஶப்தோऽயமாதிகர்மணி, தேந ப்ரதமகர்மஶாந்தாவஸ்ததோஷேஷ்வித்யர்தஃ| புடபாகக்ஷமேஷு சேதி தர்பணநஸ்யஸ்நேஹபாநார்ஹேஷ்வித்யர்தஃ; தர்பணாத்யநர்ஹாணி புநஃ புடபாகஂ ந க்ஷமந்தே| ஸ்நேஹந இத்யாதி||௨௦-௨௧||

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

ஹிதஃ ஸ்நிக்தோऽதிரூக்ஷஸ்ய ஸ்நிக்தஸ்யாபி ச லேகநஃ | தஷ்டேர்பலார்தமபரஃ பித்தாஸக்வ்ரணவாதநுத் ||௨௨||

தேஷாஂ த்ரிவிதாநாமபி விஷயமாஹ- ஹித இத்யாதி| அபர இதி ரோபணீயஃ புடபாக இத்யர்தஃ| ‘ஹிதஃ ஸ்நிக்தோऽதிரூக்ஷஸ்ய’ இத்யத்ர ‘த்ரிவிதஃ ஸ ஹிதோ ரூக்ஷே’ இதி கேசித் படந்தி| ‘பித்தாஸக்வ்ரணவாதநுத்’ இத்யத்ர ‘பித்தாஸக்வ்ரணநாஶந’ இதி படந்தி||௨௨||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

ஸ்நேஹமாஂஸவஸாமஜ்ஜமேதஃஸ்வாத்வௌஷதைஃ கதஃ | ஸ்நேஹநஃ புடபாகஸ்து தார்யோ த்வே வாக்ஶதே து ஸஃ ||௨௩||

ஸ்நேஹநபுடபாகமாஹ- ஸ்நேஹேத்யாதி| ஸ்நேஹமாஂஸமிதி ஸ்நேஹப்ரதாநஂ மாஂஸம், ஆநூபமித்யர்தஃ, ‘ஸர்பிர்மாஂஸ’ இதி கேசித் படந்தி| ஸ்வாத்வௌஷதைஃ காகோல்யாதிபிஃ, கதஃ ஸஂஸ்கதஃ||௨௩||

Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25

ஜாங்கலாநாஂ யகந்மாஂஸைர்லேகநத்ரவ்யஸம்பதைஃ | கஷ்ணலோஹரஜஸ்தாம்ரஶங்கவித்ருமஸிந்துஜைஃ ||௨௪|| ஸமுத்ரபேநகாஸீஸஸ்ரோதோஜததிமஸ்துபிஃ | லேகநோ வாக்ஶதஂ தஸ்ய பரஂ தாரணமுச்யதே ||௨௫||

லேகநபுடபாகமாஹ- ஜாங்கலாநாமித்யாதி| ஜாங்கலா ஏணாதயஃ| யகத் காலகண்டாநி, மாஂஸாநி ச காலகண்டாஸந்நாந்யேவ| வித்ருமஃ ப்ரவாலஃ, ஸிந்துஜஂ ஸைந்தவம்||௨௪-௨௫||

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

ஸ்தந்யஜாங்கலமத்வாஜ்யதிக்தத்ரவ்யவிபாசிதஃ | லேகநாத்த்ரிகுணஂ தார்யஃ புடபாகஸ்து ரோபணஃ ||௨௬||

ரோபணபுடபாகமாஹ- ஸ்தந்யஜாங்கலேத்யாதி| ஸ்தந்யஂ ஸ்த்ரீஸ்தந்யஂ, ஜாங்கலேத்யத்ர மாஂஸமிதி ஶேஷஃ; ‘மத்வாஜ்ய’ இத்யத்ர ‘மேத்யாஜ்ய’ இதி கேசித் படந்தி, மேத்யாஜ்யஂ கவ்யஂ கதமிதி வ்யாக்யாநயந்தி||௨௬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

விதரேத்தர்பணோக்தஂ து தூமஂ ஹித்வா து ரோபணம் | ஸ்நேஹஸ்வேதௌ த்வயோஃ கார்யௌ, கார்யோ நைவ ச ரோபணே ||௨௭||

இதாநீஂ ஸ்நேஹநலேகநயோஃ பூர்வகர்மாஹ- விதரேதித்யாதி| ரோபணஂ புடபாகஂ பரித்யஜ்ய தர்பணோக்தஂ தூமஂ த்வயோர்விதரேத் குர்யாத், ததா ஸ்நேஹஸ்வேதௌ த்வயோரேவ கார்யாவிதி பிண்டார்தஃ||௨௭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

ஏகாஹஂ வா த்வ்யஹஂ வாऽபி த்ர்யஹஂ வாऽப்யவசாரணம் |௨௮|

ஏகாஹமித்யாதி| ஏகாஹஂ ஶ்லைஷ்மிகே நேத்ரரோகே புடபாகஸ்யாவசாரணஂ, த்வ்யஹஂ பைத்திகே, த்ர்யஹஂ வாதிகே; அந்யே து ஏகாஹஂ லேகநீயஸ்யாவசாரணஂ, த்வ்யஹஂ ஸ்நேஹநஸ்ய, த்ர்யஹஂ ரோபணீயஸ்யேதி|௨௮|-

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

யந்த்ரணா து க்ரியாகாலாத்த்விகுணஂ காலமிஷ்யதே ||௨௮||

தர்பணபுடபாகயோரேகத்ர பரிஹார்யகாலமுத்திஶந்நாஹ- யந்த்ரணா து க்ரியாகாலாத்த்விகுணமித்யாதி| க்ரியாகாலாத் ஸ்நேஹபாநாதேராரப்ய யஃ காலஸ்தஸ்மாத் த்விகுணஃ காலஃ; ந புநஸ்தர்பணகாலாத், தஸ்யால்பத்வாத்||௨௮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

தேஜாஂஸ்யநிலமாகாஶமாதர்ஶஂ பாஸ்வராணி ச | நேக்ஷேத தர்பிதே நேத்ரே புடபாககதே ததா ||௨௯||

பரிஹார்யாண்யாஹ- தேஜாஂஸ்யநிலமித்யாதி| தேஜாஂஸி தீபஜ்வாலாப்ரபதீநி, அநிலஂ ஸம்முகவாயுஂ, பாஸ்வராணி ஆதித்யாதீநி||௨௯||

Adhikarana 22 (30) · Śloka 30

மித்யோபசாராதநயோர்யோ வ்யாதிருபஜாயதே | அஞ்ஜநாஶ்ச்யோதநஸ்வேதைர்யதாஸ்வஂ தமுபாசரேத் ||௩௦||

அதுநா தயோர்வ்யாபச்சிகித்ஸாபீஜமுத்திஶந்நாஹ- மித்யோபசாராதித்யாதி| அநயோஃ தர்பணபுடபாகயோஃ||௩௦||

Adhikarana 23 (31) · Śloka 31

ப்ரஸந்நவர்ணஂ விஶதஂ வாதாதபஸஹஂ லகு | ஸுகஸ்வப்நாவபோத்யக்ஷி புடபாககுணாந்விதம் ||௩௧||

புடபாகஸ்ய ஸம்யக்யோகமாஹ- ப்ரஸந்நவர்ணமித்யாதி||௩௧||

Adhikarana 24 (32) · Śloka 32

அதியோகாத்ருஜஃ ஶோபஃ பிடகாஸ்திமிரோத்கமஃ |௩௨|

புடபாகஸ்யாதியோகமாஹ- அதியோகாத்ருஜ இத்யாதி|௩௨|-

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

பாகோऽஶ்ரு ஹர்ஷணஂ சாபி ஹீநே தோஷோத்கமஸ்ததா ||௩௨||

புடபாகஸ்ய ஹீநயோகமாஹ- பாக இத்யாதி| ஹர்ஷோ வேதநாவிஶேஷோऽந்தஃஶீதகரஃ||௩௨||

Adhikarana 26 (33-38) · Śloka 38

அத ஊர்த்வஂ ப்ரவக்ஷ்யாமி புடபாகப்ரஸாதநம் | த்வௌ பில்வமாத்ரௌ ஶ்லக்ஷ்ணஸ்ய பிண்டௌ மாஂஸஸ்ய பேஷிதௌ ||௩௩|| த்ரவ்யாணாஂ பில்வமாத்ரஂ து த்ரவாணாஂ குடவோ மதஃ | ததைகத்யஂ ஸமாலோட்ய பத்ரைஃ ஸுபரிவேஷ்டிதம் ||௩௪|| (காஶ்மரீகுமுதைரண்டபத்மிநீகதலீபவைஃ ) | மதாவலிப்தமங்காரைஃ காதிரைரவகூலயேத் ||௩௫|| கதகாஶ்மந்தகைரண்டபாடலாவஷபாதரைஃ | ஸக்ஷீரத்ருமகாஷ்டைர்வா கோமயைர்வாऽபி யுக்திதஃ ||௩௬|| ஸ்விந்நமுத்தத்ய நிஷ்பீட்ய ரஸமாதாய தஂ நணாம் | தர்பணோக்தேந விதிநா யதாவதவசாரயேத் ||௩௭|| கநீநகே நிஷேச்யஃ ஸ்யாந்நித்யமுத்தாநஶாயிநஃ | ரக்தே பித்தே ச தௌ ஶீதௌ கோஷ்ணௌ வாதகபாபஹௌ ||௩௮||

