Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6
athātaḥ kr̥mirōgapratiṣēdhamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ |
avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ ||3||
māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkasērukaiḥ |
parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍēkṣubhiḥ ||4||
palalānūpapiśitapiṇyākapr̥thukādibhiḥ |
svādvamladravapānaiśca ślēṣmā pittaṁ ca kupyati ||5||
kr̥mīn bahuvidhākārān karōti vividhāśrayān |
āmapakvāśayē tēṣāṁ kaphaviḍjanmanāṁ punaḥ |
dhamanyāṁ raktajānāṁ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smr̥taḥ ||6||
View original
अथातः कृमिरोगप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अजीर्णाध्यशनासात्म्यविरुद्धमलिनाशनैः |
अव्यायामदिवास्वप्नगुर्वतिस्निग्धशीतलैः ||३||
माषपिष्टान्नविदलबिसशालूकसेरुकैः |
पर्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः ||४||
पललानूपपिशितपिण्याकपृथुकादिभिः |
स्वाद्वम्लद्रवपानैश्च श्लेष्मा पित्तं च कुप्यति ||५||
कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् |
आमपक्वाशये तेषां कफविड्जन्मनां पुनः |
धमन्यां रक्तजानां च प्रसवः प्रायशः स्मृतः ||६||
kēṣāñcit kr̥mīṇāṁ sāmānyaṁ hētumāha- ajīrṇētyādi| ajīrṇam āmavidagdhādibhēdabhinnaṁ, adhyaśanam ajīrṇabhōjanaṁ asātmyaṁyat sēvitaṁ sukhārthaṁ na sampadyatē, viruddhaṁ hitāhitīyōktaṁ, malinaṁ samalam| piṣṭānnaṁ taṇḍulapiṣṭādi, vidalaṁ makuṣṭhādi, bisaṁ bisāṇḍakaṁ, śālūḥ padmakandaḥ| parṇaśākaṁ patraśākaṁ, sūktaṁ sandhānakaviśēṣaḥ| palalaḥ tilakalkaḥ , ānūpapiśitam ānūpamāṁsaṁ, piṇyākaṁ yantrapīḍitatilakhalī, 'pītā' iti lōkē, pr̥thukaḥ cipiṭakaḥ ādiśabdādēvamprakārā anyē'pi| bahuvidhākārān vividhākārān| vividhāśrayāniti nānāprakārāśrayānityarthaḥ| prasava utpattiḥ| prāyōgrahaṇādanyatrāpi sambhavō jñātavyaḥ| kēcidatra ajīrṇādhyaśanādikaṁ hētugaṇaṁ na paṭhanti, tēṣāṁ ca hētvavagatirvakṣyamāṇāt 'kṣīrāṇi māṁsāni' ityādipratiṣēdhavidhānāt; mayā tu sukhabōdhārthaṁ hētugaṇaḥ paṭhitaḥ| aparē tu ‘ajīrṇabhōjī madhurāmlanityō dravapriyaḥ piṣṭaguḍōpabhōktā| vyāyāmajātāni ca varjyamānaḥ svapnādivān vai labhatē krimīnnā' iti paṭhanti||1-6||
Adhikarana 2 (7) · Śloka 7
viṁśatēḥ kr̥mijātīnāṁ trividhaḥ sambhavaḥ smr̥taḥ |
purīṣakapharaktāni, tāsāṁ vakṣyāmi vistaram ||7||
View original
विंशतेः कृमिजातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः |
पुरीषकफरक्तानि, तासां वक्ष्यामि विस्तरम् ||७||
