Skip to content

54. kr̥mirōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6

athātaḥ kr̥mirōgapratiṣēdhamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ | avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ ||3|| māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkasērukaiḥ | parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍēkṣubhiḥ ||4|| palalānūpapiśitapiṇyākapr̥thukādibhiḥ | svādvamladravapānaiśca ślēṣmā pittaṁ ca kupyati ||5|| kr̥mīn bahuvidhākārān karōti vividhāśrayān | āmapakvāśayē tēṣāṁ kaphaviḍjanmanāṁ punaḥ | dhamanyāṁ raktajānāṁ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smr̥taḥ ||6||

View original

अथातः कृमिरोगप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| अजीर्णाध्यशनासात्म्यविरुद्धमलिनाशनैः | अव्यायामदिवास्वप्नगुर्वतिस्निग्धशीतलैः ||३|| माषपिष्टान्नविदलबिसशालूकसेरुकैः | पर्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः ||४|| पललानूपपिशितपिण्याकपृथुकादिभिः | स्वाद्वम्लद्रवपानैश्च श्लेष्मा पित्तं च कुप्यति ||५|| कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् | आमपक्वाशये तेषां कफविड्जन्मनां पुनः | धमन्यां रक्तजानां च प्रसवः प्रायशः स्मृतः ||६||

Meaning of the śloka

Now, therefore, we shall explain the chapter on the treatment (pratiṣedha) of kṛmiroga (worm disorders). Thus spoke Lord Dhanvantari. From indigestion, eating on top of food, unsuitable and incompatible food, unclean food; lack of exercise, daytime sleep, heavy, very unctuous and cold foods; māṣa-flour foods, pulses, lotus root, śālūka, serukas; leaf vegetables, surā, śukta, curd, milk, jaggery and sugarcane; palala, marsh-animal meat, piṇyāka, pṛthuka and the like; and sweet, sour and liquid drinks, kapha and pitta are aggravated. They produce worms of many shapes and many sites. In the āma and pakva sites, worms arising from kapha and stool; and in the vessels, those from blood, are mostly said to be born.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kēṣāñcit kr̥mīṇāṁ sāmānyaṁ hētumāha- ajīrṇētyādi| ajīrṇam āmavidagdhādibhēdabhinnaṁ, adhyaśanam ajīrṇabhōjanaṁ asātmyaṁyat sēvitaṁ sukhārthaṁ na sampadyatē, viruddhaṁ hitāhitīyōktaṁ, malinaṁ samalam| piṣṭānnaṁ taṇḍulapiṣṭādi, vidalaṁ makuṣṭhādi, bisaṁ bisāṇḍakaṁ, śālūḥ padmakandaḥ| parṇaśākaṁ patraśākaṁ, sūktaṁ sandhānakaviśēṣaḥ| palalaḥ tilakalkaḥ , ānūpapiśitam ānūpamāṁsaṁ, piṇyākaṁ yantrapīḍitatilakhalī, 'pītā' iti lōkē, pr̥thukaḥ cipiṭakaḥ ādiśabdādēvamprakārā anyē'pi| bahuvidhākārān vividhākārān| vividhāśrayāniti nānāprakārāśrayānityarthaḥ| prasava utpattiḥ| prāyōgrahaṇādanyatrāpi sambhavō jñātavyaḥ| kēcidatra ajīrṇādhyaśanādikaṁ hētugaṇaṁ na paṭhanti, tēṣāṁ ca hētvavagatirvakṣyamāṇāt 'kṣīrāṇi māṁsāni' ityādipratiṣēdhavidhānāt; mayā tu sukhabōdhārthaṁ hētugaṇaḥ paṭhitaḥ| aparē tu ‘ajīrṇabhōjī madhurāmlanityō dravapriyaḥ piṣṭaguḍōpabhōktā| vyāyāmajātāni ca varjyamānaḥ svapnādivān vai labhatē krimīnnā' iti paṭhanti||1-6||

Meaning of the commentary

The commentary gives the general cause of worms. Ajīrṇa is indigestion (āma, vidagdha and so on); adhyaśana is eating on top of undigested food; asātmya is what is used without comfort; viruddha is incompatible; malina is unclean. Piṣṭānna is rice-flour foods; vidala is pulses like makuṣṭha; bisa is lotus root; śālūka is lotus tuber; parṇaśāka is leaf vegetable; śukta is a kind of fermented acid; palala is sesame paste; ānūpa meat is marsh-animal meat; piṇyāka is pressed sesame cake; pṛthuka is flattened rice. 'Many shapes and sites' means of various forms and various locations. 'Mostly' shows worms may also arise elsewhere. Some do not read the list of causes, since the causes are known from later prohibitions ('milk, meats...'); the commentator reads them for ease. Others read a different verse beginning 'one who eats when undigested, always with sweet and sour, fond of liquids, eating flour and jaggery, avoiding exercise, sleeping by day, obtains worms'.

Key terms

kṛmi
Worm, parasite or small creature, as understood classically.
ajīrṇa
Indigestion.
viruddha
Incompatible (food).
piṇyāka
Pressed sesame cake.

Adhikarana 2 (7) · Śloka 7

viṁśatēḥ kr̥mijātīnāṁ trividhaḥ sambhavaḥ smr̥taḥ | purīṣakapharaktāni, tāsāṁ vakṣyāmi vistaram ||7||

View original

विंशतेः कृमिजातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः | पुरीषकफरक्तानि, तासां वक्ष्यामि विस्तरम् ||७||

Meaning of the śloka

Of the twenty kinds of worms, the origin is said to be threefold: from stool, kapha and blood; I shall describe them in detail.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ viṁśatisaṅkhyānāmapi kr̥mijātīnāṁ kāraṇatraividhyamāha- viṁśatērityādi| jātigrahaṇaṁ kr̥mīṇāmānantyakhyāpanārthaṁ; taccānantyaṁ viṁśatyāmēvāvaruddhaṁ, atō viṁśatisaṅkhyākaraṇaṁ sārthakam| sambhavaḥ kāraṇam| kastrividhaḥ sambhava ityāha- purīṣētyādi| nanu, ajīrṇādhyaśanādayō hētava uktāḥ , kathaṁ purīṣādayaśca ucyantē? satyaṁ, ajīrṇādayaḥ purīṣādīnāṁ hētavaḥ, purīṣādayaśca kr̥mīṇāmiti| yadyapi kr̥myārambhakā na purīṣādayaḥ , tathā'pyupacārāt purīṣādīnāmapi kr̥myārambhakatvam| purīṣādyadhiṣṭhitā dōṣāḥ purīṣādi, ghr̥tādidagdhavat; ētēnājīrṇādibhiḥ prakupitā dōṣāḥ purīṣādīnyadhiṣṭhāya kr̥mīn janayanti tāsāṁ kr̥mijātīnām| kēcit ‘vistaraṁ’ ityatra ‘lakṣaṇaṁ’ iti pāṭhāntaraṁ savyākhyānaṁ paṭhanti; tacca śiṣyabuddhivyākulatvahētutvāt parityaktam||7||

Meaning of the commentary

The commentary says the word 'kinds' is used to convey that worms are endless, and this endless variety is included in twenty, so the count of twenty is meaningful. 'Origin' means cause. An objection: causes such as indigestion were already stated, so how are stool and the like now called causes? Answer: indigestion causes stool and the rest, and stool and the rest cause worms; though they do not literally build worms, by figure of speech they are causes. Doṣas seated in stool and the rest, like 'ghee-burned', are called by that name. So doṣas aggravated by indigestion settle in stool and the rest and produce the worms. Some read 'lakṣaṇam' (sign) for 'vistaram'; the commentary rejects it as confusing to students.

