Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో నవగ్రహాకృతివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो नवग्रहाकृतिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
శాలాక్యతంత్రానంతరం కౌమారతంత్రం ప్రారభ్యతే- అథాత ఇత్యాది| బాలశబ్దోఽత్ర లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః| తత్ర గ్రహా బాలానాం నవ, అష్టౌ పునరబాలానాం భూతవిద్యాయాం నిర్దేష్టవ్యాః| ఆకృతిః ఆకారో లింగం కార్యభూతం, నతు స్వభావాఖ్యం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
బాలగ్రహాణాం విజ్ఞానం సాధనం చాప్యనంతరం | ఉత్పత్తిం కారణం చైవ సుశ్రుతైకమనాః శృణు ||3||
बालग्रहाणां विज्ञानं साधनं चाप्यनन्तरम् | उत्पत्तिं कारणं चैव सुश्रुतैकमनाः शृणु ||३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర ప్రథమం కుమారతంత్రస్యార్థపిండముద్దిశన్నాహ- బాలగ్రహాణామిత్యాది| విజ్ఞానం విశిష్టజ్ఞానం| సాధనం చికిత్సితం| ఉత్పత్తిః ప్రభవః| కారణం హేతుః||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
స్కందగ్రహస్తు ప్రథమః స్కందాపస్మార ఏవ చ | శకునీ రేవతీ చైవ పూతనా చాంధపూతనా ||4|| పూతనా శీతనామా చ తథైవ ముఖమండికా | నవమో నైగమేషశ్చ యః పితృగ్రహసంజ్ఞితః ||5||
स्कन्दग्रहस्तु प्रथमः स्कन्दापस्मार एव च | शकुनी रेवती चैव पूतना चान्धपूतना ||४|| पूतना शीतनामा च तथैव मुखमण्डिका | नवमो नैगमेषश्च यः पितृग्रहसञ्ज्ञितः ||५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం తేషాం నవగ్రహాణాం నామాన్యాహ- స్కందగ్రహ ఇత్యాది| ప్రథమః ప్రధానమాదిర్వా| నవమో నైగమేష ఇతి సంఖ్యానిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం భూయో నవమ ఇతి సంఖ్యాకరణం కాశ్యపాదితంత్రాంతరోక్తాధికసంఖ్యానిరాకరణార్థం| పితృగ్రహసంజ్ఞిత ఇతి బాలస్యాన్యగ్రహేభ్యో రక్షకత్వాత్పితేవ గ్రహః సైవ సంజ్ఞా సంజాతా యస్య స తథా| (నతు భూతవిద్యావత్ పితృలోకాభిహితగ్రహ ఇతి)||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ధాత్రీమాత్రోః ప్రాక్ప్రదిష్టాపచారాచ్ఛౌచభ్రష్టాన్మంగలాచారహీనాన్ | త్రస్తాన్ హృష్టాంస్తర్జితాన్ తాడితాన్ వా పూజాహేతోర్హింస్యురేతే కుమారాన్ ||6||
धात्रीमात्रोः प्राक्प्रदिष्टापचाराच्छौचभ्रष्टान्मङ्गलाचारहीनान् | त्रस्तान् हृष्टांस्तर्जितान् ताडितान् वा पूजाहेतोर्हिंस्युरेते कुमारान् ||६||
🔊 Audio coming soon
కస్మాద్గ్రహా బాలాన్ విశంతీత్యాహ- ధాత్రీత్యాది| ధాత్రీ స్తనపాయినీ పోషయిత్రీత్యర్థః, మాతా ప్రసవిత్రీ| ప్రాక్ప్రదిష్టాపచారాదితి ప్రాక్ శారీరస్థానే ప్రదిష్టోఽపచారః అకృత్యవిధిః మాంససురాదీనాం లౌల్యాదాచరణం వా| శౌచం మూత్రపురీషాదిప్రక్షాలనం, మంగలం స్వస్తికస్రగ్దామదూర్వావచాసర్షపాదిస్పర్శనం, ఆచారః పాపవిరోధీ, త్రస్తాన్ ఉద్విగ్నాన్, హృష్టాన్ ముదితాన్, తర్జితాన్ అన్యేన కేనచిద్విభీషితాన్| తాడితాన్ అభిహతాన్| కథం పూజా జాయతే? కుసుమాదినా భోజనాదినా చ| అతో హేతోః