Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō navagrahākr̥tivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो नवग्रहाकृतिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
śālākyatantrānantaraṁ kaumāratantraṁ prārabhyatē- athāta ityādi| bālaśabdō'tra luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ| tatra grahā bālānāṁ nava, aṣṭau punarabālānāṁ bhūtavidyāyāṁ nirdēṣṭavyāḥ| ākr̥tiḥ ākārō liṅgaṁ kāryabhūtaṁ, natu svabhāvākhyam||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
bālagrahāṇāṁ vijñānaṁ sādhanaṁ cāpyanantaram | utpattiṁ kāraṇaṁ caiva suśrutaikamanāḥ śr̥ṇu ||3||
बालग्रहाणां विज्ञानं साधनं चाप्यनन्तरम् | उत्पत्तिं कारणं चैव सुश्रुतैकमनाः शृणु ||३||
🔊 Audio coming soon
tatra prathamaṁ kumāratantrasyārthapiṇḍamuddiśannāha- bālagrahāṇāmityādi| vijñānaṁ viśiṣṭajñānam| sādhanaṁ cikitsitam| utpattiḥ prabhavaḥ| kāraṇaṁ hētuḥ||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
skandagrahastu prathamaḥ skandāpasmāra ēva ca | śakunī rēvatī caiva pūtanā cāndhapūtanā ||4|| pūtanā śītanāmā ca tathaiva mukhamaṇḍikā | navamō naigamēṣaśca yaḥ pitr̥grahasañjñitaḥ ||5||
स्कन्दग्रहस्तु प्रथमः स्कन्दापस्मार एव च | शकुनी रेवती चैव पूतना चान्धपूतना ||४|| पूतना शीतनामा च तथैव मुखमण्डिका | नवमो नैगमेषश्च यः पितृग्रहसञ्ज्ञितः ||५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ tēṣāṁ navagrahāṇāṁ nāmānyāha- skandagraha ityādi| prathamaḥ pradhānamādirvā| navamō naigamēṣa iti saṅkhyānirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ bhūyō navama iti saṅkhyākaraṇaṁ kāśyapāditantrāntarōktādhikasaṅkhyānirākaraṇārtham| pitr̥grahasañjñita iti bālasyānyagrahēbhyō rakṣakatvātpitēva grahaḥ saiva sañjñā sañjātā yasya sa tathā| (natu bhūtavidyāvat pitr̥lōkābhihitagraha iti)||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
dhātrīmātrōḥ prākpradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭānmaṅgalācārahīnān | trastān hr̥ṣṭāṁstarjitān tāḍitān vā pūjāhētōrhiṁsyurētē kumārān ||6||
धात्रीमात्रोः प्राक्प्रदिष्टापचाराच्छौचभ्रष्टान्मङ्गलाचारहीनान् | त्रस्तान् हृष्टांस्तर्जितान् ताडितान् वा पूजाहेतोर्हिंस्युरेते कुमारान् ||६||
🔊 Audio coming soon
kasmādgrahā bālān viśantītyāha- dhātrītyādi| dhātrī stanapāyinī pōṣayitrītyarthaḥ, mātā prasavitrī| prākpradiṣṭāpacārāditi prāk śārīrasthānē pradiṣṭō'pacāraḥ akr̥tyavidhiḥ māṁsasurādīnāṁ laulyādācaraṇaṁ vā| śaucaṁ mūtrapurīṣādiprakṣālanaṁ, maṅgalaṁ svastikasragdāmadūrvāvacāsarṣapādisparśanam, ācāraḥ pāpavirōdhī, trastān udvignān, hr̥ṣṭān muditān, tarjitān anyēna kēnacidvibhīṣitān| tāḍitān abhihatān| kathaṁ pūjā jāyatē? kusumādinā bhōjanādinā ca| atō hētōḥ dhātrīmātrōrapacārāddūṣaṇādyanvitān bālān| pūjā cātrōpalakṣaṇaṁ; tēna ratihētōrapi hiṁsyuriti| nanu, dhātrīmātrōpacārādbālānāmanaparādhitvāt kathaṁ grahahiṁsanaṁ? atrōcyatē- bālānāṁ prāktanakarmayōgata ēvāpacāraṁ kurutaḥ| kumārānityupalakṣaṇaṁ; tēna kumārikā api hiṁsyuḥ| ētē grahā ityarthaḥ||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
aiśvaryasthāstē na śakyā viśantō dēhaṁ draṣṭuṁ mānuṣairviśvarūpāḥ | āptaṁ vākyaṁ tatsamīkṣyābhidhāsyē liṅgānyēṣāṁ yāni dēhē bhavanti ||7||