அத ஊர்த்வமித்யாதி| ஶ்லக்ஷ்ணஸ்ய மாஂஸஸ்ய த்வௌ பிண்டௌ பில்வமாத்ரௌ ப்ரத்யேகஂ பலப்ரமாணௌ கார்யவித்யர்தஃ| த்ரவ்யாணாஂ பில்வமாத்ரமிதி ஸ்நேஹநலேகநரோபணேஷு புடபாகேஷு யதாக்ரமஂ மதுரௌஷதலேகநத்ரவ்யதிக்தத்ரவ்யாணாஂ பலப்ரமாணமித்யர்தஃ| த்ரவாணாஂ குடவ இதி அஷ்டௌ பலாநி; கேசிச்சத்வாரி பலாநி, கஸ்மாத்? குடவாதூர்த்வஂ த்விகுணபரிபாஷா| தத்ர ஸ்நேஹநபுடபாகஸ்ய பேஷணாலோடநார்தஂ மாஂஸரஸமதுரௌஷதகஷாயக்ஷீராணி, லேகநஸ்ய மதுமஸ்துத்ரிபலோதகாநி, ரோபணஸ்ய திக்தகஷாய இதி| அவகூலயேத் விபசேத்| க்ஷீரத்ருமா வடாதயஃ| யுக்தித இதி பதமவகூலயேதித்யத்ர ஸம்பந்தநீயம்| யுக்திஸ்து ‘புடபாகஸ்ய பாகோऽயஂ பஹிராரக்தவர்ணதா’ இதி| இதாநீஂ தர்பணபுடபாகயோர்தோஷோபயோகிதர்மந்தரஂ நிர்திஶந்நாஹ- ரக்தே இத்யாதி||௩௩-௩௮||

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

அத்யுஷ்ணதீக்ஷ்ணௌ ஸததஂ தாஹபாககரௌ ஸ்மதௌ | அப்லுதௌ ஶீதலௌ சாஶ்ருஸ்தம்பருக்கர்ஷகாரகௌ ||௩௯|| அதிமாத்ரௌ கஷாயத்வஸங்கோசஸ்புரணாவஹௌ | ஹீநப்ரமாணௌ தோஷாணாமுத்க்லேஶஜநநௌ பஶம் ||௪௦||

தர்பணபுடபாகயோர்விருத்தகுணமாத்ரயோர்வ்யாபதோ நிர்திஶந்நாஹ- அத்யுஷ்ணேத்யாதி| அப்லுதௌ மந்தப்லதௌ||௩௯-௪௦||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 42

யுக்தௌ கதௌ தாஹஶோபருக்தர்ஷஸ்ராவநாஶநௌ | கண்டூபதேஹதூஷீகாரக்தராஜிவிநாஶநௌ ||௪௧|| தஸ்மாத் பரிஹரந் தோஷாந் விதத்யாத்தௌ ஸுகாவஹௌ |௪௨|

யுக்தௌ கதாவித்யாதி| தூஷீகா நேத்ரமலஃ, தோஷாந் அத்யுஷ்ணதீக்ஷ்ணாதிகாந்||௪௧||-

Adhikarana 29 (42) · Śloka 42

வ்யாபதஶ்ச யதாதோஷஂ நஸ்யதூமாஞ்ஜநைர்ஜயேத் ||௪௨||

இதாநீஂ வ்யாபச்சிகித்ஸாமாஹ- வ்யாபதஶ்ச யதாதோஷமித்யாதி| வ்யாபதோ தாஹபாகாதிகாஃ, யதாதோஷஂ தோஷாநதிக்ரமேண||௪௨||

Adhikarana 30 (43) · Śloka 43

ஆத்யந்தயோஶ்சாப்யநயோஃ ஸ்வேத உஷ்ணாம்புசைலிகஃ | ததா ஹிதோऽவஸாநே ச தூமஃ ஶ்லேஷ்மஸமுச்ச்ரிதௌ ||௪௩||

இதாநீஂ தர்பணபுடபாகயோஃ பூர்வகர்ம பஶ்சாத்கர்ம சாஹ- ஆத்யந்தயோஶ்சாப்யநயோரித்யாதி| அநயோஃ தர்பணபுடபாகயோஃ| ஸ்வேத உஷ்ணாம்புசைலிக இதி உஷ்ணாம்புஸிக்தேந கர்படேந ஸ்வேத இத்யர்தஃ| ‘ததா ஹிதோऽவஸாநே ச தூமஃ ஶ்லேஷ்மஸமுத்திதௌ’ இதி கேசித் படந்தி||௪௩||

Adhikarana 31 (44) · Śloka 44

யதாதோஷோபயுக்தஂ து நாதிப்ரபலமோஜஸா | ரோகமாஶ்ச்யோதநஂ ஹந்தி ஸேகஸ்து பலவத்தரம் ||௪௪||

இதாநீமாஶ்ச்யோதநஸேகாவாஹ- யதாதோஷோபயுக்தமித்யாதி| யதாதோஷோபயுக்தமிதி வாதாதிஜே நேத்ரரோகே வாதாதிஹரத்ரவ்யஸித்தமாஶ்ச்யோதநமித்யர்தஃ| நாதிப்ரபலஂ நாத்யுத்கடஂ ரோகம்| ஓஜஸா ஶக்த்யா| ஸேகஸ்து பலவத்தரமிதி யதாதோஷோபயுக்தஃ பரிஷேகஃ புநர்பலவத்தரமிதி ப்ரபலஂ ரோகஂ ஹந்தி| தௌ சாஶ்ச்யோதநஸேகௌ சதுர்தேऽஹந்யாகதரோகலக்ஷணே ப்ரயோக்தவ்யௌ| ததா ச விதேஹஃ- “ப்ராகேவாக்ஷ்யாமயே கார்யஂ த்ரிராத்ரஂ லகுபோஜநம்| உபவாஸஸ்த்ர்யஹஂ வா ஸ்யாந்நக்தஂ வாऽப்யஶநஂ த்ர்யஹம்|| ததஶ்சதுர்தே திவஸே வ்யாதிஂ ஸஞ்ஜாதலக்ஷணம்| ஸமீக்ஷ்யாஶ்ச்யோதநைஃ ஸேகைர்யதாஸ்வமுபபாதயேத்”- இதி||௪௪||

Adhikarana 32 (45) · Śloka 45

தௌ த்ரிதைவோபயுஜ்யேதே ரோகேஷு புடபாகவத் |௪௫|

தாவித்யாதி| தௌ ஆஶ்ச்யோதநஸேகௌ| த்ரிதைவேதி ஸ்நேஹநலேகநரோபணபேதேந புடபாகவத்த்ரிப்ரகாராவித்யர்தஃ| தயோஶ்ச பேஷணாலோடநார்தஂ த்ரவாணி புடபாகோக்தாந்யேவ| தயோரேவ ஸம்யக்யோகோ ஹீநயோகோ மித்யாயோகஶ்ச புடபாகவத்| ஆஶ்ச்யோதநஸ்ய தாரணகாலஃ புடபாகவத்| பரிஷேகஸ்ய புநரிஹைவாக்ரே தாரணகாலஂ கதயிஷ்யாமஃ| கேசிதாஶ்ச்யோதநஸேகயோஃ புடபாகாத் த்விகுணஂ காலஂ மந்யந்தே| தந்ந, ‘ஸேகஸ்ய த்விகுணஃ காலஃ புடபாகாத் பரோ மத’ இத்யத்ரோக்தேந ஸஹ விரோதாபத்தேஃ|௪௫|-

Adhikarana 33 (45) · Śloka 46

லேகநே ஸப்த சாஷ்டௌ வா பிந்தவஃ ஸ்நைஹிகே தஶ ||௪௫|| ஆஶ்ச்யோதநே ப்ரயோக்தவ்யா த்வாதஶைவ து ரோபணே |௪௬|

லேகநாதீநாமாஶ்ச்யோதநாநாஂ பிந்துஸங்க்யாமாஹ- லேகநே ஸப்த சாஷ்டௌ வேத்யாதி| லேகநே லேகநாஶ்ச்யோதநே ஸப்தாஷ்டௌ வா பிந்தவஃ||௪௫||-

Adhikarana 34 (46) · Śloka 46

ஸேகஸ்ய த்விகுணஃ காலஃ புடபாகாத் பரோ மதஃ ||௪௬||

இதாநீஂ பரிஷேகஸ்ய தாரணகாலமாஹ- ஸேகஸ்யேத்யாதி| தத்ர லேகநபரிஷேகஸ்ய வாக்ஶதத்வயஂ தாரணகாலஃ, ஸ்நேஹநஸ்ய வாக்ஶதசதுஷ்டயஂ, ரோபணஸ்ய ஷட்வாக்ஶதாநி||௪௬||