idānīṁ viṁśatisaṅkhyānāmapi kr̥mijātīnāṁ kāraṇatraividhyamāha- viṁśatērityādi| jātigrahaṇaṁ kr̥mīṇāmānantyakhyāpanārthaṁ; taccānantyaṁ viṁśatyāmēvāvaruddhaṁ, atō viṁśatisaṅkhyākaraṇaṁ sārthakam| sambhavaḥ kāraṇam| kastrividhaḥ sambhava ityāha- purīṣētyādi| nanu, ajīrṇādhyaśanādayō hētava uktāḥ , kathaṁ purīṣādayaśca ucyantē? satyaṁ, ajīrṇādayaḥ purīṣādīnāṁ hētavaḥ, purīṣādayaśca kr̥mīṇāmiti| yadyapi kr̥myārambhakā na purīṣādayaḥ , tathā'pyupacārāt purīṣādīnāmapi kr̥myārambhakatvam| purīṣādyadhiṣṭhitā dōṣāḥ purīṣādi, ghr̥tādidagdhavat; ētēnājīrṇādibhiḥ prakupitā dōṣāḥ purīṣādīnyadhiṣṭhāya kr̥mīn janayanti tāsāṁ kr̥mijātīnām| kēcit ‘vistaraṁ’ ityatra ‘lakṣaṇaṁ’ iti pāṭhāntaraṁ savyākhyānaṁ paṭhanti; tacca śiṣyabuddhivyākulatvahētutvāt parityaktam||7||
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
ajavā vijavāḥ kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā |
cūravō dvimukhāścaiva jñēyāḥ sapta purīṣajāḥ ||8||
View original
अजवा विजवाः किप्याश्चिप्या गण्डूपदास्तथा |
चूरवो द्विमुखाश्चैव ज्ञेयाः सप्त पुरीषजाः ||८||
purīṣajakr̥mināmānyāha- ajavā ityādi| ajavādayō dvimukhāntāḥ sapta purīṣajāḥ kr̥mayaḥ||8||
Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10
śvētāḥ sūkṣmāstudantyētē gudaṁ pratisaranti ca |
tēṣāmēvāparē pucchaiḥ pr̥thavaśca bhavanti hi ||9||
śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṅkṣayāḥ |
prasēkārucihr̥drōgaviḍbhēdāstu purīṣajaiḥ ||10||
View original
श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च |
तेषामेवापरे पुच्छैः पृथवश्च भवन्ति हि ||९||
शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलसङ्क्षयाः |
प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः ||१०||
purīṣajānāṁ lakṣaṇamāha- śvētā ityādi| ya ētē purīṣajāḥ kr̥mayaḥ śvētāḥ sūkṣmāśca bhavanti, tē bāhulyēnāddaṣṭavaśādgudaṁ tudanti pratisaranti ca| tēṣāmēva saptānāṁ madhyē aparē pucchaiḥ pr̥thavō bhavanti| purīṣajaiḥ saptabhiḥ kr̥mibhiḥ śūlāgnimāndyādayō bhavanti| viṣṭambhō guḍaguḍāśabdaḥ| prasēkō lālāsrāvaḥ| viḍbhēdaḥ dravapurīṣatā||9-10||
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ |
śūlāṭōpaśakr̥dbhēdapaktināśakarāśca tē ||11||
View original
रक्ता गण्डूपदा दीर्घा गुदकण्डूनिपातिनः |
शूलाटोपशकृद्भेदपक्तिनाशकराश्च ते ||११||
tēṣāmēva saptānāṁ purīṣajānāṁ madhyē gaṇḍūpadānāṁ lakṣaṇaṁ karma cāha- raktā ityādi| paktināśakarā agnināśakarāḥ, kāraṇē kāryōpacārāt||11||
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā |
pipīlikā dāruṇāśca kaphakōpasamudbhavāḥ ||12||
View original
दर्भपुष्पा महापुष्पाः प्रलूनाश्चिपिटास्तथा |
पिपीलिका दारुणाश्च कफकोपसमुद्भवाः ||१२||
kaphakr̥mināmānyāha- darbhapuṣpā ityādi| darbhapuṣpādikā dāruṇaparyantāḥ kaphakōpajāḥ ṣaṭ kr̥mayaḥ||12||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
rōmaśā rōmamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ |
rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāstē tanavastathā ||13||
View original