Key terms

viṃśati kṛmijāti (viṃśatiḥ kṛmijātayaḥ)
Twenty kinds of worms.
purīṣaja / kaphaja / raktaja (purīṣa, kapha, rakta)
Worms arising from stool, kapha and blood.

Adhikarana 3 (8) · Śloka 8

ajavā vijavāḥ kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā | cūravō dvimukhāścaiva jñēyāḥ sapta purīṣajāḥ ||8||

View original

अजवा विजवाः किप्याश्चिप्या गण्डूपदास्तथा | चूरवो द्विमुखाश्चैव ज्ञेयाः सप्त पुरीषजाः ||८||

Meaning of the śloka

Ajavā, vijavā, kipyā, cipyā, gaṇḍūpadā, cūravas and dvimukhas are to be known as the seven arising from stool.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

purīṣajakr̥mināmānyāha- ajavā ityādi| ajavādayō dvimukhāntāḥ sapta purīṣajāḥ kr̥mayaḥ||8||

Meaning of the commentary

The commentary says these seven, from ajavā to dvimukha, are the worms from stool.

Key terms

purīṣaja kṛmi (purīṣajāḥ kṛmayaḥ)
Worms arising from stool.
gaṇḍūpada (gaṇḍūpadā)
Earthworm-like worm (named type).

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10

śvētāḥ sūkṣmāstudantyētē gudaṁ pratisaranti ca | tēṣāmēvāparē pucchaiḥ pr̥thavaśca bhavanti hi ||9|| śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṅkṣayāḥ | prasēkārucihr̥drōgaviḍbhēdāstu purīṣajaiḥ ||10||

View original

श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च | तेषामेवापरे पुच्छैः पृथवश्च भवन्ति हि ||९|| शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलसङ्क्षयाः | प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः ||१०||

Meaning of the śloka

These are white and fine, prick the anus and creep about it; others among them are broad at the tail. From the stool-born worms come pain, weak agni, pallor, constipation, loss of strength, salivation, distaste for food, heart disease and loose stool.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

purīṣajānāṁ lakṣaṇamāha- śvētā ityādi| ya ētē purīṣajāḥ kr̥mayaḥ śvētāḥ sūkṣmāśca bhavanti, tē bāhulyēnāddaṣṭavaśādgudaṁ tudanti pratisaranti ca| tēṣāmēva saptānāṁ madhyē aparē pucchaiḥ pr̥thavō bhavanti| purīṣajaiḥ saptabhiḥ kr̥mibhiḥ śūlāgnimāndyādayō bhavanti| viṣṭambhō guḍaguḍāśabdaḥ| prasēkō lālāsrāvaḥ| viḍbhēdaḥ dravapurīṣatā||9-10||

Meaning of the commentary

The commentary gives the signs of stool-born worms. Those that are white and fine mostly prick the anus by biting and creep around it; among the seven, others are broad at the tail. Viṣṭambha is a gurgling sound; praseka is drooling; viḍbheda is liquid stool.

Key terms

śūla
Colicky pain.
viṣṭambha
Gurgling or constipation.
viḍbheda
Loose or liquid stool.

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ | śūlāṭōpaśakr̥dbhēdapaktināśakarāśca tē ||11||

View original

रक्ता गण्डूपदा दीर्घा गुदकण्डूनिपातिनः | शूलाटोपशकृद्भेदपक्तिनाशकराश्च ते ||११||

Meaning of the śloka

The gaṇḍūpadas are red and long, fall upon the anus with itching, and cause pain, distension, loose stool and destruction of digestion.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tēṣāmēva saptānāṁ purīṣajānāṁ madhyē gaṇḍūpadānāṁ lakṣaṇaṁ karma cāha- raktā ityādi| paktināśakarā agnināśakarāḥ, kāraṇē kāryōpacārāt||11||

Meaning of the commentary

The commentary singles out the gaṇḍūpadas among the seven stool-born worms. 'Destroy digestion' means destroy agni, by figure of speech (effect for cause).

Key terms

gaṇḍūpada (gaṇḍūpadā)
A named red, long stool-born worm.
gudakaṇḍū
Anal itching.

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā | pipīlikā dāruṇāśca kaphakōpasamudbhavāḥ ||12||

View original

दर्भपुष्पा महापुष्पाः प्रलूनाश्चिपिटास्तथा | पिपीलिका दारुणाश्च कफकोपसमुद्भवाः ||१२||

Meaning of the śloka

Darbhapuṣpas, mahāpuṣpas, pralūnas, cipiṭas, pipīlikās and dāruṇas arise from aggravation of kapha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kaphakr̥mināmānyāha- darbhapuṣpā ityādi| darbhapuṣpādikā dāruṇaparyantāḥ kaphakōpajāḥ ṣaṭ kr̥mayaḥ||12||

Meaning of the commentary

The commentary says the six from darbhapuṣpa to dāruṇa are worms born of aggravated kapha.

Key terms

kaphaja kṛmi (kaphajāḥ kṛmayaḥ)
Worms arising from kapha.
darbhapuṣpa (darbhapuṣpāḥ)
A named kapha-born worm.

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

rōmaśā rōmamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ | rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāstē tanavastathā ||13||

View original

रोमशा रोममूर्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः | रूढधान्याङ्कुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा ||१३||

Meaning of the śloka

Hairy, with hair on the head, with tails, with dark round marks, like sprouted grain shoots, white and thin are they.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tēṣāmākr̥timāha- rōmaśā ityādi| rōmaśāḥ sarvatō rōmānvitāḥ| rōmamūrdhānaḥ sarōmamastakāḥ| śyāvamaṇḍalāḥ śyāmamaṇḍalayuktāḥ||13||

Meaning of the commentary

The commentary gives their form. Romaśa means hairy all over; romamūrdhāna means hair-headed; śyāvamaṇḍala means with dusky round markings.

Key terms

romaśa
Hairy.
śyāvamaṇḍala
With dusky round marks.