Adhikarana 35 (47) · Śloka 47

அதவா கார்யநிர்வத்தேருபயோகோ யதாக்ரமம் |௪௭|

பக்ஷாந்தரமாஹ- அதவேத்யாதி| கார்யநிர்வத்திஃ வ்யாதேருபஶமஃ ப்ரகதிவர்ணோபபத்திஃ க்ரியாபாடவஂ வேதநோபஶமஶ்ச கார்யஂ, தஸ்ய நிஷ்பத்திஃ கார்யநிர்வத்திஃ| யதாக்ரமஂ ஶநைஃ ஶநைரித்யர்தஃ| அயஂ கார்யநிர்வத்திலக்ஷணோ தாரணகால ஆஶ்ச்யோதநஸேகயோஃ| அந்யே து ஸர்வேஷாஂ தர்பணாதீநாமயஂ தாரணகால இதி வதந்தி| அபரே து புடபாகஸேகயோரயஂ காலஃ; தத்ர புடபாகஸேகயோர்த்ரவ்யபேததோ பேதஃ|௪௭|-

Adhikarana 36 (47) · Śloka 47

பூர்வாபராஹ்ணே மத்யாஹ்நே ருஜாகாலேஷு சோபயோஃ ||௪௭||

இதாநீமாஶ்ச்யோதநஸேகயோர்யதாதோஷஂ ப்ரயோககாலமாஹ- பூர்வாபராஹ்ண இத்யாதி| கபஜே வ்யாதௌ பூர்வாஹ்ணே லேகநாவாஶ்ச்யோதநஸேகௌ ப்ரயோஜ்யௌ, வாதஜேऽபராஹ்ணே ஸ்நேஹநௌ, ரக்தபித்தஜே மத்யாஹ்நே ரோபணௌ| ருஜாகாலேஷு சேத்யாவஸ்திகஃ காலஃ, தேந யதைவ ருகுத்பத்யதே ததைவ ஸேகாஶ்ச்யோதநௌ ப்ரயோஜ்யௌ| உபயோஃ ஆஶ்ச்யோதநஸேகயோஃ| கேசித் பரிஷேகஸ்யைவாயஂ ப்ரயோககால இதி கதயந்தி||௪௭||

Adhikarana 37 (48) · Śloka 48

யோகாயோகாத் ஸ்நேஹஸேகே தர்பணோக்தாந் ப்ரசக்ஷதே |௪௮|

இதாநீஂ பரிஷேகஸ்ய த்ரவ்யவிஶேஷகதஸ்ய ஸங்க்ஷேபார்தஂ யோகாயோகலக்ஷணமாஹ- யோகாயோகாநித்யாதி| யோகஃ ஸம்யக்யோகஃ, அயோகஃ ஸம்யக்யோகாபாவஃ| தேநாயோகஶப்தேந ஹீநமித்யாதியோகாஃ ப்ராப்யந்தே, அதஃ பதங்நேஹோக்தாஃ| அந்யே து, அயோகே இத்யத்ர நஶப்தேநைவ ஹீநயோகமித்யாயோகாவாக்ஷிப்தௌ, அதியோகஸ்ய து மாத்ராகாலாப்யாமேவ பர்யுதாஸஃ கத இதி| ஸ்நைஹிகே கேவலகதபரிஷேகே| தர்பணோக்தாந் ஸுகஸ்வப்நாவபோதித்வமித்யாதீந்| இதஂ யோகாயோகலக்ஷணஂ கேவலஂ ஸ்நேஹபரிஷேகஸ்யைவ போத்தவ்யஂ, க்ஷீரேக்ஷுரஸாதிகதஸ்ய ஸ்நேஹநீயாக்யபரிஷேகஸ்ய யோகாயோகலக்ஷணஂ புடபாகவத் கதிதம்|௪௮|-

Adhikarana 38 (47-50) · Śloka 51

ரோகாஞ்சிரஸி ஸம்பூதாந் ஹத்வாऽதிப்ரபலாந் குணாந் ||௪௮|| கரோதி ஶிரஸோ பஸ்திருக்தா யே மூர்ததைலிகாஃ | ஶுத்ததேஹஸ்ய ஸாயாஹ்நே யதாவ்யாத்யஶிதஸ்ய து ||௪௯|| ஜ்வாஸீநஸ்ய பத்நீயாத்வஸ்திகோஶஂ ததோ தடம் | யதாவ்யாதிஶதஸ்நேஹபூர்ணஂ ஸஂயம்ய தாரயேத் ||௫௦|| தர்பணோக்தஂ தஶகுணஂ யதாதோஷஂ விதாநவித் |௫௧|

ஶிரோபஸ்திமாஹ- ரோகாநித்யாதி| அதிப்ரபலாந் ஶிரஸி ஸம்பூதாந் ரோகாந் ஶிரோபிதாபாதீந் ஹத்வா ஶிரோபஸ்திர்யே மூர்ததைலிகா குணா உக்தாஸ்தாந் கரோதீதி ஸம்பந்தஃ| ஶிரோऽத்ர க்ரீவாபர்யந்தஂ க்ராஹ்யஂ, நது ஷடங்குலோத்ஸேதம்| மூர்ததைலிகா குணா ஶிரோகதாஂஸ்ததா ரோகாநித்யாதயஃ ஶிரஸஃ ப்ரதிபூரணபர்யந்தா அநாகதாபாதப்ரதிஷேதோக்தாஃ| ஶுத்ததேஹஸ்ய வமநாதிபிர்நிர்மலஶரீரஸ்ய; அதவா ஶுத்ததேஹஸ்ய நஸ்யாதிபிர்விஶுத்தமஸ்தகஸ்ய, தேஹாவயவேऽபி தேஹோபசாராத்; அதவா ஶிரஃஶுத்தாவபி தேஹஸ்ய ஶுத்திரிதி| ஸாயாஹ்நே திநாவஸாநே| யதாவ்யாத்யஶிதஸ்யேதி வ்யாதிப்ரத்யநீகஂ புக்தவத இத்யர்தஃ| ஜ்விதி ஜு யதா ஸ்யாதேவஂ பஸ்திகோஶஂ பத்நீயாத், ‘கேஶாந்த’ இதி ஶேஷஃ| அதவா ஜ்விதி ஆஸீநஸ்ய விஶேஷணம்| பஸ்திகோஶமித்யுக்தேநைவ பட்டசேலிகாமாஷசூர்ணாதிகமாக்ஷிப்தம்| யதாவ்யாதிஶதஸ்நேஹபூர்ணஂ யதாவ்யாதிதோஷதூஷ்யஹிதத்ரவ்யஸித்தஸ்நேஹபூர்ணம்| ஸஂயம்ய தாரயேத் யாவத் கேஶபூமேருபரி த்வ்யங்குலஂ பத்த்வா தாரயேத்| கியத்காலஂ ஶிரோபஸ்திஂ தாரயேதித்யாஹ- தர்பணோக்தமித்யாதி| தர்பணோக்தமக்ஷிதர்பணகதிதகாலஂ தஶகுணஂ ஶிரோபஸ்திரவசார்யஃ| யதாதோஷமிதி தத்ர ஷண்மாத்ராஸஹஸ்ராணி ஶ்லேஷ்மணி, அஷ்டௌ ஸஹஸ்ராணி பித்தே, தஶஸஹஸ்ராணி வாதே இதி; அபரஂ ச வாதரோகசிகித்ஸிதே ஶிரோகதவாதப்ரஸ்தாவே வ்யாக்யாதம்| கேசிதமுஂ பாடமந்யதா படந்தி, ஸ சாபாவாந்ந லிகிதஃ||௪௭-௫௦||

Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 52

வ்யக்தரூபேஷு தோஷேஷு ஶுத்தகாயஸ்ய கேவலே ||௫௧|| நேத்ர ஏவ ஸ்திதே தோஷே ப்ராப்தமஞ்ஜநமாசரேத் | லேகநஂ ரோபணஂ சாபி ப்ரஸாதநமதாபி வா ||௫௨||

இதாநீமஞ்ஜநஸ்யாவஸ்திகஂ காலமுத்திஶந்நாஹ- வ்யக்தரூபேஷ்வித்யாதி| வ்யக்தரூபேஷு ஸாமதாபகமேந வ்யக்தாத்மரூபப்ராப்தேஷு| ஶுத்தகாயஸ்ய ஸிராவ்யதிவிரேசநநிரூஹஶிரோவிரேசநைர்ஹதமலதேஹஸ்ய| கேவலே அந்யதோஷாஸஂஸஷ்டே| நேத்ரே ஏவ ஸ்திதே அக்ஷிகோலகத்வங்மாத்ரஸ்திதே, ந புநஃ பக்ஷ்மாத்யாஶ்ரிதே| ப்ராப்தஂ யுக்தம்| கேசித் ‘தோஷேஷு’ இத்யத்ர ‘ரோகேஷு’ இதி படந்தி, ரோகஶப்தோ தோஷேஷ்வபி வர்ததே இதி வ்யாக்யாநயந்தி| இதாநீமஞ்ஜநபேதஂ நிர்திஶந்நாஹ- லேகநமித்யாதி||௫௧-௫௨||

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

தத்ர பஞ்ச ரஸாந் வ்யஸ்தாநாத்யைகரஸவர்ஜிதாந் | பஞ்சதா லேகநஂ யுஞ்ஜ்யாத்யதாதோஷமதந்த்ரிதஃ ||௫௩||