रोमशा रोममूर्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः |
रूढधान्याङ्कुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा ||१३||
tēṣāmākr̥timāha- rōmaśā ityādi| rōmaśāḥ sarvatō rōmānvitāḥ| rōmamūrdhānaḥ sarōmamastakāḥ| śyāvamaṇḍalāḥ śyāmamaṇḍalayuktāḥ||13||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
majjādā nētralēḍhārastāluśrōtrabhujastathā |14|
View original
मज्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभुजस्तथा |१४|
tēṣāmēva karmaviśēṣēṇa sañjñāntaramāha- majjādā ityādi|14|-
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
śirōhr̥drōgavamathupratiśyāyakarāśca tē ||14||
View original
शिरोहृद्रोगवमथुप्रतिश्यायकराश्च ते ||१४||
tēṣāṁ sarvēṣāmēva karmāṇyāha- śirōhr̥drōgētyādi| rōgaśabdaḥ śirōhr̥dbhyāṁ sambadhyatē, tēna śirōrōgō hr̥drōgaśca, vamathuḥ chardiḥ| cakārāt anyānapi kaphajavyādhīn kurvanti| tē kaphajāḥ kr̥mayaḥ||14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
kēśarōmanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā |
kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñēyāḥ śōṇitasambhavāḥ ||15||
View original
केशरोमनखादाश्च दन्तादाः किक्किशास्तथा |
कुष्ठजाः सपरीसर्पा ज्ञेयाः शोणितसम्भवाः ||१५||
raktajakr̥mināmānyāha- kēśarōmētyādi| kēśādādyāḥ parīsarpāntāḥ sapta raktajāḥ kr̥mayaḥ||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
tē saraktāśca kr̥ṣṇāśca snigdhāśca pr̥thavastathā |16|
View original
ते सरक्ताश्च कृष्णाश्च स्निग्धाश्च पृथवस्तथा |१६|
tēṣāmākr̥timāha- ta ityādi| tē raktajāḥ kr̥mayaḥ| pr̥thavaḥ sthūlāḥ|16|-
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
raktādhiṣṭhānajān prāyō vikārān janayanti tē ||16||
View original
रक्ताधिष्ठानजान् प्रायो विकारान् जनयन्ति ते ||१६||
tēṣāṁ karmāṇyāha- raktādhiṣṭhānajānityādi| raktādhiṣṭhānajān vyādhisamuddēśīyōktān kuṣṭhavisarpapiḍakādīn||16||
Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19
māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṁsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphōdbhavāḥ ||17||
viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śōṇitōtthā bhavanti hi |
jvarō vivarṇatā śūlaṁ hr̥drōgaḥ sadanaṁ bhramaḥ ||18||
bhaktadvēṣō'tisāraśca sañjātakr̥milakṣaṇam |19|
View original
माषपिष्टान्नविदलपर्णशाकैः पुरीषजाः |
मांसमाषगुडक्षीरदधितैलैः कफोद्भवाः ||१७||
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि |
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||१८||
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् |१९|
purīṣajādikr̥mīṇāṁ sāmānyakāraṇamabhidhāyēdānīṁ viśēṣakāraṇamāha- māṣapiṣṭānnavidalētyādi| piṣṭānnaṁ taṇḍulādipiṣṭajam||17-18||-
Adhikarana 14 (19) · Śloka 20
dr̥śyāstrayōdaśādyāstu kr̥mīṇāṁ parikīrtitāḥ ||19||