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

majjādā nētralēḍhārastāluśrōtrabhujastathā |14|

View original

मज्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभुजस्तथा |१४|

Meaning of the śloka

They are marrow-eaters (majjāda), eye-lickers (netraleḍhāra), and palate- and ear-eaters...

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tēṣāmēva karmaviśēṣēṇa sañjñāntaramāha- majjādā ityādi|14|-

Meaning of the commentary

The commentary says that by their special actions these kapha-born worms are given other names.

Key terms

majjāda
Marrow-eating.
netraleḍhāra
Eye-licking.

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

śirōhr̥drōgavamathupratiśyāyakarāśca tē ||14||

View original

शिरोहृद्रोगवमथुप्रतिश्यायकराश्च ते ||१४||

Meaning of the śloka

... and they cause headache, heart disease, vomiting and running nose (pratiśyāya).

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tēṣāṁ sarvēṣāmēva karmāṇyāha- śirōhr̥drōgētyādi| rōgaśabdaḥ śirōhr̥dbhyāṁ sambadhyatē, tēna śirōrōgō hr̥drōgaśca, vamathuḥ chardiḥ| cakārāt anyānapi kaphajavyādhīn kurvanti| tē kaphajāḥ kr̥mayaḥ||14||

Meaning of the commentary

The commentary says 'disease' attaches to head and heart, so headache and heart disease; vamathu is vomiting. By 'ca' they produce other kapha disorders too. These are the kapha-born worms.

Key terms

pratiśyāya
Nasal discharge or catarrh.
vamathu
Vomiting.

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

kēśarōmanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā | kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñēyāḥ śōṇitasambhavāḥ ||15||

View original

केशरोमनखादाश्च दन्तादाः किक्किशास्तथा | कुष्ठजाः सपरीसर्पा ज्ञेयाः शोणितसम्भवाः ||१५||

Meaning of the śloka

Kesādas, romādas, nakhādas, dantādas, kikkiśas, kuṣṭhajas and parīsarpas are to be known as the blood-born.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

raktajakr̥mināmānyāha- kēśarōmētyādi| kēśādādyāḥ parīsarpāntāḥ sapta raktajāḥ kr̥mayaḥ||15||

Meaning of the commentary

The commentary says the seven from kesāda to parīsarpa are the blood-born worms.

Key terms

raktaja kṛmi (raktajāḥ kṛmayaḥ)
Worms arising from blood.
kesāda (keśādāḥ)
Hair-eating worm (named type).

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

tē saraktāśca kr̥ṣṇāśca snigdhāśca pr̥thavastathā |16|

View original

ते सरक्ताश्च कृष्णाश्च स्निग्धाश्च पृथवस्तथा |१६|

Meaning of the śloka

They are blood-tinged, or black, unctuous and broad.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tēṣāmākr̥timāha- ta ityādi| tē raktajāḥ kr̥mayaḥ| pr̥thavaḥ sthūlāḥ|16|-

Meaning of the commentary

The commentary gives the form of the blood-born worms; pṛthava means stout.

Key terms

pṛthu (pṛthava)
Broad or stout.

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

raktādhiṣṭhānajān prāyō vikārān janayanti tē ||16||

View original

रक्ताधिष्ठानजान् प्रायो विकारान् जनयन्ति ते ||१६||

Meaning of the śloka

They mostly produce diseases arising from the seat of blood.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tēṣāṁ karmāṇyāha- raktādhiṣṭhānajānityādi| raktādhiṣṭhānajān vyādhisamuddēśīyōktān kuṣṭhavisarpapiḍakādīn||16||

Meaning of the commentary

The commentary says that 'diseases arising from the seat of blood' means those listed in the chapter of disease enumeration, such as kuṣṭha, visarpa and boils.

Key terms

raktādhiṣṭhānaja vikāra (raktādhiṣṭhānajān vikārān)
Disorders whose seat is blood, such as skin disorders and spreading lesions.

Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19

māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ | māṁsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphōdbhavāḥ ||17|| viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śōṇitōtthā bhavanti hi | jvarō vivarṇatā śūlaṁ hr̥drōgaḥ sadanaṁ bhramaḥ ||18|| bhaktadvēṣō'tisāraśca sañjātakr̥milakṣaṇam |19|

View original

माषपिष्टान्नविदलपर्णशाकैः पुरीषजाः | मांसमाषगुडक्षीरदधितैलैः कफोद्भवाः ||१७|| विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि | ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||१८|| भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् |१९|

Meaning of the śloka

From māṣa, flour foods, pulses and leaf vegetables arise the stool-born (worms); from meat, māṣa, jaggery, milk, curd and oils, the kapha-born; from incompatible and undigested foods, vegetables and the like, the blood-born. Fever, discolouration, pain, heart disease, sinking, giddiness, distaste for food and loose stool are the signs of worm infestation.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

purīṣajādikr̥mīṇāṁ sāmānyakāraṇamabhidhāyēdānīṁ viśēṣakāraṇamāha- māṣapiṣṭānnavidalētyādi| piṣṭānnaṁ taṇḍulādipiṣṭajam||17-18||-

Meaning of the commentary

The commentary says that after the general cause of worms of stool and the other origins, the particular cause is now stated. Piṣṭānna is food made from rice flour and the like.

Key terms

saṃjātakṛmi lakṣaṇa (sañjātakṛmilakṣaṇa)
Signs of established worm infestation.
vivarṇatā
Discolouration.

Adhikarana 14 (19) · Śloka 20

dr̥śyāstrayōdaśādyāstu kr̥mīṇāṁ parikīrtitāḥ ||19|| kēśādādyāstvadr̥śyāstē dvāvādyau parivarjayēt |20|

View original

दृश्यास्त्रयोदशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्तिताः ||१९|| केशादाद्यास्त्वदृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत् |२०|

Meaning of the śloka

The first thirteen of the worms are stated as visible; the kesādas and the rest are invisible; the first two of those one should abandon.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ kr̥mīṇāṁ dr̥śyādr̥śyatvēna sādhyāsādhyatvēna ca vibhāgakaraṇārthamāha- dr̥śyā ityādi| ādyāstrayōdaśēti ajavādyā dāruṇāntā ityarthaḥ| kēśādādyā iti kēśādādyāḥ parīsarpāntā raktajāḥ kr̥maya ityarthaḥ| dvāvādyāviti raktajāpēkṣayaiva ādyau, tēna kēśādarōmādāvityarthaḥ| tathā cōktam- “asādhyau dvau tu vijñēyau rōmakēśādasañjñitau” iti||19||-

Meaning of the commentary

The commentary divides worms into visible and invisible, curable and incurable. 'First thirteen' are ajavā through dāruṇa. 'Kesāda and the rest' are the blood-born from kesāda to parīsarpa. 'The first two' are (among the blood-born) kesāda and romāda, quoting: 'the two called romāda and kesāda are to be known as incurable'.