லேகநமாஹ- தத்ரேத்யாதி| பஞ்சரஸாந் பஞ்சரஸத்ரவ்யாணீத்யர்தஃ| ஆத்யைகரஸவர்ஜிதாந் மதுரரஸவர்ஜிதாந்| பஞ்சதேதி வாதபித்தஶ்லேஷ்மரக்தஸந்நிபாதபேதேந| யதாதோஷஂ தோஷாநதிக்ரமேண| தத்ர வாதே அம்லலவணௌ, பித்தே திக்தகஷாயௌ, ஶ்லேஷ்மணி கடுதிக்தகஷாயாஃ, ரக்தே பித்தவத், ஸந்நிபாதே ரஸத்வயஂ த்ரயஂ வா| ஸந்நிபாதேநைவ ஸஂஸர்கோऽவருத்தஃ, அதோऽத்ர பதங்நோக்தஃ| லேகநஂ தோஷஸ்ராவணாந்நயநஸ்ய ரிக்தீகரணம்||௫௩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

நேத்ரவர்த்மஸிராகோஶஸ்ரோதஃஶங்காடகாஶ்ரிதம் | முகநாஸாக்ஷிபிர்தோஷமோஜஸா ஸ்ராவயேத்து தத் ||௫௪||

லேகநஂ யதா தோஷஸ்ய ஸ்ராவணஂ குருதே ததா தர்ஶயந்நாஹ- நேத்ரேத்யாதி| நேத்ரவர்த்மநோர்யாஃ ஸிரா யஶ்ச கோஶோ யாநி ச ஸ்ரோதாஂஸி தத்ர ஸ்திதஂ தோஷஂ, ததா ஶங்காடகமர்மாஶ்ரிதஂ ச தோஷஂ தல்லேகநாஞ்ஜநஂ முகாதிபிரோஜஸா ப்ரபாவேண ஸ்ராவயேதிதி பிண்டார்தஃ||௫௪||

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

கஷாயஂ திக்தகஂ வாऽபி ஸஸ்நேஹஂ ரோபணஂ மதம் | தத்ஸ்நேஹஶைத்யாத்வர்ண்யஂ ஸ்யாத்தஷ்டேஶ்ச பலவர்தநம் ||௫௫||

ரோபணமாஹ- கஷாயேத்யாதி| ஸஸ்நேஹம் ஈஷத்கதயுக்தம்||௫௫||

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

மதுரஂ ஸ்நேஹஸம்பந்நமஞ்ஜநஂ து ப்ரஸாதநம் | தஷ்டிதோஷப்ரஸாதார்தஂ ஸ்நேஹநார்தஂ ச தத்திதம் ||௫௬||

ப்ரஸாதநமாஹ- மதுரமித்யாதி| தஷ்டிதோஷப்ரஸாதார்தஂ தஷ்டிஸ்ததோஷப்ரஸாதார்தமித்யர்தஃ||௫௬||

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

யதாதோஷஂ ப்ரயோஜ்யாநி தாநி ரோகவிஶாரதைஃ | அஞ்ஜநாநி யதோக்தாநி ப்ராஹ்ணஸாயாஹ்நராத்ரிஷு ||௫௭||

யதேத்யாதி| தாநி யதோக்தாநி லேகநாதீந்யஞ்ஜநாநி ரோகவிஶாரதைர்வைத்யைர்யதாதோஷஂ ப்ராஹ்ணஸாயாஹ்நராத்ரிஷு ப்ரயோஜ்யாநீதி பிண்டார்தஃ| தத்ர பூர்வாஹ்ணே ஶ்லேஷ்மரோகே லேகநாஞ்ஜநஂ, ஸாயாஹ்நே வாதஜே, ராத்ரௌ பித்தஜே| அந்யே து ஆதௌ ஶோதநாஞ்ஜநஂ, ததோ ரோபணஂ; அபரே து ப்ரஸாதநமிதி வதந்தி| அபரமபி துபேதாதர்தாந்தரமஸ்தி, தச்ச விஸ்தரபயாந்ந லிகிதம்||௫௭||

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

குடிகாரஸசூர்ணாநி த்ரிவிதாந்யஞ்ஜநாநி து | யதாபூர்வஂ பலஂ தேஷாஂ ஶ்ரேஷ்டமாஹுர்மநீஷிணஃ ||௫௮||

இதாநீமப்யேகைகமஞ்ஜநஂ குடிகாதிபேதாத்த்ரிப்ரகாரமிதி தர்ஶயந்நாஹ- குடிகாரஸேத்யாதி| ரஸோऽத்ர கநரஸோ ரஸக்ரியேத்யர்தஃ| யதாபூர்வஂ பலஂ தேஷாமிதி ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- மஹாபலாநாஂ ரோகாணாஂ குடிகாஞ்ஜநஂ, மத்யாநாஂ ரஸக்ரியாஞ்ஜநஂ, ஹீநாநாஂ சூர்ணாஞ்ஜநம்||௫௮||

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

ஹரேணுமாத்ரா வர்திஃ ஸ்யால்லேகநஸ்ய ப்ரமாணதஃ | ப்ரஸாதநஸ்ய சாத்யர்தா த்விகுணா ரோபணஸ்ய ச ||௫௯||

இதாநீஂ ப்ரமாணாவஸரஃ- ஹரேணுமாத்ரா வர்திரித்யாதி| ஹரேணுஃ வர்துலகலாயஃ, அத்யர்தா ஸார்தகலாயப்ரமாணேத்யர்தஃ, த்விகுணா த்விகலாயப்ரமாணேத்யர்தஃ||௫௯||

Adhikarana 47 (60) · Śloka 60

ரஸாஞ்ஜநஸ்ய மாத்ரா து யதாவர்திமிதா மதா |௬௦|

குடிகாஞ்ஜநப்ரமாணமபிதாய ரஸக்ரியாஞ்ஜநப்ரமாணமாஹ- ரஸாஞ்ஜநஸ்யேத்யாதி| ரஸாஞ்ஜநஸ்ய ரஸக்ரியாஞ்ஜநஸ்ய, ‘ரஸாஞ்ஜநத்ரவ்யஸ்ய’ இத்யேகே, தந்மதே ரஸக்ரியாஞ்ஜநப்ரமாணமந்யத்ராந்வேஷணீயம்| யதாவர்திமிதா மதா இதி யதாஸ்வவர்திப்ரமாணமாத்ரேத்யர்தஃ| தத்ர லேகநரஸக்ரியாஞ்ஜநஸ்ய லேகநவர்திவத் ப்ரமாணஂ, ரோபணஸ்ய ரோபணவர்திவத், ப்ரஸாதநஸ்ய ப்ரஸாதநவர்திவத்|௬௦|-

Adhikarana 48 (60) · Śloka 60

த்வித்ரிசதுஃஶலாகாஶ்ச சூர்ணஸ்யாப்யநுபூர்வஶஃ ||௬௦||

சூர்ணாஞ்ஜநப்ரமாணமாஹ- த்வித்ரிசதுரித்யாதி| அநுபூர்வஶோ லேகநாதீநாமஞ்ஜநாநாமாநுபூர்வ்யேணேத்யர்தஃ| தத்ர ஶலாகாத்வயஂ லேகநசூர்ணஸ்ய, திஸ்ரோ ரோபணஸ்ய, சதஸ்ரஃ ப்ரஸாதநஸ்ய||௬௦||

Adhikarana 49 (61) · Śloka 62

தேஷாஂ துல்யகுணாந்யேவ விதத்யாத்பாஜநாந்யபி | ஸௌவர்ணஂ ராஜதஂ ஶார்ங்கஂ தாம்ரஂ வைதூர்யகாஂஸ்யஜம் ||௬௧|| ஆயஸாநி ச யோஜ்யாநி ஶலாகாஶ்ச யதாக்ரமம் |௬௨|

இதாநீமஞ்ஜநாநி கிங்குணே கிம்மயே பாத்ரே ஸ்தாபயிதவ்யாநி, ததா கிங்குணாநி கிம்மயஶலாகாநீத்யாஹ- தேஷாமித்யாதி| துல்யகுணாநீதி ஸௌவர்ணே மதுரஂ, ராஜதே அம்லஂ, ஶார்ங்கே மேஷஶங்கமயே லவணஂ, தாம்ரே லோஹமயே வா கஷாயஂ, வைதூர்யே கடுகஂ, காஂஸ்யே திக்தஂ, ஶீதாஞ்ஜநஂ து நலாதிமயே, ஏவஂ ஸமாநகுணாநி பாஜநாநி விதத்யாத் குர்யாத்| ஶலாகாஶ்சைஷாஂ பாஜநத்ரவ்யகுணேந யதாக்ரமமேவ வ்யாக்யாதாஃ||௬௧||-

Adhikarana 50 (62) · Śloka 63

வக்த்ரயோர்முகுலாகாரா கலாயபரிமண்டலா ||௬௨|| அஷ்டாங்குலா தநுர்மத்யே ஸுகதா ஸாதுநிக்ரஹா |௬௩|

தாஸாஂ ஶலாகாநாமாகாரமுத்திஶந்நாஹ- வக்த்ரயோர்முகுலாகாரேத்யாதி| முகுலாகாரா மல்லிகாதிமுகுலஸ்யேவ நிர்கச்சதோ யத்வந்முகஂ ததாகாரா; கலாயபரிமண்டலத்வேந தீக்ஷ்ணாக்ரத்வநிஷேதஃ; ஸுகதா கர்கஶாதிதோஷரஹிதா; ஸாதுநிக்ரஹா ஸுகக்ரஹேத்யர்தஃ||௬௨||-