kēśādādyāstvadr̥śyāstē dvāvādyau parivarjayēt |20|
View original
दृश्यास्त्रयोदशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्तिताः ||१९||
केशादाद्यास्त्वदृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत् |२०|
idānīṁ kr̥mīṇāṁ dr̥śyādr̥śyatvēna sādhyāsādhyatvēna ca vibhāgakaraṇārthamāha- dr̥śyā ityādi| ādyāstrayōdaśēti ajavādyā dāruṇāntā ityarthaḥ| kēśādādyā iti kēśādādyāḥ parīsarpāntā raktajāḥ kr̥maya ityarthaḥ| dvāvādyāviti raktajāpēkṣayaiva ādyau, tēna kēśādarōmādāvityarthaḥ| tathā cōktam- “asādhyau dvau tu vijñēyau rōmakēśādasañjñitau” iti||19||-
Adhikarana 15 (20) · Śloka 21
ēṣāmanyatamaṁ jñātvā jighāṁsuḥ snigdhamāturam ||20||
surasādivipakvēna sarpiṣā vāntamāditaḥ |
virēcayēttīkṣṇatarairyōgai ... |21|
View original
एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः स्निग्धमातुरम् ||२०||
सुरसादिविपक्वेन सर्पिषा वान्तमादितः |
विरेचयेत्तीक्ष्णतरैर्योगै ... |२१|
nidānamabhidhāyēdānīṁ cikitsāvasaraḥ- ēṣāmanyatamamityādi| ēṣāṁ krimīṇāṁ madhyē anyatamamēkatamaṁ jighāṁsuḥ, snigdhamāturaṁ surasādigaṇavipakvēna sarpiṣā snigdhamāturaṁ jñātvā, āditaśca vāntaṁ tīkṣṇatarairyōgaiḥ kaphaghnairvirēcanakalpōktairvirēcayēditi piṇḍārthaḥ| ‘duṣṭē ca kōṣṭhē kr̥mibhirmanuṣyaṁ na vāmayēt’ ityādinā kr̥miyuktasya puṁsō vamananiṣēdhaḥ, tathā'pi kr̥miyuktasya prathamāvasthāyāṁ vamanaṁ śastam, atō vāntamādita ityuktam||20||-
Adhikarana 16 (21-22) · Śloka 22
... rāsthāpayēcca tam ||21||
yavakōlakulatthānāṁ surasādērgaṇasya ca |
viḍaṅgasnēhayuktēna kvāthēna lavaṇēna ca ||22||
View original
... रास्थापयेच्च तम् ||२१||
यवकोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च |
विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च ||२२||
virēkānantaraṁ kiṁ kuryādityāha- āsthāpayēdityādi| tam āturaṁ yavakōlādīnāṁ kvāthēna tathā surasādigaṇasya kvāthēna viḍaṅgasādhitasnēhayuktēna saindhavalavaṇānvitēnāsthāpayēditi piṇḍārthaḥ| gaṇasya cēti cakārāt surasādikalkō'pi grāhyaḥ||21-22||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 24
pratyāgatē nirūhē tu naraṁ snātaṁ sukhāmbunā |
yuñjyāt kr̥mighnairaśanaistataḥ śīghraṁ bhiṣagvaraḥ ||23||
snēhēnōktēna cainaṁ tu yōjayēt snēhabastinā |24|
View original
प्रत्यागते निरूहे तु नरं स्नातं सुखाम्बुना |
युञ्ज्यात् कृमिघ्नैरशनैस्ततः शीघ्रं भिषग्वरः ||२३||
स्नेहेनोक्तेन चैनं तु योजयेत् स्नेहबस्तिना |२४|
āsthāpanānantaraṁ kiṁ kuryādityāha- pratyāgata ityādi| pratyāgatē vyāghuṭitē patitē ityarthaḥ| sukhāmbunā uṣṇōdakēna| kr̥mighnairaśanaiḥ kr̥mighnadravyasādhitaiḥ svabhāvataḥ kr̥mighnaiśca| snēhēnōktēna viḍaṅgasādhitasnēhēna| snēhabastinā anuvāsanēna||23||-