Key terms

dṛśya / adṛśya kṛmi (dṛśyāḥ, adṛśyāḥ)
Visible / invisible worms.
parivarjayet
Should abandon (as incurable).

Adhikarana 15 (20) · Śloka 21

ēṣāmanyatamaṁ jñātvā jighāṁsuḥ snigdhamāturam ||20|| surasādivipakvēna sarpiṣā vāntamāditaḥ | virēcayēttīkṣṇatarairyōgai ... |21|

View original

एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः स्निग्धमातुरम् ||२०|| सुरसादिविपक्वेन सर्पिषा वान्तमादितः | विरेचयेत्तीक्ष्णतरैर्योगै ... |२१|

Meaning of the śloka

Knowing any one of these (worms), wishing to destroy it, one should first oleate the patient with ghṛta cooked with the surasādi group, and make him vomit; then purge him with stronger yogas... (the verse is cut off).

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

nidānamabhidhāyēdānīṁ cikitsāvasaraḥ- ēṣāmanyatamamityādi| ēṣāṁ krimīṇāṁ madhyē anyatamamēkatamaṁ jighāṁsuḥ, snigdhamāturaṁ surasādigaṇavipakvēna sarpiṣā snigdhamāturaṁ jñātvā, āditaśca vāntaṁ tīkṣṇatarairyōgaiḥ kaphaghnairvirēcanakalpōktairvirēcayēditi piṇḍārthaḥ| ‘duṣṭē ca kōṣṭhē kr̥mibhirmanuṣyaṁ na vāmayēt’ ityādinā kr̥miyuktasya puṁsō vamananiṣēdhaḥ, tathā'pi kr̥miyuktasya prathamāvasthāyāṁ vamanaṁ śastam, atō vāntamādita ityuktam||20||-

Meaning of the commentary

The commentary states the treatment. Having identified the kind of worm, the physician oleates the patient with ghṛta cooked with surasādi, first induces emesis, and then purges with sharp, kapha-relieving purgation formulas. Although another passage forbids emesis in a patient with worms in a spoiled abdomen, emesis is recommended in the first stage of infestation, hence 'first vomited'.

Key terms

surasādi gaṇa (surasādigaṇa)
The surasa (tulasī) group of drugs.
vamana
Emesis.
virecana
Purgation.

Adhikarana 16 (21-22) · Śloka 22

... rāsthāpayēcca tam ||21|| yavakōlakulatthānāṁ surasādērgaṇasya ca | viḍaṅgasnēhayuktēna kvāthēna lavaṇēna ca ||22||

View original

... रास्थापयेच्च तम् ||२१|| यवकोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च | विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च ||२२||

Meaning of the śloka

... and he should be given āsthāpana with the decoctions of barley, kola and kulattha, and of the surasādi group, with sneha cooked with viḍaṅga and with salt.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

virēkānantaraṁ kiṁ kuryādityāha- āsthāpayēdityādi| tam āturaṁ yavakōlādīnāṁ kvāthēna tathā surasādigaṇasya kvāthēna viḍaṅgasādhitasnēhayuktēna saindhavalavaṇānvitēnāsthāpayēditi piṇḍārthaḥ| gaṇasya cēti cakārāt surasādikalkō'pi grāhyaḥ||21-22||

Meaning of the commentary

The commentary says that after purgation, the patient is given a decoction enema with the decoction of barley, kola, kulattha, and of the surasādi group, with viḍaṅga-cooked sneha and rock salt; by 'ca' the paste of the surasādi group is also to be added.

Key terms

āsthāpana
Decoction enema.
viḍaṅga
A vermifuge drug.

Adhikarana 17 (23) · Śloka 24

pratyāgatē nirūhē tu naraṁ snātaṁ sukhāmbunā | yuñjyāt kr̥mighnairaśanaistataḥ śīghraṁ bhiṣagvaraḥ ||23|| snēhēnōktēna cainaṁ tu yōjayēt snēhabastinā |24|

View original

प्रत्यागते निरूहे तु नरं स्नातं सुखाम्बुना | युञ्ज्यात् कृमिघ्नैरशनैस्ततः शीघ्रं भिषग्वरः ||२३|| स्नेहेनोक्तेन चैनं तु योजयेत् स्नेहबस्तिना |२४|

Meaning of the śloka

When the enema has come out, the man, after bathing in comfortable warm water, should be given worm-destroying foods quickly by the best physician, and he should be given a snehabasti with the sneha described.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

āsthāpanānantaraṁ kiṁ kuryādityāha- pratyāgata ityādi| pratyāgatē vyāghuṭitē patitē ityarthaḥ| sukhāmbunā uṣṇōdakēna| kr̥mighnairaśanaiḥ kr̥mighnadravyasādhitaiḥ svabhāvataḥ kr̥mighnaiśca| snēhēnōktēna viḍaṅgasādhitasnēhēna| snēhabastinā anuvāsanēna||23||-

Meaning of the commentary

The commentary says 'come out' means turned back and fallen. Worm-destroying foods are those cooked with worm-destroying drugs, or naturally so. The sneha stated is the viḍaṅga-cooked sneha; the snehabasti is an anuvāsana.

Key terms

kṛmighna
Worm-destroying.
snehabasti
Oil enema.

Adhikarana 18 (24) · Śloka 24

tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṁ kṣaudrayutaṁ pibēt ||24||

View original

ततः शिरीषकिणिहीरसं क्षौद्रयुतं पिबेत् ||२४||

Meaning of the śloka

Then he may drink the juice of śirīṣa and kiṇihī, with honey.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

atō'nantaraṁ kr̥tānnasaṁsargaḥ kiṁ kuryādityāha- tata ityādi| tata iti anuvāsanānantaram| kiṇihī kaṭabhī||24||

Meaning of the commentary

The commentary says 'then' means after the anuvāsana. Kiṇihī is kaṭabhī.

Key terms

śirīṣa
Albizia tree.
kiṇihī
Kaṭabhī (a plant).

Adhikarana 19 (25) · Śloka 25

kēvūkasvarasaṁ vā'pi pūrvavattīkṣṇabhōjanaḥ |25|

View original

केवूकस्वरसं वाऽपि पूर्ववत्तीक्ष्णभोजनः |२५|

Meaning of the śloka

Or the juice of kevūka as before, taking sharp foods.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

pānāntaramāha- kēvūkētyādi| kēvūkaḥ ‘kēsura ’ iti nāmnā prasiddhaḥ| pūrvavaditi kṣaudrayutamityarthaḥ| tīkṣṇabhōjanaḥ tīkṣṇadravyasaṁskr̥tāhāraḥ|25|-

Meaning of the commentary

The commentary says kevūka is known as 'kesura'; 'as before' means with honey; sharp foods are those seasoned with sharp drugs.