Adhikarana 51 (63) · Śloka 63

ஔதும்பர்யஶ்மஜா வாऽபி ஶாரீரீ வா ஹிதா பவேத் ||௬௩||

இதாநீஂ தாம்ராதிஜாநாஂ ஶலாகாநாஂ ஹிதத்வஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- ஔதும்பரீத்யாதி| ஔதும்பரீ தாம்ரமயீ, அஶ்மஜா வைதூர்யாதிபாஷாணஜா, ஶாரீரீ ஶங்காதிஜா, அபிஶப்தாத் ஸுவர்ணாதிஜாऽபி ஹிதேத்யர்தஃ| ததா ச தந்த்ராந்தரே,- “ஆயஸீ ரோபணே, தாம்ரா லேக்யே, ஹைமீ ப்ரஸாதநே| ஶேஷா அபி யதாதோஷஂ ப்ரயோஜ்யா ரஸகோவிதைஃ”- இதி| கேசித் ஶாரீரீஶப்தேந அங்குலிமாசக்ஷதே, தந்நேச்சதி கயீ||௬௩||

Adhikarana 52 (64-65) · Śloka 65

வாமேநாக்ஷி விநிர்புஜ்ய ஹஸ்தேந ஸுஸமாஹிதஃ | ஶலாகயா தக்ஷிணேந க்ஷிபேத் காநீநமஞ்ஜநம் ||௬௪|| ஆபாங்க்யஂ வா யதாயோகஂ குர்யாச்சாபி கதாகதம் | வர்த்மோபலேபி வா யத்ததங்குல்யைவ ப்ரயோஜயேத் ||௬௫||

வாமேநேத்யாதி| நிர்புஜ்ய வக்ரீகத்ய| கநீந்யாஂ நாஸாஸமீபே நேத்ராவயவே அஞ்ஜநஂ காநீநஂ, தச்சாஞ்ஜநஂ கநீநகப்ரதேஶாதபாங்கஂ நயேத், ஆபாங்க்யஂ சேதி அபாங்கே நேத்ராந்தே பவம் ஆபாங்க்யஂ, தச்சாபாங்கப்ரதேஶாத் கநீநகப்ரதேஶஂ நயேத்| பரஂ யதாயோகஂ யதாऽதியோகஹீநயோகௌ ந பவத இத்யர்தஃ| ஏவஂ கதாகதமபி குர்யாத்| ஏதச்சலாகயா அந்தர்நயநமஞ்ஜநப்ரணிதாநஂ போத்தவ்யம்| அந்தர்நயநப்ரணிதாநமபிதாய பஹிரஞ்ஜநப்ரணிதாநமாஹ- வர்த்மேத்யாதி| வர்த்மோபலேபி வர்த்மோபலேபநயோக்யம்||௬௪-௬௫||

Adhikarana 53 (66) · Śloka 66

அக்ஷி நாத்யந்தயோரஞ்ஜ்யாத்பாதமாநோऽபி வா பிஷக் |௬௬|

அக்ஷீத்யாதி| அந்தயோஃ கநீநகாபாங்கயோஃ| நாத்யஞ்ஜ்யாத் ஈஷதஞ்ஜ்யாத், க்ஷதபயாத்| பாதமாநோऽபி வேதி பாதாஂ குர்வந் வைத்யோ வா நாஞ்ஜ்யாதித்யர்தஃ| ‘அக்ஷி நாத்யந்தயோரஞ்ஜ்யாத்’ இத்யத்ர ‘நாத்யந்தமஞ்ஜயேதக்ஷி’ இதி கேசித் படந்தி; தத்ர ச பாடே ஸர்வத்ராப்யத்யந்தாஞ்ஜநநிஷேதஃ கதோ பவதி|௬௬|-

Adhikarana 54 (66) · Śloka 67

ந சாநிர்வாந்ததோஷேऽக்ஷ்ணி தாவநஂ ஸம்ப்ரயோஜயேத் ||௬௬|| தோஷஃ ப்ரதிநிவத்தஃ ஸந் ஹந்யாத் தஷ்டேர்பலஂ ததா |௬௭|

இதாநீமகாலே ப்ரக்ஷாலநநிஷேதமாஹ- ந சேத்யாதி| ந சாநிர்வாந்ததோஷே இதி நிஶ்சயேந ஸம்யக்யோகேந ந வாந்தோऽஶ்ருதூஷிகாதிரூபோ தோஷோ யேந தஸ்மிந்நித்யர்தஃ| தாவநஂ ந ஸம்ப்ரயோஜயேத் ப்ரக்ஷாலநஂ ந ப்ரயோஜயேத், தோஷப்ரத்யாவத்திஹேதுத்வாத்| அகாலப்ரக்ஷாலநாத் கிஂ ஸ்யாதித்யாஹ- தோஷ இத்யாதி| ப்ரதிநிவத்தஃ புநராவத்தஃ| ததேத்யகாலப்ரக்ஷாலநப்ரகாரேணேத்யர்தஃ||௬௬||-

Adhikarana 55 (67) · Śloka 68

கததோஷமபேதாஶ்ரு பஶ்யேத்யத் ஸம்யகம்பஸா ||௬௭|| ப்ரக்ஷால்யாக்ஷி யதாதோஷஂ கார்யஂ ப்ரத்யஞ்ஜநஂ ததஃ |௬௮|

கீதஶஂ புநஶ்சக்ஷுஃ ப்ரக்ஷால்யமித்யாஹ- கததோஷமித்யாதி| ப்ரத்யஞ்ஜநஂ தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநேந கடுபூதநயநஸ்ய யதஞ்ஜநஂ ஶீதஂ, ததா ஶீதேந ஜடீபூதநயநஸ்ய யத்தீக்ஷ்ணமஞ்ஜநமித்யர்தஃ| கேசிதமுஂ பாடஂ ந படந்தி, தந்நேச்சதி கயீ||௬௭||-

Adhikarana 56 (68-69) · Śloka 69

ஶ்ரமோதாவர்தருதிதமத்யக்ரோதபயஜ்வரைஃ ||௬௮|| வேகாகாதஶிரோதோஷைஶ்சார்தாநாஂ நேஷ்யதேऽஞ்ஜநம் | ராகருக்திமிராஸ்ராவஶூலஸஂரம்பஸம்பவாத் ||௬௯||

இதாநீமஞ்ஜநஸ்ய பூர்வாஹ்ணாதிகாந் காலாந் ஸாமாந்யேந ஸ்வஸ்தாதுரயோஃ ப்ரதிபாத்ய, ஆவஸ்திகேஷு காலேஷ்வஞ்ஜநநிஷேதமாஹ- ஶ்ரமோதாவர்தேத்யாதி| ஶ்ரமாதிபிரார்தாநாஂ புருஷாணாமஞ்ஜநஂ நேஷ்யத இதி ஸம்பந்தஃ| கேசிதத்ர ‘ஶாந்தே பீதே ப்ரருதிதே மத்யபீதே நவஜ்வரே| உஷ்ணே வேகாபிகாதே ச நாஞ்ஜநஂ ஸம்ப்ரஶஸ்யதே’ இதி படந்தி, தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ| கஸ்மாச்ச்ரமாதிபிரார்தாநாமஞ்ஜநஂ நேஷ்யத இத்யாஹ- ராகருகித்யாதி| ஸஂரம்பஃ ஶ்வயதுஃ||௬௮-௬௯||

Adhikarana 57 (70-73) · Śloka 73

நித்ராக்ஷயே க்ரியாஶக்திஂ, ப்ரவாதே தக்பலக்ஷயம் | ரஜோதூமஹதே ராகஸ்ராவாதீமந்தஸம்பவம் ||௭௦|| ஸஂரம்பஶூலௌ நஸ்யாந்தே, ஶிரோருஜி ஶிரோருஜம் | ஶிரஃஸ்நாதேऽதிஶீதே ச ரவாவநுதிதேऽபி ச ||௭௧|| தோஷஸ்தைர்யாதபார்தஂ ஸ்யாத்தோஷோத்க்லேஶஂ கரோதி ச | அஜீர்ணேऽப்யேவமேவ ஸ்யாத் ஸ்ரோதோமார்காவரோதநாத் ||௭௨|| தோஷவேகோதயே தத்தஂ குர்யாத்தாஂஸ்தாநுபத்ரவாந் | தஸ்மாத் பரிஹரந் தோஷாநஞ்ஜநஂ ஸாது யோஜயேத் ||௭௩||