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṁ kṣaudrayutaṁ pibēt ||24||
View original
ततः शिरीषकिणिहीरसं क्षौद्रयुतं पिबेत् ||२४||
atō'nantaraṁ kr̥tānnasaṁsargaḥ kiṁ kuryādityāha- tata ityādi| tata iti anuvāsanānantaram| kiṇihī kaṭabhī||24||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
kēvūkasvarasaṁ vā'pi pūrvavattīkṣṇabhōjanaḥ |25|
View original
केवूकस्वरसं वाऽपि पूर्ववत्तीक्ष्णभोजनः |२५|
pānāntaramāha- kēvūkētyādi| kēvūkaḥ ‘kēsura ’ iti nāmnā prasiddhaḥ| pūrvavaditi kṣaudrayutamityarthaḥ| tīkṣṇabhōjanaḥ tīkṣṇadravyasaṁskr̥tāhāraḥ|25|-
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
palāśabījasvarasaṁ kalkaṁ vā taṇḍulāmbunā ||25||
View original
पलाशबीजस्वरसं कल्कं वा तण्डुलाम्बुना ||२५||
aparamapi pānayōgamāha- palāśabījētyādi| palāśabījasvarasaṁ kalkaṁ vēti palāśabījakalkaṁ vā taṇḍulāmbunā pibēdityarthaḥ||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
pāribhadrakapatrāṇāṁ kṣaudrēṇa svarasaṁ pibēt |
pattūrasvarasaṁ vā'pi pibēdvā surasādijam ||26||
View original
पारिभद्रकपत्राणां क्षौद्रेण स्वरसं पिबेत् |
पत्तूरस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा सुरसादिजम् ||२६||
aparamapi pānayōgamāha- pāribhadrakapatrāṇāmityādi| pāribhadraḥ parvatanimbaḥ| pattūraḥ śiravālikā| surasādikaḥ surasādigaṇaḥ||26||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
lihyādaśvaśakr̥ccūrṇaṁ vaiḍaṅgaṁ vā samākṣikam |27|
View original
लिह्यादश्वशकृच्चूर्णं वैडङ्गं वा समाक्षिकम् |२७|
kr̥mighnamavalēhayōgamāha- lihyādityādi| aśvaśakr̥ccūrṇaṁ ghōṭakapurīṣacūrṇam| vaiḍaṅgaṁ viḍaṅgacūm| ‘vaiḍaṅgam’ ityatra ‘baiḍālam’ iti kēcit paṭhanti; tatra biḍālaviṭcūrṇamiti vyākhyānam|27|-
Adhikarana 23 (27) · Śloka 28
patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||27||
khādēt pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṁ ca pibēdanu |28|
View original
पत्रैर्मूषिकपर्ण्या वा सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः ||२७||
खादेत् पूपलिकाः पक्वा धान्याम्लं च पिबेदनु |२८|
krimighnapūpalikāmāha- patrairmūṣikaparṇyā vētyādi| mūṣikaparṇī dantī, anyē mūṣikakarṇākhyaṁ dravyāntaramāhuḥ| piṣṭamiśritaiḥ yavapiṣṭamiśritaiḥ, tasya viśēṣēṇa krimiharatvāt| dhānyāmlaṁ kāñjikam| anviti pūpalikābhakṣaṇānantaram| yadyapi ‘kṣīrāṇi māṁsāni ghr̥tāni ca’ ityādigranthōktādamlavarjanādatra kāñjikasyāpi varjanaṁ prāpnōti, tathā'pi kāñjikasya prāyōgikatvāt krimiharatvāccātra kāñjikānupānaṁ, tathā hi guṇōpavarṇanē kāñjikaṁ kr̥mighnatvēna dr̥ṣṭam||27||-
Adhikarana 24 (28) · Śloka 29
surasādigaṇē pakvaṁ tailaṁ vā pānamiṣyatē ||28||
viḍaṅgacūrṇayuktairvā piṣṭairbhakṣyāṁstu kārayēt |29|
View original
सुरसादिगणे पक्वं तैलं वा पानमिष्यते ||२८||