Key terms

kevūka
A plant known vernacularly as 'kesura'.
tīkṣṇabhojana
Food seasoned with sharp drugs.

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

palāśabījasvarasaṁ kalkaṁ vā taṇḍulāmbunā ||25||

View original

पलाशबीजस्वरसं कल्कं वा तण्डुलाम्बुना ||२५||

Meaning of the śloka

The juice of palāśa seeds, or a paste of them, with rice water.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

aparamapi pānayōgamāha- palāśabījētyādi| palāśabījasvarasaṁ kalkaṁ vēti palāśabījakalkaṁ vā taṇḍulāmbunā pibēdityarthaḥ||25||

Meaning of the commentary

The commentary says the juice or paste of palāśa seeds is drunk with rice water.

Key terms

palāśabīja
Seeds of palāśa (Butea), a known anthelmintic in Ayurveda.

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

pāribhadrakapatrāṇāṁ kṣaudrēṇa svarasaṁ pibēt | pattūrasvarasaṁ vā'pi pibēdvā surasādijam ||26||

View original

पारिभद्रकपत्राणां क्षौद्रेण स्वरसं पिबेत् | पत्तूरस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा सुरसादिजम् ||२६||

Meaning of the śloka

He may drink the juice of pāribhadraka leaves with honey; or the juice of pattūra; or that from the surasādi group.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

aparamapi pānayōgamāha- pāribhadrakapatrāṇāmityādi| pāribhadraḥ parvatanimbaḥ| pattūraḥ śiravālikā| surasādikaḥ surasādigaṇaḥ||26||

Meaning of the commentary

The commentary says pāribhadra is parvata-nimba; pattūra is śiravālikā; surasādika is the surasādi group.

Key terms

pāribhadraka
Parvata-nimba (a neem-like tree).
pattūra
Śiravālikā.

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

lihyādaśvaśakr̥ccūrṇaṁ vaiḍaṅgaṁ vā samākṣikam |27|

View original

लिह्यादश्वशकृच्चूर्णं वैडङ्गं वा समाक्षिकम् |२७|

Meaning of the śloka

He may lick the powder of horse dung, or of viḍaṅga, with honey.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kr̥mighnamavalēhayōgamāha- lihyādityādi| aśvaśakr̥ccūrṇaṁ ghōṭakapurīṣacūrṇam| vaiḍaṅgaṁ viḍaṅgacūm| ‘vaiḍaṅgam’ ityatra ‘baiḍālam’ iti kēcit paṭhanti; tatra biḍālaviṭcūrṇamiti vyākhyānam|27|-

Meaning of the commentary

The commentary gives a worm-destroying lick. Ashvaśakṛt-cūrṇa is horse dung powder; vaiḍaṅga is viḍaṅga powder. Some read 'baiḍāla' (of the cat) for 'vaiḍaṅga', taking it as cat dung powder.

Key terms

aśvaśakṛt
Horse dung.
viḍaṅga
A vermifuge drug.

Adhikarana 23 (27) · Śloka 28

patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||27|| khādēt pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṁ ca pibēdanu |28|

View original

पत्रैर्मूषिकपर्ण्या वा सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः ||२७|| खादेत् पूपलिकाः पक्वा धान्याम्लं च पिबेदनु |२८|

Meaning of the śloka

Or he may eat pūpalikās (small cakes) made from leaves of mūṣikaparṇī, well ground and mixed with flour, cooked; afterwards drink dhānyāmla.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

krimighnapūpalikāmāha- patrairmūṣikaparṇyā vētyādi| mūṣikaparṇī dantī, anyē mūṣikakarṇākhyaṁ dravyāntaramāhuḥ| piṣṭamiśritaiḥ yavapiṣṭamiśritaiḥ, tasya viśēṣēṇa krimiharatvāt| dhānyāmlaṁ kāñjikam| anviti pūpalikābhakṣaṇānantaram| yadyapi ‘kṣīrāṇi māṁsāni ghr̥tāni ca’ ityādigranthōktādamlavarjanādatra kāñjikasyāpi varjanaṁ prāpnōti, tathā'pi kāñjikasya prāyōgikatvāt krimiharatvāccātra kāñjikānupānaṁ, tathā hi guṇōpavarṇanē kāñjikaṁ kr̥mighnatvēna dr̥ṣṭam||27||-

Meaning of the commentary

The commentary says mūṣikaparṇī is dantī, or a different drug 'mūṣikakarṇa' per others. Mixed with barley flour, since that is especially worm-destroying. Dhānyāmla is kāñjika, taken after the cakes. Although sour things are forbidden in the text stated later ('milks, meats, ghṛta...'), kāñjika is permitted here because it is used for this purpose and is seen to destroy worms in the description of its qualities.

Key terms

pūpalikā
Small cake.
dhānyāmla
Sour fermented grain liquid.
mūṣikaparṇī
Dantī, or another plant per others.

Adhikarana 24 (28) · Śloka 29

surasādigaṇē pakvaṁ tailaṁ vā pānamiṣyatē ||28|| viḍaṅgacūrṇayuktairvā piṣṭairbhakṣyāṁstu kārayēt |29|

View original

सुरसादिगणे पक्वं तैलं वा पानमिष्यते ||२८|| विडङ्गचूर्णयुक्तैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यांस्तु कारयेत् |२९|

Meaning of the śloka

Oil cooked in the surasādi group may be drunk; or foods made from ground preparations mixed with viḍaṅga powder.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kr̥mighnatailamāha- surasādigaṇē ityādi| tailamiti surasādigaṇē ‘kvāthakalkīkr̥tē’ iti śēṣaḥ| viḍaṅgētyādi| piṣṭaiḥ yavādipiṣṭaiḥ| bhakṣyān laḍḍūkādīn| vikalpavidhānaṁ pūrvayōgāpēkṣayā||28||-

Meaning of the commentary

The commentary says the oil is cooked with a decoction and paste of the surasādi group; 'ground' means barley and similar flours; foods means laddūs and the like. The alternatives are given relative to the earlier yoga.

Key terms

kṛmighna taila (surasādigaṇe pakvaṃ tailam)
Oil cooked with the surasādi group.

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

tatkaṣāyaprapītānāṁ tilānāṁ snēhamēva vā ||29||

View original

तत्कषायप्रपीतानां तिलानां स्नेहमेव वा ||२९||

Meaning of the śloka

Or the oil of sesame seeds well saturated in that decoction.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tatkaṣāyaprapītānāmityādi| tatkaṣāyaprapītānāṁ viḍaṅgakvāthabhāvitānām| atrāpi kārayēditi sambandhanīyam||29||

Meaning of the commentary

The commentary says 'that decoction' is the viḍaṅga decoction; sesame seeds saturated in it; 'make' is supplied from the previous verse.