ऐश्वर्यस्थास्ते न शक्या विशन्तो देहं द्रष्टुं मानुषैर्विश्वरूपाः | आप्तं वाक्यं तत्समीक्ष्याभिधास्ये लिङ्गान्येषां यानि देहे भवन्ति ||७||
🔊 Audio coming soon
kasmāttē grahā dēhaṁ viśantō nōpalabhyantē ityāha - aiśvaryētyādi| ēṣāṁ grahāṇāṁ yāni liṅgāni bhavanti tāni āptaṁ vākyaṁ samīkṣyābhidhāsyē kathayiṣyē iti piṇḍārthaḥ| āptaṁ vākyam āptairuktaṁ vākyam; āptāśca yathārthavādinaḥ ||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
śūnākṣaḥ kṣatajasagandhikaḥ stanadviḍ vakrāsyō hatacalitaikapakṣmanētraḥ | udvignaḥ sululitacakṣuralparōdī skandārtō bhavati ca gāḍhamuṣṭivarcāḥ ||8||
शूनाक्षः क्षतजसगन्धिकः स्तनद्विड् वक्रास्यो हतचलितैकपक्ष्मनेत्रः | उद्विग्नः सुलुलितचक्षुरल्परोदी स्कन्दार्तो भवति च गाढमुष्टिवर्चाः ||८||
🔊 Audio coming soon
skandagrahārtalakṣaṇamāha- śūnākṣa ityādi| kṣatajasagandhikaḥ rudhirasamānagandhikaḥ, visragandha ityarthaḥ; anyē tu kṣatajaṁ raktaṁ tatsagandhika īṣadrudhiragandhika ityarthaḥ| stanadviṭ stanadvēṣī| vakrāsyaḥ vakramukhaḥ| hatacalitaikapakṣmanētra iti hataṁ calitaṁ caikapakṣma nētrē yasya sa tathā| udvignaḥ udvignacittaḥ| sululitacakṣuḥ kiñcinmilitalōcanaḥ| skandārta iti skandavinōdanārthaṁ rudrēṇa sr̥ṣṭō grahaḥ tēnārtaḥ, skandō'tra na punarbhagavān kārtikēyaḥ| gāḍhē muṣṭivarcasī yasya sa tathā| gayadāsastu ‘stabdhāṅgaḥ’ kṣatajasagandhikaḥ stanadviṭ vakrāsyō hatacaraṇaikapakṣmanētraḥ’ iti paṭhitvā ‘stabdhamaṅgaṁ yasya sa tathā, hatāni ēkapādaikapakṣmārdhanayanāni yasya sa tathā’ iti vyākhyānayati||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
niḥsañjñō bhavati punarbhavētsasañjñaḥ saṁrabdhaḥ karacaraṇaiśca nr̥tyatīva | viṇmūtrē sr̥jati vinadya jr̥mbhamāṇaḥ phēnaṁ ca prasr̥jati tatsakhābhipannaḥ ||9||
निःसञ्ज्ञो भवति पुनर्भवेत्ससञ्ज्ञः संरब्धः करचरणैश्च नृत्यतीव | विण्मूत्रे सृजति विनद्य जृम्भमाणः फेनं च प्रसृजति तत्सखाभिपन्नः ||९||
🔊 Audio coming soon
skandāpasmārārtalakṣaṇamāha- niḥsañjña ityādi| saṁrabdhaḥ samyak kalitaḥ san, karacaraṇabhyāṁ hastapādābhyāṁ, nr̥tyatīva nartanamiva karōti| vinadya śabdaṁ kr̥tvā; kvacit ‘vinamya’ iti pāṭhaḥ, tatra gātravinamanaṁ kr̥tvā; viṇmūtrē muñcatīti vyākhyānam| tatsakhābhipannaḥ tacchabdēna skandaḥ kathyatē, tasya sakhā skandāpasmāraḥ, tēnākrāntaḥ||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
srastāṅgō bhayacakitō vihaṅgagandhiḥ saṁsrāvivraṇaparipīḍitaḥ samantāt | sphōṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñēyō bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā ||10||
स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः संस्राविव्रणपरिपीडितः समन्तात् | स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या ||१०||
🔊 Audio coming soon
śakunigrahārtalakṣaṇamāha- srastāṅga ityādi| srastāṅgaḥ śithilāṅgaḥ| bhayacakitō bhītaḥ| vihaṅgā atra māṁsādā jalacarāśca| saṁsrāvivraṇaparipīḍitaḥ pūyāsrāvivraṇaparipīḍitaḥ| samantāt sarvataḥ| atrōktavraṇasphōṭayōrvidīrṇāvidīrṇatvēna bhēdaḥ| kṣataḥ abhibhūtaḥ||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
raktāsyō haritamalō'tipāṇḍudēhaḥ śyāvō vā jvaramukhapākavēdanārtaḥ | rēvatyā vyathitatanuśca karṇanāsaṁ mr̥dnāti dhruvamabhipīḍitaḥ kumāraḥ ||11||