विडङ्गचूर्णयुक्तैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यांस्तु कारयेत् |२९|
kr̥mighnatailamāha- surasādigaṇē ityādi| tailamiti surasādigaṇē ‘kvāthakalkīkr̥tē’ iti śēṣaḥ| viḍaṅgētyādi| piṣṭaiḥ yavādipiṣṭaiḥ| bhakṣyān laḍḍūkādīn| vikalpavidhānaṁ pūrvayōgāpēkṣayā||28||-
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
tatkaṣāyaprapītānāṁ tilānāṁ snēhamēva vā ||29||
View original
तत्कषायप्रपीतानां तिलानां स्नेहमेव वा ||२९||
tatkaṣāyaprapītānāmityādi| tatkaṣāyaprapītānāṁ viḍaṅgakvāthabhāvitānām| atrāpi kārayēditi sambandhanīyam||29||
Adhikarana 26 (31) · Śloka 31
śvāvidhaḥ śakr̥taścūrṇaṁ saptakr̥tvaḥ subhāvitam |
viḍaṅgānāṁ kaṣāyēṇa traiphalēna tathaiva ca ||30||
kṣaudrēṇa līḍhvā'nupibēdrasamāmalakōdbhavam |
akṣābhayārasaṁ vā'pi... |31|
View original
श्वाविधः शकृतश्चूर्णं सप्तकृत्वः सुभावितम् |
विडङ्गानां कषायेण त्रैफलेन तथैव च ||३०||
क्षौद्रेण लीढ्वाऽनुपिबेद्रसमामलकोद्भवम् |
अक्षाभयारसं वाऽपि... |३१|
śvāvidha ityādi| śvāvidhaḥ sēḍhāyāḥ, śakr̥t viṣṭhā, tasyāścūrṇaṁ saptavārān viḍaṅgakvāthēna bhāvitaṁ punastriphalākvāthēna tathaiva bhāvitaṁ, kṣaudrēṇa līḍhvā, anu paścāt, āmalakōdbhavaṁ bibhītakōdbhavaṁ vā harītakīrasaṁ vā'pi kṣaudrēṇa pibēditi sambandhaḥ||31||-
Adhikarana 27 (31) · Śloka 31
... vidhirēṣō'yasāmapi ||31||
View original
... विधिरेषोऽयसामपि ||३१||
amumēva vidhi lauhacūrṇānāmapyatidiśannāha- vidhirityādi| ēṣa vidhiḥ śvāvidhaḥ śakr̥ccūrṇavidhiḥ| ayasāmapīti trapusīsatāmrarajatakr̥ṣṇalōhānāmapi| ētēnaitaduktaṁ bhavati- pratyēkaṁ lōhādicūrṇānāṁ śvāvitpurīṣacūrṇavidhānavadvidhiḥ kāryaḥ||31||
Adhikarana 28 (32) · Śloka 33
pūtīkasvarasaṁ vā'pi pibēdvā madhunā saha |
pibēdvā pippalīmūlamajāmūtrēṇa saṁyutam ||32||
saptarātraṁ pibēddhr̥ṣṭaṁ trapu vā dadhimastunā |33|
View original
पूतीकस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा मधुना सह |
पिबेद्वा पिप्पलीमूलमजामूत्रेण संयुतम् ||३२||
सप्तरात्रं पिबेद्धृष्टं त्रपु वा दधिमस्तुना |३३|
pūtīkaḥ cirabilvaḥ| pibēdityādi| ajāmūtrēṇa chāgamūtrēṇa| pibēddhr̥ṣṭamityādi| trapu raṅgaṁ, ‘kathīra’ iti lōkē| dadhimastugrahaṇam anyamastuniṣēdhārthaṁ; anyē ‘dadhimastunā’ ityatra dadhigrahaṇaṁ kūrcikāmastuparihārārthamiti vyākhyānayanti| tanna, dadhimastugrahaṇēna kūrcikāmastugrahaṇamasambhavaṁ, sarvanibandhavirōdhāt samānatantravirōdhācca||32||
Adhikarana 29 (33) · Śloka 33
purīṣajān kaphōtthāṁśca hanyādēvaṁ kr̥mīn bhiṣak ||33||
View original
पुरीषजान् कफोत्थांश्च हन्यादेवं कृमीन् भिषक् ||३३||
yat pūrvamētaccikitsitamuktaṁ tat purīṣakaphajānāṁ kāryamiti darśayannāha- purīṣajānityādi| ēvamiti pūrvōktēna vidhinētyarthaḥ||33||
Adhikarana 30 (34) · Śloka 34
śirōhr̥dghrāṇakarṇākṣisaṁśritāṁśca pr̥thagvidhān |