Key terms

viḍaṅga kvātha (viḍaṅgakvātha)
Decoction of viḍaṅga.
tila
Sesame.

Adhikarana 26 (31) · Śloka 31

śvāvidhaḥ śakr̥taścūrṇaṁ saptakr̥tvaḥ subhāvitam | viḍaṅgānāṁ kaṣāyēṇa traiphalēna tathaiva ca ||30|| kṣaudrēṇa līḍhvā'nupibēdrasamāmalakōdbhavam | akṣābhayārasaṁ vā'pi... |31|

View original

श्वाविधः शकृतश्चूर्णं सप्तकृत्वः सुभावितम् | विडङ्गानां कषायेण त्रैफलेन तथैव च ||३०|| क्षौद्रेण लीढ्वाऽनुपिबेद्रसमामलकोद्भवम् | अक्षाभयारसं वाऽपि... |३१|

Meaning of the śloka

Powder of the dung of the śvāvit (porcupine), saturated seven times in viḍaṅga decoction and likewise in triphalā decoction, licked with honey; and afterwards he may drink the juice of āmalaka... or of akṣa and abhayā (bibhītaka and harītakī)... (the verse is cut off).

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

śvāvidha ityādi| śvāvidhaḥ sēḍhāyāḥ, śakr̥t viṣṭhā, tasyāścūrṇaṁ saptavārān viḍaṅgakvāthēna bhāvitaṁ punastriphalākvāthēna tathaiva bhāvitaṁ, kṣaudrēṇa līḍhvā, anu paścāt, āmalakōdbhavaṁ bibhītakōdbhavaṁ vā harītakīrasaṁ vā'pi kṣaudrēṇa pibēditi sambandhaḥ||31||-

Meaning of the commentary

The commentary says śvāvit is the porcupine (seḍhā), and its dung powder is saturated seven times with viḍaṅga decoction and again with triphalā decoction, licked with honey. Afterwards, the juice from āmalaka or bibhītaka, or harītakī juice, is drunk with honey.

Key terms

śvāvit
Porcupine.
bhāvita
Saturated repeatedly.

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

... vidhirēṣō'yasāmapi ||31||

View original

... विधिरेषोऽयसामपि ||३१||

Meaning of the śloka

... this same procedure applies for iron powders (ayas) also.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

amumēva vidhi lauhacūrṇānāmapyatidiśannāha- vidhirityādi| ēṣa vidhiḥ śvāvidhaḥ śakr̥ccūrṇavidhiḥ| ayasāmapīti trapusīsatāmrarajatakr̥ṣṇalōhānāmapi| ētēnaitaduktaṁ bhavati- pratyēkaṁ lōhādicūrṇānāṁ śvāvitpurīṣacūrṇavidhānavadvidhiḥ kāryaḥ||31||

Meaning of the commentary

The commentary extends the procedure of the porcupine-dung powder to metal powders: 'iron' here includes tin, lead, copper, silver and black iron. Thus, as with the porcupine-dung powder, the powders of each such metal are saturated and used by the same method.

Key terms

ayas
Iron, and by the commentary's extension other metals (tin, lead, copper, silver).
atideśa
Extension of a rule by reference.

Adhikarana 28 (32) · Śloka 33

pūtīkasvarasaṁ vā'pi pibēdvā madhunā saha | pibēdvā pippalīmūlamajāmūtrēṇa saṁyutam ||32|| saptarātraṁ pibēddhr̥ṣṭaṁ trapu vā dadhimastunā |33|

View original

पूतीकस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा मधुना सह | पिबेद्वा पिप्पलीमूलमजामूत्रेण संयुतम् ||३२|| सप्तरात्रं पिबेद्धृष्टं त्रपु वा दधिमस्तुना |३३|

Meaning of the śloka

Or he may drink the juice of pūtīka with honey; or drink pippalīmūla with goat's urine for seven nights; or drink burnt (fried) trapu (tin) with curd whey.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

pūtīkaḥ cirabilvaḥ| pibēdityādi| ajāmūtrēṇa chāgamūtrēṇa| pibēddhr̥ṣṭamityādi| trapu raṅgaṁ, ‘kathīra’ iti lōkē| dadhimastugrahaṇam anyamastuniṣēdhārthaṁ; anyē ‘dadhimastunā’ ityatra dadhigrahaṇaṁ kūrcikāmastuparihārārthamiti vyākhyānayanti| tanna, dadhimastugrahaṇēna kūrcikāmastugrahaṇamasambhavaṁ, sarvanibandhavirōdhāt samānatantravirōdhācca||32||

Meaning of the commentary

The commentary says pūtīka is cirabilva; ajāmūtra is goat's urine. Trapu is tin ('kathīra'). The word 'curd whey' is stated to exclude other whey. Others explain 'dadhi' as excluding whey of a different kind (kūrcikā-maṇḍa), which the commentator rejects, as conflicting with all commentaries and similar tantras.

Key terms

pūtīka
Cirabilva.
trapu
Tin.
dadhimastu
Whey of curd.

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

purīṣajān kaphōtthāṁśca hanyādēvaṁ kr̥mīn bhiṣak ||33||

View original

पुरीषजान् कफोत्थांश्च हन्यादेवं कृमीन् भिषक् ||३३||

Meaning of the śloka

In this way the physician destroys the worms born of stool and of kapha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

yat pūrvamētaccikitsitamuktaṁ tat purīṣakaphajānāṁ kāryamiti darśayannāha- purīṣajānityādi| ēvamiti pūrvōktēna vidhinētyarthaḥ||33||

Meaning of the commentary

The commentary says the treatment described so far is for stool-born and kapha-born worms; 'in this way' means by the method stated.

Key terms

purīṣaja / kaphaja kṛmi (purīṣajān kaphotthāṃś ca kṛmīn)
Worms born of stool and of kapha.