இதாநீஂ ஸாமாந்யேநாஞ்ஜநவைகுண்யேந வ்யாபதஃ ப்ரதர்ஶ்ய ப்ரதிவைகுண்யஂ வ்யாபத ஆஹ- நித்ராக்ஷயே இத்யாதி| க்ரியாஶக்திஂ நிமேஷோந்மேஷணாதீநாமஶக்திம் ‘அஞ்ஜநஂ கரோதி’ இத்யத்யாஹார்யம்| கேசித் க்ரியாஸங்கமிதி படந்தி| ப்ரவாதே இத்யாதி| தக்பலஂ தஷ்டேர்பலமித்யர்தஃ| ஸஂரம்பஃ ஶ்வயதுஃ| அபார்தம் அகிஞ்சித்கரம்| ஏததுக்தஂ பவதி- ஏதைஃ ஸ்நாநாதிபிஃ ஸ்திரீகதஸ்ய தோஷஸ்ய நிர்ஹரணஂ கர்துமஞ்ஜநஂ ந ஶந்கோதீத்யர்தஃ| ஏவமேவேத்யபார்தகமஞ்ஜநஂ ஸ்யாத் தோஷோத்க்லேஶஂ ச கரோதீத்யர்தஃ| உபத்ரவாந் ராகஶோபாதிகாந்| ஸாது யோஜயேதிதி தேஶகாலாவஸ்தாபேக்ஷமித்யர்தஃ||௭௦-௭௩||

Adhikarana 58 (74) · Śloka 74

லேகநஸ்ய விஶேஷேண கால ஏஷ ப்ரகீர்திதஃ |௭௪|

லேகநஸ்யேத்யாதி| லேகநஸ்ய லேகநாஞ்ஜநஸ்யைஷ பூர்வோக்தஃ ப்ரதிஷேதகாலஃ|௭௪|-

Adhikarana 59 (74) · Śloka 75

வ்யாபதஶ்ச ஜயேதேதாஃ ஸேகாஶ்ச்யோதநலேபநைஃ ||௭௪|| யதாஸ்வஂ தூமகவலைர்நஸ்யைஶ்சாபி ஸமுத்திதாஃ |௭௫|

அகாலாஞ்ஜநகதாநாஂ வ்யாபதாஂ சிகித்ஸிதமாஹ- வ்யாபத இத்யாதி| ஏதா ராகருஜாத்யாஃ ஸமுத்திதா வ்யாபதோ யதாஸ்வஂ ஸேகாதிபிர்ஜயேதிதி ஸம்பந்தஃ||௭௪||-

Adhikarana 60 (75) · Śloka 76

விஶதஂ லக்வநாஸ்ராவி க்ரியாபடு ஸுநிர்மலம் ||௭௫|| ஸஂஶாந்தோபத்ரவஂ நேத்ரஂ விரிக்தஂ ஸம்யகாதிஶேத் |௭௬|

இதாநீஂ லேகநாஞ்ஜநஸ்ய ஸம்யக்யோகலக்ஷணமாஹ- விஶதமித்யாதி||௭௫||-

Adhikarana 61 (76) · Śloka 77

ஜிஹ்மஂ தாருணதுர்வர்ணஂ ஸ்ரஸ்தஂ ரூக்ஷமதீவ ச ||௭௬|| நேத்ரஂ விரேகாதியோகே ஸ்யந்ததே சாதிமாத்ரஶஃ |௭௭|

லேகநாஞ்ஜநஸ்யாதியோகலக்ஷணமாஹ- ஜிஹ்மமித்யாதி| ஜிஹ்மஂ வக்ரஂ, தாருணஂ கடிநஂ, ஸ்யந்ததே ஸ்ரவதி||௭௬||-

Adhikarana 62 (77) · Śloka 77

தத்ர ஸந்தர்பணஂ கார்யஂ விதாநஂ சாநிலாபஹம் ||௭௭||

லேகநாஞ்ஜநாதியோகப்ரதீகாரமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ரேதி லேகநாஞ்ஜநாதியோகே இத்யர்தஃ||௭௭||

Adhikarana 63 (78) · Śloka 78

அக்ஷி மந்தவிரிக்தஂ ஸ்யாதுதக்ரதரதோஷவத் |௭௮|

லேகநாஞ்ஜநஸ்ய ஹீநயோகமாஹ- அக்ஷி மந்தவிரிக்தமித்யாதி| உதக்ரதரதோஷவத் உத்கடதரதோஷயுக்தம்|௭௮|-

Adhikarana 64 (78) · Śloka 78

தூமநஸ்யாஞ்ஜநைஸ்தத்ர ஹிதஂ தோஷாவஸேசநம் ||௭௮||

ஹீநயோகப்ரதீகாரமாஹ- தூமநஸ்யாஞ்ஜநைரித்யாதி| கேசிதத்ர ‘நஸ்யதூமாஞ்ஜநாலேபைர்ஜயேச்ச்லேஷ்மாணமீரிதம்’ இதி பாடஂ படந்தி; தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ||௭௮||

Adhikarana 65 (79) · Śloka 79

ஸ்நேஹவர்ணபலோபேதஂ ப்ரஸந்நஂ தோஷவர்ஜிதம் | ஜ்ஞேயஂ ப்ரஸாதநே ஸம்யகுபயுக்தேऽக்ஷி நிர்வதம் ||௭௯||

ப்ரஸாதநாஞ்ஜநஸ்ய ஸம்யக்யோகமாஹ- ஸ்நேஹேத்யாதி| நிர்வதஂ ஸர்வக்ரியாக்ஷமம், உபஶாந்தோபத்ரவமிதி யாவத்||௭௯||

Adhikarana 66 (80) · Śloka 80

கிஞ்ஜித்தீநவிகாரஂ ஸ்யாத்தர்பணாத்தி கதாததி |௮௦|

ப்ரஸாதநாஞ்ஜநாதியோகமாஹ- கிஞ்சிதித்யாதி| தர்பணாததிகதாத் ஸகததிகதே ப்ரஸாதநாஞ்ஜநே கிஞ்சித்தீநவிகாரஂ சக்ஷுஃ ஸ்யாதிதி தாத்பர்யார்தஃ|௮௦|-

Adhikarana 67 (80) · Śloka 80

தத்ர தோஷஹரஂ ரூக்ஷஂ பேஷஜஂ ஶஸ்யதே மது ||௮௦||

ப்ரஸாதநாஞ்ஜநாதியோகசிகித்ஸாமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தோஷஹரஂ கபஹரமித்யர்தஃ| மது மதுவீர்யஂ ஶீதவீர்யமித்யர்தஃ; உஷ்ணேந ஹி நயநஂ துஷ்யதி ந து ப்ரஸாத்யதே||௮௦||

Adhikarana 68 (81) · Śloka 81

ஸாதாரணமபி ஜ்ஞேயமேவஂ ரோபணலக்ஷணம் | ப்ரஸாதநவதாசஷ்டே தஸ்மிந் யுக்தேऽதிபேஷஜம் ||௮௧||

இதாநீஂ ரோபணாஞ்ஜநஸ்ய ஸம்யக்யோகமதியோகஂ சாதிதேஶேநாஹ- ஸாதாரணமித்யாதி| ஏவஂ ரோபணலக்ஷணமிதி ப்ரஸாதநாஞ்ஜநஸ்ய ஸம்யக்யோகாதியோகப்ரகாரேண ரோபணாஞ்ஜநஸ்ய ஸம்யக்யோகாதியோகலக்ஷணஂ ஜ்ஞேயம்| பரஂ ஸாதாரணஂ நாதிஸ்நிக்தரூக்ஷமிதி யாவத்| அந்யே து ரோபணலக்ஷணமேவஂ ப்ரஸாதநாஞ்ஜநவ்யஞ்ஜநேந ஸாதாரணஂ ஸமாநஂ ஜ்ஞேயமிதி வ்யாக்யாநயந்தி| ரோபணாஞ்ஜநாதியோகே சிகித்ஸாமாஹ- ப்ரஸாதநவதித்யாதி| தஸ்மிந் ரோபணாஞ்ஜநேऽதிப்ரயுக்தே ப்ரஸாதநவத் ப்ரஸாதநாஞ்ஜநாதியோகவத்பேஷஜமாசஷ்டே ப்ரூயாதிதி பிண்டார்தஃ||௮௧||

Adhikarana 69 (82) · Śloka 82

ஸ்நேஹநஂ ரோபணஂ வாऽபி ஹீநயுக்தமபார்தகம் |௮௨|

இதாநீஂ ப்ரஸாதநரோபணயோர்ஹீநயோகமாஹ- ஸ்நேஹநமித்யாதி| ஸ்நேஹநஂ ப்ரஸாதநாஞ்ஜநம்| அபார்தகம் அகிஞ்சித்கரம்|௮௨|-

Adhikarana 70 (82) · Śloka 82

கர்தவ்யஂ மாத்ரயா தஸ்மாதஞ்ஜநஂ ஸித்திமிச்சதா ||௮௨||

கர்தவ்யமித்யாதி| மாத்ரயேதி யதா ஹீநாதியோகௌ ந பவதஃ| ஸித்திஂ விகாரநிவத்திம்| அஸ்யாக்ரே வித்யமாநபுஸ்தகேஷு ‘தூமைர்நஸ்யாஞ்ஜநைர்வாऽபி தோஷஶேஷஂ ஶமஂ நயேத்’ இதி பாடோ வித்யதே, ஸ ஜேஜ்ஜடாதிபிர்ந படிதஃ, தஸ்மாந்ந படிதவ்யஃ||௮௨||

Adhikarana 71 (83) · Śloka 83

புடபாகக்ரியத்யாஸு க்ரியாஸ்வேஷை(கை)வ கல்பநா | ஸஹஸ்ரஶஶ்சாஞ்ஜநேஷு பீஜேநோக்தேந பூஜிதாஃ ||௮௩||