viśēṣēṇāñjanairnasyairavapīḍaiśca sādhayēt ||34||
View original
शिरोहृद्घ्राणकर्णाक्षिसंश्रितांश्च पृथग्विधान् |
विशेषेणाञ्जनैर्नस्यैरवपीडैश्च साधयेत् ||३४||
purīṣakaphajānāṁ sāmānyacikitsitamabhidhāyēdānīṁ kaphajānāmāśrayaviśēṣēṇa cikitsāmāha- śirōhr̥dghrāṇētyādi| śiraḥprabhr̥tisaṁśritān nānāprakārān kr̥mīn viśēṣēṇāñjanādibhiḥ sādhayēditi piṇḍārthaḥ| cakārāt gaṇḍūṣakavalagrahādibhirapi| anyē tu yadyapyañjanādikaṁ sāmānyēnōktaṁ, tathā'pyañjanaṁ nētrasthē, nasyāvapīḍau ghrāṇaśiraḥsaṁśritē ca, viśēṣēṇāñjanādīnāṁ nētrādijakr̥miharatvāt; hr̥dgatānāṁ karṇagatānāṁ cārthavaśādēva kr̥mijahr̥drōgakr̥mikarṇakacikitsitaiścikitsā kāryā; cakārāt śiraḥsthitānāṁ kr̥mīṇāṁ kr̥miśirōrōgacikitsitaiścikitsā kāryēti gr̥hyata iti vyākhyānayanti| ‘saṁśritān’ ityatra ‘vraṇajān’ iti kēcit paṭhanti; anyē ‘saṁśritān’ ityatra ‘saṁsr̥tān’ iti paṭhanti; karṇasthānē ca vaktraṁ paṭhanti||34||
Adhikarana 31 (35) · Śloka 35
śakr̥drasaṁ turaṅgasya suśuṣkaṁ bhāvayēdati |
niṣkvāthēna viḍaṅgānāṁ cūrṇaṁ pradhamanaṁ tu tat ||35||
View original
शकृद्रसं तुरङ्गस्य सुशुष्कं भावयेदति |
निष्क्वाथेन विडङ्गानां चूर्णं प्रधमनं तु तत् ||३५||
śiraḥ prabhr̥tisaṁśritakr̥mighnaṁ pradhamanamāha- śakr̥drasamityādi| śakr̥drasaṁ turaṅgasyēti ghōṭakapurīṣasya rasamityarthaḥ| suśuṣkamiti purīṣarasasya viśēṣaṇam| pradhamanamiti nāsāyāṁ cūrṇaprakṣēpaṇaṁ jñēyam||35||
Adhikarana 32 (36) · Śloka 36
ayaścūrṇānyanēnaiva vidhinā yōjayēdbhiṣak |
sakāṁsyanīlaṁ tailaṁ ca nasyaṁ syātsurasādikē ||36||
View original
अयश्चूर्णान्यनेनैव विधिना योजयेद्भिषक् |
सकांस्यनीलं तैलं च नस्यं स्यात्सुरसादिके ||३६||
amumēva pradhamanavidhiṁ lōhacūrṇēṣvatidiśannāha- ayaścūrṇānītyādi| anēnēti ghōṭapurīṣasvarasapradhamanavidhānēna| sakāṁsyanīlaṁ kāṁsyāpamārjanamasīsahitam| ‘surasādikē’ ityatra ‘vipakvaṁ’ iti śēṣaḥ| tēna surasādigaṇakvāthavipakvaṁ tailaṁ kāṁsyamasīsahitaṁ nasyaṁ syāditi| tathā cōktāṁ,- ‘surasādiśr̥taṁ tailaṁ nasyaṁ kāṁsyamalānvitam’- iti||36||
Adhikarana 33 (37) · Śloka 37
indraluptavidhiścāpi vidhēyō rōmabhōjiṣu |37|
View original
इन्द्रलुप्तविधिश्चापि विधेयो रोमभोजिषु |३७|
rōmādādīnāmatidēśēna cikitsāmāha- indraluptētyādi| rōmabhōjiṣu rōmādēṣu| cakārēṇa kēśabhōjiṣvapīndraluptavidhiḥ kārya iti samuccīyatē|37|-
Adhikarana 34 (37) · Śloka 37
dantādānāṁ samuddiṣṭaṁ vidhānaṁ mukharōgikam ||37||
View original
दन्तादानां समुद्दिष्टं विधानं मुखरोगिकम् ||३७||
dantādānāmapyatidēśēna cikitsitamāha- dantādānāmityādi| mukharōgikaṁ kr̥midantōktaṁ, viśēṣēṇa kr̥midantōktacikitsitasya dantānāṁ hitatvāt| yadyapi rōmādadantādānāṁ raktajatvāt raktajasāmānyacikitsānantaramindraluptavidhyādikaṁ viśēṣacikitsitaṁ kartumucitaṁ bhavati, tathā'pi kaphajā api rōmadantabhakṣaṇaṁ kurvantīti pravyaktakaṭukaṁ bhōjanaṁ hitaṁ bhavēditi pratipādanārthaṁ rōmadantādānāṁ prathamaṁ cikitsitamuktam||37||