Adhikarana 30 (34) · Śloka 34

śirōhr̥dghrāṇakarṇākṣisaṁśritāṁśca pr̥thagvidhān | viśēṣēṇāñjanairnasyairavapīḍaiśca sādhayēt ||34||

View original

शिरोहृद्घ्राणकर्णाक्षिसंश्रितांश्च पृथग्विधान् | विशेषेणाञ्जनैर्नस्यैरवपीडैश्च साधयेत् ||३४||

Meaning of the śloka

One should treat the various kinds lodged in the head, heart, nose, ears and eyes, especially with collyria, nasal drops and avapīḍas.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

purīṣakaphajānāṁ sāmānyacikitsitamabhidhāyēdānīṁ kaphajānāmāśrayaviśēṣēṇa cikitsāmāha- śirōhr̥dghrāṇētyādi| śiraḥprabhr̥tisaṁśritān nānāprakārān kr̥mīn viśēṣēṇāñjanādibhiḥ sādhayēditi piṇḍārthaḥ| cakārāt gaṇḍūṣakavalagrahādibhirapi| anyē tu yadyapyañjanādikaṁ sāmānyēnōktaṁ, tathā'pyañjanaṁ nētrasthē, nasyāvapīḍau ghrāṇaśiraḥsaṁśritē ca, viśēṣēṇāñjanādīnāṁ nētrādijakr̥miharatvāt; hr̥dgatānāṁ karṇagatānāṁ cārthavaśādēva kr̥mijahr̥drōgakr̥mikarṇakacikitsitaiścikitsā kāryā; cakārāt śiraḥsthitānāṁ kr̥mīṇāṁ kr̥miśirōrōgacikitsitaiścikitsā kāryēti gr̥hyata iti vyākhyānayanti| ‘saṁśritān’ ityatra ‘vraṇajān’ iti kēcit paṭhanti; anyē ‘saṁśritān’ ityatra ‘saṁsr̥tān’ iti paṭhanti; karṇasthānē ca vaktraṁ paṭhanti||34||

Meaning of the commentary

The commentary says the worms lodged in the head and other sites are treated with collyria and the like; by 'ca', gargles and mouth-retention too. Others say collyria are for the eye, nasal drops and avapīḍas for the nose and head, and that worms in the heart and ears are treated by the treatments of worm-caused heart disease and worm-caused ear disease, and those in the head by the treatment of worm-caused head disease. Some read 'vraṇajān' (wound-born) for 'saṃśritān'; others 'saṃsṛtān'; and 'vaktra' in place of 'karṇa'.

Key terms

añjana
Collyrium (eye application).
nasya
Nasal administration.
avapīḍa
A pressing nasal application.

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

śakr̥drasaṁ turaṅgasya suśuṣkaṁ bhāvayēdati | niṣkvāthēna viḍaṅgānāṁ cūrṇaṁ pradhamanaṁ tu tat ||35||

View original

शकृद्रसं तुरङ्गस्य सुशुष्कं भावयेदति | निष्क्वाथेन विडङ्गानां चूर्णं प्रधमनं तु तत् ||३५||

Meaning of the śloka

The juice of horse dung, well dried and saturated, with viḍaṅga decoction and powder, is a blowing powder (pradhamana).

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

śiraḥ prabhr̥tisaṁśritakr̥mighnaṁ pradhamanamāha- śakr̥drasamityādi| śakr̥drasaṁ turaṅgasyēti ghōṭakapurīṣasya rasamityarthaḥ| suśuṣkamiti purīṣarasasya viśēṣaṇam| pradhamanamiti nāsāyāṁ cūrṇaprakṣēpaṇaṁ jñēyam||35||

Meaning of the commentary

The commentary gives a nasal insufflation for worms in the head and the like. 'Juice of horse dung' means the essence of horse dung, well dried; 'pradhamana' means throwing powder into the nose.

Key terms

pradhamana
Blowing powder into the nose.
turaṅgaśakṛt (turaṅgasya śakṛt)
Horse dung.

Adhikarana 32 (36) · Śloka 36

ayaścūrṇānyanēnaiva vidhinā yōjayēdbhiṣak | sakāṁsyanīlaṁ tailaṁ ca nasyaṁ syātsurasādikē ||36||

View original

अयश्चूर्णान्यनेनैव विधिना योजयेद्भिषक् | सकांस्यनीलं तैलं च नस्यं स्यात्सुरसादिके ||३६||

Meaning of the śloka

The physician should use iron powders by this same method; and oil with bronze-rust (kāṃsya-nīla) should be a nasal drop, cooked in the surasādi group.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

amumēva pradhamanavidhiṁ lōhacūrṇēṣvatidiśannāha- ayaścūrṇānītyādi| anēnēti ghōṭapurīṣasvarasapradhamanavidhānēna| sakāṁsyanīlaṁ kāṁsyāpamārjanamasīsahitam| ‘surasādikē’ ityatra ‘vipakvaṁ’ iti śēṣaḥ| tēna surasādigaṇakvāthavipakvaṁ tailaṁ kāṁsyamasīsahitaṁ nasyaṁ syāditi| tathā cōktāṁ,- ‘surasādiśr̥taṁ tailaṁ nasyaṁ kāṁsyamalānvitam’- iti||36||

Meaning of the commentary

The commentary extends the blowing method to iron powders: 'by this method' means the method of horse-dung juice insufflation. 'With bronze-rust' means bronze-scrapings with black pigment; 'cooked' is supplied, so oil cooked with a decoction of the surasādi group, with bronze scrapings, is a nasya. It quotes: 'oil cooked with surasādi, mixed with bronze residue, is a nasya'.

Key terms

ayaścūrṇa
Iron powders.
kāṃsyanīla
Bronze scrapings or residue.

Adhikarana 33 (37) · Śloka 37

indraluptavidhiścāpi vidhēyō rōmabhōjiṣu |37|

View original

इन्द्रलुप्तविधिश्चापि विधेयो रोमभोजिषु |३७|

Meaning of the śloka

The regimen for indralupta (patchy hair loss) should also be applied for those who eat hair (romabhojin).

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

rōmādādīnāmatidēśēna cikitsāmāha- indraluptētyādi| rōmabhōjiṣu rōmādēṣu| cakārēṇa kēśabhōjiṣvapīndraluptavidhiḥ kārya iti samuccīyatē|37|-

Meaning of the commentary

The commentary extends the treatment to the hair-eating worms (romāda) by reference; by 'ca', it applies to those that eat scalp hair (keśabhojin) too.

Key terms

indralupta
Patchy hair loss (alopecia-type condition).
romabhojin
Hair-eating (worms).

Adhikarana 34 (37) · Śloka 37

dantādānāṁ samuddiṣṭaṁ vidhānaṁ mukharōgikam ||37||

View original

दन्तादानां समुद्दिष्टं विधानं मुखरोगिकम् ||३७||

Meaning of the śloka

For the tooth-eaters (dantāda), the regimen taught for mouth diseases is prescribed.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

dantādānāmapyatidēśēna cikitsitamāha- dantādānāmityādi| mukharōgikaṁ kr̥midantōktaṁ, viśēṣēṇa kr̥midantōktacikitsitasya dantānāṁ hitatvāt| yadyapi rōmādadantādānāṁ raktajatvāt raktajasāmānyacikitsānantaramindraluptavidhyādikaṁ viśēṣacikitsitaṁ kartumucitaṁ bhavati, tathā'pi kaphajā api rōmadantabhakṣaṇaṁ kurvantīti pravyaktakaṭukaṁ bhōjanaṁ hitaṁ bhavēditi pratipādanārthaṁ rōmadantādānāṁ prathamaṁ cikitsitamuktam||37||

Meaning of the commentary

The commentary extends the treatment to the tooth-eating worms by reference: the mukharoga treatment, especially that for worm-eaten teeth. Although romāda and dantāda are blood-born, so their special treatments would fit after the general blood-worm treatment, they are given first because even kapha-born worms eat hair and teeth, and so pungent-bitter food is beneficial; hence the special treatment of hair and tooth eaters is stated first.