ధాత్రీమాత్రోరపచారాద్దూషణాద్యన్వితాన్ బాలాన్| పూజా చాత్రోపలక్షణం; తేన రతిహేతోరపి హింస్యురితి| నను, ధాత్రీమాత్రోపచారాద్బాలానామనపరాధిత్వాత్ కథం గ్రహహింసనం? అత్రోచ్యతే- బాలానాం ప్రాక్తనకర్మయోగత ఏవాపచారం కురుతః| కుమారానిత్యుపలక్షణం; తేన కుమారికా అపి హింస్యుః| ఏతే గ్రహా ఇత్యర్థః||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ఐశ్వర్యస్థాస్తే న శక్యా విశంతో దేహం ద్రష్టుం మానుషైర్విశ్వరూపాః | ఆప్తం వాక్యం తత్సమీక్ష్యాభిధాస్యే లింగాన్యేషాం యాని దేహే భవంతి ||7||
ऐश्वर्यस्थास्ते न शक्या विशन्तो देहं द्रष्टुं मानुषैर्विश्वरूपाः | आप्तं वाक्यं तत्समीक्ष्याभिधास्ये लिङ्गान्येषां यानि देहे भवन्ति ||७||
🔊 Audio coming soon
కస్మాత్తే గ్రహా దేహం విశంతో నోపలభ్యంతే ఇత్యాహ - ఐశ్వర్యేత్యాది| ఏషాం గ్రహాణాం యాని లింగాని భవంతి తాని ఆప్తం వాక్యం సమీక్ష్యాభిధాస్యే కథయిష్యే ఇతి పిండార్థః| ఆప్తం వాక్యం ఆప్తైరుక్తం వాక్యం; ఆప్తాశ్చ యథార్థవాదినః ||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
శూనాక్షః క్షతజసగంధికః స్తనద్విడ్ వక్రాస్యో హతచలితైకపక్ష్మనేత్రః | ఉద్విగ్నః సులులితచక్షురల్పరోదీ స్కందార్తో భవతి చ గాఢముష్టివర్చాః ||8||
शूनाक्षः क्षतजसगन्धिकः स्तनद्विड् वक्रास्यो हतचलितैकपक्ष्मनेत्रः | उद्विग्नः सुलुलितचक्षुरल्परोदी स्कन्दार्तो भवति च गाढमुष्टिवर्चाः ||८||
🔊 Audio coming soon
స్కందగ్రహార్తలక్షణమాహ- శూనాక్ష ఇత్యాది| క్షతజసగంధికః రుధిరసమానగంధికః, విస్రగంధ ఇత్యర్థః; అన్యే తు క్షతజం రక్తం తత్సగంధిక ఈషద్రుధిరగంధిక ఇత్యర్థః| స్తనద్విట్ స్తనద్వేషీ| వక్రాస్యః వక్రముఖః| హతచలితైకపక్ష్మనేత్ర ఇతి హతం చలితం చైకపక్ష్మ నేత్రే యస్య స తథా| ఉద్విగ్నః ఉద్విగ్నచిత్తః| సులులితచక్షుః కించిన్మిలితలోచనః| స్కందార్త ఇతి స్కందవినోదనార్థం రుద్రేణ సృష్టో గ్రహః తేనార్తః, స్కందోఽత్ర న పునర్భగవాన్ కార్తికేయః| గాఢే ముష్టివర్చసీ యస్య స తథా| గయదాసస్తు ‘స్తబ్ధాంగః’ క్షతజసగంధికః స్తనద్విట్ వక్రాస్యో హతచరణైకపక్ష్మనేత్రః’ ఇతి పఠిత్వా ‘స్తబ్ధమంగం యస్య స తథా, హతాని ఏకపాదైకపక్ష్మార్ధనయనాని యస్య స తథా’ ఇతి వ్యాఖ్యానయతి||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
నిఃసంజ్ఞో భవతి పునర్భవేత్ససంజ్ఞః సంరబ్ధః కరచరణైశ్చ నృత్యతీవ | విణ్మూత్రే సృజతి వినద్య జృంభమాణః ఫేనం చ ప్రసృజతి తత్సఖాభిపన్నః ||9||
निःसञ्ज्ञो भवति पुनर्भवेत्ससञ्ज्ञः संरब्धः करचरणैश्च नृत्यतीव | विण्मूत्रे सृजति विनद्य जृम्भमाणः फेनं च प्रसृजति तत्सखाभिपन्नः ||९||
🔊 Audio coming soon
స్కందాపస్మారార్తలక్షణమాహ- నిఃసంజ్ఞ ఇత్యాది| సంరబ్ధః సమ్యక్ కలితః సన్, కరచరణభ్యాం హస్తపాదాభ్యాం, నృత్యతీవ నర్తనమివ కరోతి| వినద్య శబ్దం కృత్వా; క్వచిత్ ‘వినమ్య’ ఇతి పాఠః, తత్ర గాత్రవినమనం కృత్వా; విణ్మూత్రే ముంచతీతి వ్యాఖ్యానం| తత్సఖాభిపన్నః తచ్ఛబ్దేన స్కందః కథ్యతే, తస్య సఖా స్కందాపస్మారః, తేనాక్రాంతః||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