Adhikarana 35 (38) · Śloka 38
raktajānāṁ pratīkāraṁ kuryāt kuṣṭhacikitsitē |38|
View original
रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात् कुष्ठचिकित्सिते |३८|
idānīṁ sāmānyacikitsitaṁ raktajānāmatidēśēnāha- raktajānāmityādi| ‘kuṣṭhacikitsitē’ ityatra pūrvōktamēva samuddiṣṭamiti padaṁ sambandhanīyam| kēcit ‘kuṣṭhacikitsitāt’ iti paṭhanti|38|-
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
surasādiṁ tu sarvēṣu sarvathaivōpayōjayēt ||38||
View original
सुरसादिं तु सर्वेषु सर्वथैवोपयोजयेत् ||३८||
surasādiṁ tu sarvēṣvityādi| sarvēṣu purīṣajādiṣu| sarvathaiva annapānasnānādividhinā||38||
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
pravyaktatiktakaṭukaṁ bhōjanaṁ ca hitaṁ bhavēt |39|
View original
प्रव्यक्ततिक्तकटुकं भोजनं च हितं भवेत् |३९|
bhōjanē vidhyantaramāha- pravyaktētyādi| pravyaktatiktakaṭukamiti tiktakaṭukōtkaṭamityarthaḥ|39|-
Adhikarana 38 (39) · Śloka 39
kulatthakṣārasaṁsr̥ṣṭaṁ kṣārapānaṁ ca pūjitam ||39||
View original
कुलत्थक्षारसंसृष्टं क्षारपानं च पूजितम् ||३९||
pānē'pi vidhyantaramāha- kulatthētyādi| kulatthakṣārasaṁsr̥ṣṭaṁ kulatthabhasmōdakasaṁyuktam? kṣārapānaṁ yavakṣārapānaṁ, tathā cōktaṁ viśvāmitrēṇa- ‘yāvaśūkasya pānaṁ tu kulatthakṣāravāriṇā’- iti| kēcit ‘kulatthakṣāra...’ ityatra ‘viḍaṅgakṣāra...’ iti paṭhanti||39||
Adhikarana 39 (40) · Śloka 40
kṣīrāṇi māṁsāni ghr̥tāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti |
samāsatō'mlānmadhurān himāṁśca kr̥mīn jighāṁsuḥ parivarjayēttu ||40||
View original
क्षीराणि मांसानि घृतानि चैव दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति |
समासतोऽम्लान्मधुरान् हिमांश्च कृमीन् जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ||४०||
pravr̥ttilakṣaṇaṁ cikitsitamabhidhāyēdānīṁ nivr̥ttilakṣaṇaṁ cikitsitamāha- kṣīrāṇi māṁsānītyādi| yadyapi ‘saṅkṣēpataḥ kriyāyōgō nidānaparivarjanam’ iti vākyādēva kṣīrādīnāṁ niṣēdhavidhiḥ siddhaḥ, tathā'pi kṣīrādīnāṁ pratiṣēdhakaraṇaṁ niyamārthaṁ; tēna kr̥mīṇāṁ nidānamapi kṣīrādikaṁ madātyayē madyavadbhēṣajaṁ mā bhūdityarthaḥ||40||
Adhikarana puShpikA · Śloka 54
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē kr̥mipratiṣēdhō nāma (ṣōḍaśō'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥpañcāśattamō'dhyāyaḥ ||54||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कृमिप्रतिषेधो नाम (षोडशोऽध्यायः, आदितः) चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५४||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē kr̥mipratiṣēdhō nāma catuḥpañcāśattamō'dhyāyaḥ||54||