இதாநீமஞ்ஜநோக்தேந மதுரரஸவர்ஜபஞ்சரஸேந லேகநாஞ்ஜநகல்பநாபீஜேந, ததா திக்தகஷாயேண ஸஸ்நேஹேந ரோபணாஞ்ஜநகல்பநாபீஜேந, ததா மதுரரஸேந ஸ்நேஹஸம்பந்நேந ப்ரஸாதநாஞ்ஜநகல்பநாபீஜேந, புடபாகாத்யாஸு க்ரியாஸ்வஞ்ஜநேஷ்வபி லேகநரோபணப்ரஸாதநகல்பநாஃ ஸஹஸ்ரப்ரகாராஃ கல்பநீயா இத்யாஹ- புடபாகேத்யாதி| அஞ்ஜநேஷூக்தேந லேகநரோபணப்ரஸாதநாக்யேந பீஜேந புடபாகக்ரியாத்யாஸு க்ரியாஸு ததாऽநுக்தேஷ்வஞ்ஜநேஷ்வப்யௌஷதகல்பநாஃ லேகநரோபணப்ரஸாதநாக்யாஃ ஸஹஸ்ரஶஃ பூஜிதா இதி பிண்டார்தஃ| புடபாகக்ரியாத்யாஸ்வித்யத்ர ஆதிஶப்தாத் ஸேகாஶ்ச்யோதநாதயோ கஹ்யந்தே| அந்யே த்வஞ்ஜநோக்தேந ஹீநயோகாதியோகசிகித்ஸாபீஜேந புடபாகாதிஹீநாதியோகசிகித்ஸிதஂ வ்யாசக்ஷதே, தந்நேச்சதி கயீ||௮௩||

Adhikarana 72 (84) · Śloka 84

தஷ்டேர்பலவிவத்த்யர்தஂ யாப்யரோகக்ஷயாய ச | ராஜார்ஹாந்யஞ்ஜநாக்ர்யாணி நிபோதேமாந்யதஃ பரம் ||௮௪||

இதாநீஂ ரோகாபஹரணப்ரயோகாண்யஞ்ஜநாந்யபிதாய ஸ்வஸ்தாதுரஹிதாந்யஞ்ஜநாந்யாஹ- தஷ்டேர்பலவிவத்த்யர்தமித்யாதி| தஷ்டிர்மஸுரதலமாத்ரா தச்சக்திபலாதாநார்தஂ ஸ்வஸ்தேந ப்ரஸாதாஞ்ஜநஂ கார்யம், ஆதுரேண யாப்யரோகப்ரஸாதநாஞ்ஜநஂ கார்யஂ; யாப்யரோகாஶ்ச ‘ஸம்பஶ்யதஃ ஷடபி யேऽபிஹிதாஸ்து காசா’ இத்யாதிப்ரோக்தாஃ| கேசித்பாப்மரோகக்ஷயாய சேதி படந்தி, பாப்மஶப்தேந ச ஸ்ராவணஂ கதயந்தி||௮௪||

Adhikarana 73 (85-93) · Śloka 93

அஷ்டௌ பாகாநஞ்ஜநஸ்ய நீலோத்பலஸமத்விஷஃ | ஔதும்பரஂ ஶாதகும்பஂ ராஜதஂ ச ஸமாஸதஃ ||௮௫|| ஏகாதஶைதாந் பாகாஂஸ்து யோஜயேத் குஶலோ பிஷக் | மூஷாக்ஷிப்தஂ ததாத்மாதமாவதஂ ஜாதவேதஸி ||௮௬|| கதிராஶ்மந்தகாங்காரைர்கோஶகத்பிரதாபி வா | கவாஂ ஶகத்ரஸே மூத்ரே தத்நி ஸர்பிஷி மாக்ஷிகே ||௮௭|| தைலமத்யவஸாமஜ்ஜஸர்வகந்தோதகேஷு ச | த்ராக்ஷாரஸேக்ஷுத்ரிபலாரஸேஷு ஸுஹிமேஷு ச ||௮௮|| ஸாரிவாதிகஷாயே ச கஷாயே சோத்பலாதிகே | நிஷேசயேத் பதக் சைநஂ த்மாதஂ த்மாதஂ புநஃ புநஃ ||௮௯|| ததோऽந்தரீக்ஷே ஸப்தாஹஂ ப்லோதபத்தஂ ஸ்திதஂ ஜலே | விஶோஷ்ய சூர்ணயேந்முக்தாஂ ஸ்படிகஂ வித்ருமஂ ததா ||௯௦|| காலாநுஸாரிவாஂ சாபி ஶுசிராவாப்ய யோகதஃ | ஏதச்சூர்ணாஞ்ஜநஂ ஶ்ரேஷ்டஂ நிஹிதஂ பாஜநே ஶுபே ||௯௧|| தந்தஸ்படிகவைதூர்யஶங்கஶைலாஸநோத்பவே | ஶாதகும்பேऽத ஶார்ங்கே வா ராஜதே வா ஸுஸஂஸ்கதே | ஸஹஸ்ரபாகவத் பூஜாஂ கத்வா ராஜ்ஞஃ ப்ரயோஜயேத் ||௯௨|| தேநாஞ்ஜிதாக்ஷோ நபதிர்பவேத் ஸர்வஜநப்ரியஃ | அதஷ்யஃ ஸர்வபூதாநாஂ தஷ்டிரோகவிவர்ஜிதஃ ||௯௩||

தாந்யஞ்ஜநாநி தர்ஶயந்நாஹ- அஷ்டாவித்யாதி| அஞ்ஜநஸ்ய ஸௌவீராஞ்ஜநஸ்ய, ஸ்ரோதோஜரஸாஞ்ஜநஸ்யேத்யந்யே; நீலோத்பலஸமத்விஷஃ நீலோத்பலவர்ணஸ்யேத்யர்தஃ; ‘நீலோத்பலஸுகந்திநஃ’ இதி கேசித் படந்தி| ஔதும்பரஂ தாம்ரபாகஂ, ஶாதகும்பஂ ஸுவர்ணபாகஂ, ராஜதஂ ரூப்யபாகம், ஏதேந தாம்ராதீநாஂ ப்ரத்யேகமேகைகஂ பாகஂ, ஏவமேகாதஶ பாகாஃ பூர்யந்தே| மூஷா மத்கல்பிதா; ஸா து தாதுவாதிநாஂ கஹே ப்ரஸித்தா| ஆவதஂ விலீநஂ, ஜாதவேதஸி அக்நௌ, அங்காரைஃ தக்தநிர்வாபிதகஷ்ணவர்ணகாஷ்டகண்டைஃ, கோஶகத்பிஃ ஶுஷ்கைர்கோபுரீஷைஃ, கவாமிதி பதஂ ஶகத்ரஸாதிஷு ஸர்பிஃபர்யந்தேஷு ஸம்பத்யதே| மாக்ஷிகே மதுநி, வஸா ஶுத்தமாஂஸஸ்நேஹஃ| அந்தரீக்ஷே ததா ஜலே பாநீயே| ப்லோதபத்தஂ கர்படபத்தம்| கேசிச்சிக்யாரோபிதஂ பாநீயமாந்தரீக்ஷஂ கதயந்தி| விஶோஷ்ய ஸப்தராத்ராதநந்தரஂ ததஞ்ஜநஂ ஶோஷயித்வேத்யர்தஃ| முக்தா மௌக்திகஂ, வித்ருமஂ ப்ரவாலஂ, காலாநுஸாரிவா தகரமூலஂ, ஜேஜ்ஜடஸ்து த்விதீயஸாரிவாமாஹ| ஶுசிரிதி வைத்யவிஶேஷணம்| ஆவாப்ய ப்ரக்ஷிப்ய, யோகதஃ அல்பமாத்ரயா| அந்யே து ஸௌவீராஞ்ஜநாதீநாஂ சதுர்தாஂஶேந முக்தாதிசூர்ணஂ ப்ரக்ஷிப்யேதி வ்யாக்யாநயந்தி| நிஹிதஂ நிக்ஷிப்தம்| அஸநோ பீஜகஃ, ஶாதகும்பே ஸுவர்ணமயே, ஶார்ங்கே மேஷஶங்கமயே| கேசிதத்ர ஸ்படிகவைதூர்யாதிபாஜநபாடஂ ந படந்தி; தே சாத்ர பாத்ராணாஂ தாம்ரரஜதஸுவர்ணாநாஂ ஶுபபாஜநஂ கஹ்ணந்தி| ஸஹஸ்ரபாகவத் ஶங்கதுந்துபிநிர்கோஷாதிநா, பூஜ்யஂ பூஜநீயம்| கத்வேதி பதஂ நிஹிதமித்யத்ர ஸம்பந்தநீயம்| கேசித் ஸஹஸ்ரபாகவத் பூஜாஂ கத்வேதி படந்தி| அதஷ்யஃ அகம்யஃ| ஸர்வபூதாநாஂ தேவாஸுரகந்தர்வயக்ஷரக்ஷஃபிதபிஶாசநாகாநாமஷ்டாநாம்| ‘தஷ்டிராகவிவர்ஜிதஂ’ இதி கேசித் படந்தி, ராகஶப்தேந ‘ஸம்பஶ்யதஃ ஷடபி யேऽபிஹிதாஸ்து காசா’ இதி வ்யாக்யாநயந்தி||௮௫-௯௩||