స్రస్తాంగో భయచకితో విహంగగంధిః సంస్రావివ్రణపరిపీడితః సమంతాత్ | స్ఫోటైశ్చ ప్రచితతనుః సదాహపాకైర్విజ్ఞేయో భవతి శిశుః క్షతః శకున్యా ||10||
स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः संस्राविव्रणपरिपीडितः समन्तात् | स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या ||१०||
🔊 Audio coming soon
శకునిగ్రహార్తలక్షణమాహ- స్రస్తాంగ ఇత్యాది| స్రస్తాంగః శిథిలాంగః| భయచకితో భీతః| విహంగా అత్ర మాంసాదా జలచరాశ్చ| సంస్రావివ్రణపరిపీడితః పూయాస్రావివ్రణపరిపీడితః| సమంతాత్ సర్వతః| అత్రోక్తవ్రణస్ఫోటయోర్విదీర్ణావిదీర్ణత్వేన భేదః| క్షతః అభిభూతః||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
రక్తాస్యో హరితమలోఽతిపాండుదేహః శ్యావో వా జ్వరముఖపాకవేదనార్తః | రేవత్యా వ్యథితతనుశ్చ కర్ణనాసం మృద్నాతి ధ్రువమభిపీడితః కుమారః ||11||
रक्तास्यो हरितमलोऽतिपाण्डुदेहः श्यावो वा ज्वरमुखपाकवेदनार्तः | रेवत्या व्यथिततनुश्च कर्णनासं मृद्नाति ध्रुवमभिपीडितः कुमारः ||११||
🔊 Audio coming soon
రేవతీగ్రహార్తస్య లక్షణమాహ- రక్తాస్య ఇత్యాది| హరితమల ఇతి మలోఽత్ర విష్ఠా మూత్రం చ| జ్వరముఖపాకవేదనార్తః జ్వరార్తో ముఖపాకవేదనార్తశ్చ| వ్యథితతనురితి సరుజశరీరః| అభిపీడితో రేవత్యా ఇతి సంబంధః||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
స్రస్తాంగః స్వపితి సుఖం దివా న రాత్రౌ విడ్ భిన్నం సృజతి చ కాకతుల్యగంధిః | ఛర్ద్యాఽఽర్తో హృషితతనూరుహః కుమారస్తృష్ణాలుర్భవతి చ పూతనాగృహీతః ||12||
स्रस्ताङ्गः स्वपिति सुखं दिवा न रात्रौ विड् भिन्नं सृजति च काकतुल्यगन्धिः | छर्द्याऽऽर्तो हृषिततनूरुहः कुमारस्तृष्णालुर्भवति च पूतनागृहीतः ||१२||
🔊 Audio coming soon
పూతనాగ్రహార్తలక్షణమాహ- స్రస్తాంగ ఇత్యాది| న దివా సుఖం స్వపితి న చ రాత్రౌ సుఖం స్వపితి| సృజతి ముంచతి| ‘స్రస్తాంగ’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘స్వస్థాంగ’ ఇతి పఠంతి, స్వస్థాంగోఽపి న దివా న రాత్రౌ స్వపితీతి వ్యాఖ్యానయంతి||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
యో ద్వేష్టి స్తనమతిసారకాసహిక్కాచ్ఛర్దీభిర్జ్వరసహితాభిరర్ద్యమానః | దుర్వర్ణః సతతమధఃశయోఽమ్లగంధిస్తం బ్రూయుర్భిషజ ఇహాంధపూతనార్తం ||13||
यो द्वेष्टि स्तनमतिसारकासहिक्काच्छर्दीभिर्ज्वरसहिताभिरर्द्यमानः | दुर्वर्णः सततमधःशयोऽम्लगन्धिस्तं ब्रूयुर्भिषज इहान्धपूतनार्तम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
అంధపూతనార్తలక్షణమాహ- య ఇత్యాది| అధఃశయః అధోముఖశాయీ| అమ్లగంధిః కాంజికాద్యమ్లద్రవ్యగంధిః||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ఉద్విగ్నో భృశమతివేపతే ప్రరుద్యాత్ సంలీనః స్వపితి చ యస్య చాంత్రకూజః | విస్రాంగో భృశమతిసార్యతే చ యస్తం జానీయాద్భిషగిహ శీతపూతనార్తం ||14||