रक्तास्यो हरितमलोऽतिपाण्डुदेहः श्यावो वा ज्वरमुखपाकवेदनार्तः | रेवत्या व्यथिततनुश्च कर्णनासं मृद्नाति ध्रुवमभिपीडितः कुमारः ||११||
🔊 Audio coming soon
rēvatīgrahārtasya lakṣaṇamāha- raktāsya ityādi| haritamala iti malō'tra viṣṭhā mūtraṁ ca| jvaramukhapākavēdanārtaḥ jvarārtō mukhapākavēdanārtaśca| vyathitatanuriti sarujaśarīraḥ| abhipīḍitō rēvatyā iti sambandhaḥ||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
srastāṅgaḥ svapiti sukhaṁ divā na rātrau viḍ bhinnaṁ sr̥jati ca kākatulyagandhiḥ | chardyā''rtō hr̥ṣitatanūruhaḥ kumārastr̥ṣṇālurbhavati ca pūtanāgr̥hītaḥ ||12||
स्रस्ताङ्गः स्वपिति सुखं दिवा न रात्रौ विड् भिन्नं सृजति च काकतुल्यगन्धिः | छर्द्याऽऽर्तो हृषिततनूरुहः कुमारस्तृष्णालुर्भवति च पूतनागृहीतः ||१२||
🔊 Audio coming soon
pūtanāgrahārtalakṣaṇamāha- srastāṅga ityādi| na divā sukhaṁ svapiti na ca rātrau sukhaṁ svapiti| sr̥jati muñcati| ‘srastāṅga’ ityatra kēcit ‘svasthāṅga’ iti paṭhanti, svasthāṅgō'pi na divā na rātrau svapitīti vyākhyānayanti||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
yō dvēṣṭi stanamatisārakāsahikkācchardībhirjvarasahitābhirardyamānaḥ | durvarṇaḥ satatamadhaḥśayō'mlagandhistaṁ brūyurbhiṣaja ihāndhapūtanārtam ||13||
यो द्वेष्टि स्तनमतिसारकासहिक्काच्छर्दीभिर्ज्वरसहिताभिरर्द्यमानः | दुर्वर्णः सततमधःशयोऽम्लगन्धिस्तं ब्रूयुर्भिषज इहान्धपूतनार्तम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
andhapūtanārtalakṣaṇamāha- ya ityādi| adhaḥśayaḥ adhōmukhaśāyī| amlagandhiḥ kāñjikādyamladravyagandhiḥ||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
udvignō bhr̥śamativēpatē prarudyāt saṁlīnaḥ svapiti ca yasya cāntrakūjaḥ | visrāṅgō bhr̥śamatisāryatē ca yastaṁ jānīyādbhiṣagiha śītapūtanārtam ||14||
उद्विग्नो भृशमतिवेपते प्ररुद्यात् संलीनः स्वपिति च यस्य चान्त्रकूजः | विस्राङ्गो भृशमतिसार्यते च यस्तं जानीयाद्भिषगिह शीतपूतनार्तम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
śītapūtanārtalakṣaṇamāha- udvigna ityādi| saṁlīnaḥ samyaglīnaḥ, śayyaikadēśē lagna ityarthaḥ| visrāṅgō visragandhāṅgaḥ| ‘udvignō bhr̥śamati’ ityatra kēcit ‘ākrandatyaticakitaḥ’ iti paṭhanti||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
mlānāṅgaḥ surucirapāṇipādavaktrō bahvāśī kaluṣasirāvr̥tōdarō yaḥ | sōdvēgō bhavati ca mūtratulyagandhiḥ sa jñēyaḥ śiśuriha vaktramaṇḍikārtaḥ ||15||
म्लानाङ्गः सुरुचिरपाणिपादवक्त्रो बह्वाशी कलुषसिरावृतोदरो यः | सोद्वेगो भवति च मूत्रतुल्यगन्धिः स ज्ञेयः शिशुरिह वक्त्रमण्डिकार्तः ||१५||
🔊 Audio coming soon
mukhamaṇḍikāgrahārtalakṣaṇamāha- mlānāṅga ityādi| mlānāṅgō durbalamadhyaśarīraḥ| surucirapāṇipādavaktra iti suṣṭhu ruciraṁ śōbhanaṁ hastapādavaktraṁ yasya saḥ| vaktramaṇḍikartō mukhamaṇḍikārta ityarthaḥ||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
yaḥ phēnaṁ vamati vinamyatē ca madhyē sōdvēgam vilapati cōrdhvamīkṣamāṇaḥ | jvaryēta pratatamathō vasāsagandhirniḥsañjñō bhavati hi naigamēṣajuṣṭaḥ ||16||
यः फेनं वमति विनम्यते च मध्ये सोद्वेगम् विलपति चोर्ध्वमीक्षमाणः | ज्वर्येत प्रततमथो वसासगन्धिर्निःसञ्ज्ञो भवति हि नैगमेषजुष्टः ||१६||
🔊 Audio coming soon