Adhikarana 74 (94-97) · Śloka 97

குஷ்டஂ சந்தநமேலாஶ்ச பத்ரஂ மதுகமஞ்ஜநம் | மேஷஶங்கஸ்ய புஷ்பாணி வக்ரஂ ரத்நாநி ஸப்த ச ||௯௪|| உத்பலஸ்ய பஹத்யோஶ்ச பத்மஸ்யாபி ச கேஶரம் | நாகபுஷ்பமுஶீராணி பிப்பலீ துத்தமுத்தமம் ||௯௫|| குக்குடாண்டகபாலாநி தார்வீஂ பத்யாஂ ஸரோசநாம் | மரிசாந்யக்ஷமஜ்ஜாநஂ துல்யாஂ ச கஹகோபிகாம் ||௯௬|| கத்வா ஸூக்ஷ்மஂ ததஶ்சூர்ணஂ ந்யஸேதப்யர்ச்ய பூர்வவத் | ஏதத்பத்ரோதயஂ நாம ஸதைவார்ஹதி பூமிபஃ ||௯௭||

குஷ்டமித்யாதி| வக்ரஂ தகரஂ, ரத்நாநி ஸப்த பத்மராகமரகதநீலவவைதூர்யமுக்தாப்ரவாலஹேமாநி| உத்பலஸ்ய நீலோத்பலஸ்ய, புஷ்பாணி குஸுமாநி, பஹத்யோஃ கண்டகாரீத்வயஸ்யாபி குஸுமாநி, துத்தமுத்தமஂ மயூரக்ரீவாக்யஂ, கேசித் துத்தஂ கர்பரிகாதுத்தஂ, உத்தமஂ மயூரக்ரீவாக்யதுத்தமிதி வ்யாக்யாநயந்தி, கஹகோபிகா கஹகோதிகா, கஹகாரிகேத்யந்யே| ந்யஸேத் ஶுபே பாஜநே ப்ரக்ஷிபேத்| அப்யர்ச்ய ஶங்கதுந்துபிநிர்கோஷாதிநா பூஜாஂ கத்வா| பூர்வவத் யாதக்குணஂ பூர்வாஞ்ஜநஂ தாதக்குணமேததபி ஸ்யாதித்யர்தஃ| அந்யே து பூர்வவத் ஶங்கதுந்துபிநிர்கோஷாதிநாऽப்யர்ச்யேத்யாஹுஃ| பத்ரோதயஂ பத்ரஸ்ய கல்யாணஸ்ய உதயோ லாபோ யஸ்மாத்தத்ததா; அந்யே து பத்ர உதயோ யஸ்யேத்யாஹுஃ||௯௪-௯௭||

Adhikarana 75 (98-99) · Śloka 99

வக்ரஂ ஸமரிசஂ சைவ மாஂஸீஂ ஶைலேயமேவ ச | துல்யாஂஶாநி ஸமாநைஸ்தைஃ ஸமக்ரைஶ்ச மநஃஶிலா ||௯௮|| பத்ரஸ்ய பாகாஶ்சத்வாரோ த்விகுணஂ ஸர்வதோऽஞ்ஜநம் | தாவச்ச யஷ்டீமதுகஂ பூர்வவச்சைததஞ்ஜநம் ||௯௯||

வக்ரமித்யாதி| ஸமாநைஸ்தைஃ ஸமக்ரைஶ்ச மநஃஶிலேதி ஸமபாகைஃ ஸர்வத்ரவ்யைஃ ஸமா மநஃஶிலேத்யர்தஃ| பத்ரஸ்ய பாகாஶ்சத்வார இதி ஆத்யத்ரவ்யாத் பத்ரகஸ்ய சத்வாரோ பாகாஃ| த்விகுணஂ ஸர்வதோऽஞ்ஜநஂ ஸர்வஸ்மாதேவ ஸமுதிதாஞ்ஜநசூர்ணாத்த்விகுணஂ ஸௌவீராஞ்ஜநம்; அந்யே து அஞ்ஜநஶப்தேந ஸ்ரோதோஜரஸாஞ்ஜநமாஹுஃ| தாவச்ச யஷ்டீமதுகஂ ஸௌவீராஞ்ஜநப்ரமாணஂ யஷ்டீமதுகமித்யர்தஃ| அந்யே து ஸர்வத்ரவ்யஸமஂ யஷ்டீமதுகமிச்சந்தி| பூர்வவத் பூர்வமஷ்டௌ பாகாநஞ்ஜநஸ்யேதி யதுக்தமஞ்ஜநஂ தத்துல்யமேததப்யஞ்ஜநஂ பலஶ்ருத்யா ஶங்காதித்வநிபூஜநேந பாஜநஸ்தாபநேந ச| அஸ்யாக்ரே கேசிதுஶீராத்யஞ்ஜநஂ படந்தி, தச்சாபாவாந்ந லிகிதம்||௯௮-௯௯||

Adhikarana 76 (100-102) · Śloka 102

மநஃஶிலாஂ தேவகாஷ்டஂ ரஜந்யௌ த்ரிபலோஷணம் | லாக்ஷாலஶுநமஞ்ஜிஷ்டாஸைந்தவைலாஃ ஸமாக்ஷிகாஃ ||௧௦௦|| ரோத்ரஂ ஸாவரகஂ சூர்ணமாயஸஂ தாம்ரமேவ ச | காலாநுஸாரிவாஂ சைவ குக்குடாண்டதலாநி ச ||௧௦௧|| துல்யாநி பயஸா பிஷ்ட்வா குடிகாஂ காரயேத்புதஃ | கண்டூதிமிரஶுக்லார்மரக்தராஜ்யுபஶாந்தயே ||௧௦௨||

மநஃஶிலேத்யாதி| ஊஷணஂ மரிசம்||௧௦௦-௧௦௨||

Adhikarana 77 (103-104) · Śloka 104

காஂஸ்யாபமார்ஜநமஸீ மதுகஂ ஸைந்தவஂ ததா | ஏரண்டமூலஂ ச ஸமஂ பஹத்யஂஶத்வயாந்விதம் ||௧௦௩|| ஆஜேந பயஸா பிஷ்ட்வா தாம்ரபாத்ரஂ ப்ரலேபயேத் | ஸப்தகத்வஸ்து தா வர்த்யஶ்சாயாஶுஷ்கா ருஜாபஹாஃ ||௧௦௪||

காஂஸ்யாபமார்ஜநமஸீத்யாதி| காஂஸ்யாபமார்ஜநமஸீ காஂஸ்யாபமார்ஜநஸ்யோல்லேகநநீலிகா, நதஂ தகரமூலஂ, பஹத்யஂஶத்வயாந்விதஂ பஹதீபலயோர்பஹதீமூலயோர்வா ஆத்யத்ரவ்யாத்யதஂஶத்வயஂ தேந ஸமந்விதம்||௧௦௩-௧௦௪||

Adhikarana 78 (105) · Śloka 105

பத்யாதுத்தகயஷ்ட்யாஹ்வைஸ்துல்யைர்மரிசஷோடஶா | பத்யா ஸர்வவிகாரேஷு வர்திஃ ஶீதாம்புபேஷிதா ||௧௦௫||

பத்யாதுத்தகேத்யாதி| மரிசஸ்ய ஷோடஶபாகோ யஸ்யாஃ ஸா மரிசஷோடஶா வர்திஃ| பத்யா ஹிதா||௧௦௫||

Adhikarana 79 (106) · Śloka 106

ரஸக்ரியாவிதாநேந யதோக்தவிதிகோவிதஃ | பிண்டாஞ்ஜநாநி குர்வீத யதாயோகமதந்த்ரிதஃ ||௧௦௬||

ஸா புநஃ ஶுஷ்கா வர்திரஞ்ஜநேऽவசார்யமாணா நயநே க்ஷதாதிஜநநீத்யாஶங்க்ய தஸ்யாஃ ப்ரயோகமாஹ- ரஸக்ரியாவிதாநேநேத்யாதி| ரஸக்ரியாவிதாநேந ரஸக்ரியாயா யத்விதாநஂ நாதிதநு நாதிகநஂ ஶலாகோபலேபக்ஷமமங்குல்யுபலேபக்ஷமஂ வா தேநேத்யர்தஃ| பிண்டாஞ்ஜநாநி வர்த்யஞ்ஜநாநி ஶிலாபட்டககஷ்டாநி பிஷ்டாநி வா| ஏதேநைததுக்தஂ- ந கதாசிதபி ஶுஷ்கவர்த்யா நயநமஞ்ஜ்யாதிதி தாத்பர்யார்தஃ| யதாயோகமிதி யதா நயநே க்ஷதாதயோ ந பவேயுரித்யர்தஃ| அதந்த்ரிதஃ அநலஸஃ| கேசிதமுஂ ஶ்லோகமந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி, தச்ச விஸ்தரபயாந்ந லிகிதம்||௧௦௬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே ஶாலாக்யதந்த்ரே க்ரியாகல்போ நாமாஷ்டாதஶோऽத்யாயஃ ||௧௮||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே ஶாலக்யதந்த்ரேऽஷ்டாதஶோऽத்யாயஃ||௧௮||