Key terms

dantāda
Tooth-eating (worms).
mukharoga
Mouth disease.

Adhikarana 35 (38) · Śloka 38

raktajānāṁ pratīkāraṁ kuryāt kuṣṭhacikitsitē |38|

View original

रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात् कुष्ठचिकित्सिते |३८|

Meaning of the śloka

For the blood-born (worms), the remedy should be done as in the treatment of kuṣṭha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ sāmānyacikitsitaṁ raktajānāmatidēśēnāha- raktajānāmityādi| ‘kuṣṭhacikitsitē’ ityatra pūrvōktamēva samuddiṣṭamiti padaṁ sambandhanīyam| kēcit ‘kuṣṭhacikitsitāt’ iti paṭhanti|38|-

Meaning of the commentary

The commentary extends the general treatment of the blood-born worms by reference to the treatment stated for kuṣṭha; 'stated' is supplied. Some read 'from the treatment of kuṣṭha'.

Key terms

raktaja kṛmi (raktajānāṃ pratīkāra)
Remedy for blood-born worms.
kuṣṭha
A classical skin-disease group.

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

surasādiṁ tu sarvēṣu sarvathaivōpayōjayēt ||38||

View original

सुरसादिं तु सर्वेषु सर्वथैवोपयोजयेत् ||३८||

Meaning of the śloka

The surasādi group should be used in every way in all of them.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

surasādiṁ tu sarvēṣvityādi| sarvēṣu purīṣajādiṣu| sarvathaiva annapānasnānādividhinā||38||

Meaning of the commentary

The commentary says 'in all' means in the stool-born and the rest; 'in every way' means by food, drink, bath and other methods.

Key terms

surasādi gaṇa (surasādi)
The surasa (tulasī) group of drugs.

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

pravyaktatiktakaṭukaṁ bhōjanaṁ ca hitaṁ bhavēt |39|

View original

प्रव्यक्ततिक्तकटुकं भोजनं च हितं भवेत् |३९|

Meaning of the śloka

Food with a clear predominance of bitter and pungent tastes is beneficial.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

bhōjanē vidhyantaramāha- pravyaktētyādi| pravyaktatiktakaṭukamiti tiktakaṭukōtkaṭamityarthaḥ|39|-

Meaning of the commentary

The commentary gives a further regimen for food: 'clearly bitter and pungent' means predominantly bitter and pungent.

Key terms

tikta-kaṭu (pravyaktatiktakaṭuka)
Clearly bitter and pungent.

Adhikarana 38 (39) · Śloka 39

kulatthakṣārasaṁsr̥ṣṭaṁ kṣārapānaṁ ca pūjitam ||39||

View original

कुलत्थक्षारसंसृष्टं क्षारपानं च पूजितम् ||३९||

Meaning of the śloka

A drink mixed with kulattha-kṣāra (alkali) is also praised.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

pānē'pi vidhyantaramāha- kulatthētyādi| kulatthakṣārasaṁsr̥ṣṭaṁ kulatthabhasmōdakasaṁyuktam? kṣārapānaṁ yavakṣārapānaṁ, tathā cōktaṁ viśvāmitrēṇa- ‘yāvaśūkasya pānaṁ tu kulatthakṣāravāriṇā’- iti| kēcit ‘kulatthakṣāra...’ ityatra ‘viḍaṅgakṣāra...’ iti paṭhanti||39||

Meaning of the commentary

The commentary gives another drink: water with kulattha ash (alkali); kṣāra-drink means yava-kṣāra; Viśvāmitra is quoted: 'a drink of yavaśūka with kulattha-kṣāra water'. Some read 'viḍaṅga-kṣāra' in place of 'kulattha-kṣāra'.

Key terms

kulatthakṣāra
Alkali from kulattha ash.
kṣārapāna
A drink made with alkali.

Adhikarana 39 (40) · Śloka 40

kṣīrāṇi māṁsāni ghr̥tāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti | samāsatō'mlānmadhurān himāṁśca kr̥mīn jighāṁsuḥ parivarjayēttu ||40||

View original

क्षीराणि मांसानि घृतानि चैव दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति | समासतोऽम्लान्मधुरान् हिमांश्च कृमीन् जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ||४०||

Meaning of the śloka

Milks, meats, ghṛtas, curds, leafy vegetables, sour, sweet and cold things: one who wishes to destroy worms should avoid them altogether.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

pravr̥ttilakṣaṇaṁ cikitsitamabhidhāyēdānīṁ nivr̥ttilakṣaṇaṁ cikitsitamāha- kṣīrāṇi māṁsānītyādi| yadyapi ‘saṅkṣēpataḥ kriyāyōgō nidānaparivarjanam’ iti vākyādēva kṣīrādīnāṁ niṣēdhavidhiḥ siddhaḥ, tathā'pi kṣīrādīnāṁ pratiṣēdhakaraṇaṁ niyamārthaṁ; tēna kr̥mīṇāṁ nidānamapi kṣīrādikaṁ madātyayē madyavadbhēṣajaṁ mā bhūdityarthaḥ||40||

Meaning of the commentary

The commentary gives what is to be avoided after treatment. Although the rule 'briefly, treatment is avoiding the cause' already implies the prohibition, the prohibition of milk and the rest is repeated to fix it, so that the very causes of worms (milk etc.) are not used as medicine, as wine is in the treatment of alcohol disorders.

Key terms

nidānaparivarjana
Avoiding the cause.
parivarjayet
Should avoid.

Adhikarana puṣpikā · Śloka 54

iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē kr̥mipratiṣēdhō nāma (ṣōḍaśō'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥpañcāśattamō'dhyāyaḥ ||54||

View original

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कृमिप्रतिषेधो नाम (षोडशोऽध्यायः, आदितः) चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५४||

Meaning of the śloka

Thus ends the fifty-fourth chapter (the sixteenth from the beginning of this section), named Kṛmipratiṣedha, in the Kāyacikitsā-tantra within the Uttaratantra of the Suśruta Saṃhitā.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē kr̥mipratiṣēdhō nāma catuḥpañcāśattamō'dhyāyaḥ||54||

Meaning of the commentary

Thus ends the fifty-fourth chapter, named Kṛmipratiṣedha, in the Uttaratantra, in the Suśruta commentary called Nibandhasaṅgraha composed by Śrī Ḍalhaṇa.

Key terms

kṛmipratiṣedha
The chapter on measures against worms.
nibandhasaṅgraha
Ḍalhaṇa's commentary on the Suśruta Saṃhitā.