naigamēṣagrahārtalakṣaṇamāha- ya ityādi| madhyē madhyāṅgē| sōdvēgaṁ satrāsaṁ, vilapati atiśayēna śabdaṁ karōti, ūrdhvamīkṣamāṇaḥ ūrdhvaṁ paśyan| ‘vilapati’ ityatra kēcit ‘vihasati’ iti paṭhanti| jvaryēta pratataṁ satatam| vasāsagandhiḥ vasayā tulyagandhiḥ| niḥsañjñaḥ nirgatasamyagjñānaḥ||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
prastabdhō yaḥ stanadvēṣī muhyatē cāviśanmuhuḥ | taṁ bālamacirāddhanti grahaḥ sampūrṇalakṣaṇaḥ ||17||
प्रस्तब्धो यः स्तनद्वेषी मुह्यते चाविशन्मुहुः | तं बालमचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः ||१७||
🔊 Audio coming soon
sāmpratamasādhyagrahārtalakṣaṇamāha- prastabdha ityādi| prastabdhō'tyarthaṁ stabdhāṅgaḥ| muhyatē mōhaṁ yāti| āviśan āvēśaṁ kurvan| muhuḥ vāraṁvāram||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
viparītamataḥ sādhyaṁ cikitsēdacirārditam |18|
विपरीतमतः साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् |१८|
🔊 Audio coming soon
sādhyagrahārtalakṣaṇamāha- viparītamityādi| viparītaṁ prastabdha stanadvēṣādilakṣaṇairanupahatam| acirārditam alpakālapīḍitam|18|-
Adhikarana 17 (18-20) · Śloka 20
gr̥hē purāṇahaviṣā'bhyajya bālaṁ śucau śuciḥ ||18|| sarṣapān prakirēttēṣāṁ tailairdīpaṁ ca kārayēt | sadā sannihitaṁ cāpi juhuyāddhavyavāhanam ||19|| sarvagandhauṣadhībījairgandhamālyairalaṅkratam | agnayē kr̥ttikābhyaśca svāhā svāhēti santatam ||20||
गृहे पुराणहविषाऽभ्यज्य बालं शुचौ शुचिः ||१८|| सर्षपान् प्रकिरेत्तेषां तैलैर्दीपं च कारयेत् | सदा सन्निहितं चापि जुहुयाद्धव्यवाहनम् ||१९|| सर्वगन्धौषधीबीजैर्गन्धमाल्यैरलङ्क्रतम् | अग्नये कृत्तिकाभ्यश्च स्वाहा स्वाहेति सन्ततम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
sādhyasya cikitsāmāha- gr̥hē ityādi| purāṇahaviṣā jīrṇaghr̥tēna, abhyajya bālaṁ cupāṭitvā| śucau pavitradēśē, śuciḥ ‘bhiṣag’ iti śēṣaḥ| tēṣāṁ tailaiḥ sarṣapāṇāṁ tailaiḥ, dīpaṁ kārayēt dīpaṁ prajvālayēdityarthaḥ| sadētyādi| juhuyāt hōmaṁ kuryādityarthaḥ| havyavāhanam agnim| kairjuhuyāt? sarvagandhauṣadhībījairiti; sarvagandhā ēlādiparipaṭhitāḥ, ōṣadhībījani yavadhānyatilādīni, tairjuhuyāt| gandhamālyairalaṅkr̥tamagniṁ bālaṁ vā, satataṁ vāraṁvāraṁ na sakr̥t| ayaṁ vidhiḥ sarvagrahāṇāṁ sāmānyaḥ| agnaya ityādi| agniṁ hutvā tatō madhyāhnē baliṁ dadyāt||18-20||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
namaḥ skandāya dēvāya grahādhipatayē namaḥ | śirasā tvā'bhivandē'haṁ pratigr̥hṇīṣva mē balim | nīrujō nirvikāraśca śiśurmē jāyatāṁ drutam ||21||
नमः स्कन्दाय देवाय ग्रहाधिपतये नमः | शिरसा त्वाऽभिवन्देऽहं प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम् | नीरुजो निर्विकारश्च शिशुर्मे जायतां द्रुतम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
tatra yaṁ mantramuccarēttamāha- nama ityādi||21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kumāratantrē navagrahākr̥tivijñānīyō nāma (prathamō'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptaviṁśō'dhyāyaḥ ||27||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे नवग्रहाकृतिविज्ञानीयो नाम (प्रथमोऽध्यायः, आदितः) सप्तविंशोऽध्यायः ||२७||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē kaumārabhr̥tyatantrē navagrahākr̥tivijānīyō nāma saptaviṁśatitamō'dhyāyaḥ||27||