उद्विग्नो भृशमतिवेपते प्ररुद्यात् संलीनः स्वपिति च यस्य चान्त्रकूजः | विस्राङ्गो भृशमतिसार्यते च यस्तं जानीयाद्भिषगिह शीतपूतनार्तम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
శీతపూతనార్తలక్షణమాహ- ఉద్విగ్న ఇత్యాది| సంలీనః సమ్యగ్లీనః, శయ్యైకదేశే లగ్న ఇత్యర్థః| విస్రాంగో విస్రగంధాంగః| ‘ఉద్విగ్నో భృశమతి’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘ఆక్రందత్యతిచకితః’ ఇతి పఠంతి||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
మ్లానాంగః సురుచిరపాణిపాదవక్త్రో బహ్వాశీ కలుషసిరావృతోదరో యః | సోద్వేగో భవతి చ మూత్రతుల్యగంధిః స జ్ఞేయః శిశురిహ వక్త్రమండికార్తః ||15||
म्लानाङ्गः सुरुचिरपाणिपादवक्त्रो बह्वाशी कलुषसिरावृतोदरो यः | सोद्वेगो भवति च मूत्रतुल्यगन्धिः स ज्ञेयः शिशुरिह वक्त्रमण्डिकार्तः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ముఖమండికాగ్రహార్తలక్షణమాహ- మ్లానాంగ ఇత్యాది| మ్లానాంగో దుర్బలమధ్యశరీరః| సురుచిరపాణిపాదవక్త్ర ఇతి సుష్ఠు రుచిరం శోభనం హస్తపాదవక్త్రం యస్య సః| వక్త్రమండికర్తో ముఖమండికార్త ఇత్యర్థః||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
యః ఫేనం వమతి వినమ్యతే చ మధ్యే సోద్వేగం విలపతి చోర్ధ్వమీక్షమాణః | జ్వర్యేత ప్రతతమథో వసాసగంధిర్నిఃసంజ్ఞో భవతి హి నైగమేషజుష్టః ||16||
यः फेनं वमति विनम्यते च मध्ये सोद्वेगम् विलपति चोर्ध्वमीक्षमाणः | ज्वर्येत प्रततमथो वसासगन्धिर्निःसञ्ज्ञो भवति हि नैगमेषजुष्टः ||१६||
🔊 Audio coming soon
నైగమేషగ్రహార్తలక్షణమాహ- య ఇత్యాది| మధ్యే మధ్యాంగే| సోద్వేగం సత్రాసం, విలపతి అతిశయేన శబ్దం కరోతి, ఊర్ధ్వమీక్షమాణః ఊర్ధ్వం పశ్యన్| ‘విలపతి’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘విహసతి’ ఇతి పఠంతి| జ్వర్యేత ప్రతతం సతతం| వసాసగంధిః వసయా తుల్యగంధిః| నిఃసంజ్ఞః నిర్గతసమ్యగ్జ్ఞానః||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ప్రస్తబ్ధో యః స్తనద్వేషీ ముహ్యతే చావిశన్ముహుః | తం బాలమచిరాద్ధంతి గ్రహః సంపూర్ణలక్షణః ||17||
प्रस्तब्धो यः स्तनद्वेषी मुह्यते चाविशन्मुहुः | तं बालमचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः ||१७||
🔊 Audio coming soon
సాంప్రతమసాధ్యగ్రహార్తలక్షణమాహ- ప్రస్తబ్ధ ఇత్యాది| ప్రస్తబ్ధోఽత్యర్థం స్తబ్ధాంగః| ముహ్యతే మోహం యాతి| ఆవిశన్ ఆవేశం కుర్వన్| ముహుః వారంవారం||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
విపరీతమతః సాధ్యం చికిత్సేదచిరార్దితం |18|
विपरीतमतः साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् |१८|
🔊 Audio coming soon
సాధ్యగ్రహార్తలక్షణమాహ- విపరీతమిత్యాది| విపరీతం ప్రస్తబ్ధ స్తనద్వేషాదిలక్షణైరనుపహతం| అచిరార్దితం అల్పకాలపీడితం|18|-
Adhikarana 17 (18-20) · Śloka 20
గృహే పురాణహవిషాఽభ్యజ్య బాలం శుచౌ శుచిః ||18|| సర్షపాన్ ప్రకిరేత్తేషాం తైలైర్దీపం చ కారయేత్ | సదా సన్నిహితం చాపి జుహుయాద్ధవ్యవాహనం ||19|| సర్వగంధౌషధీబీజైర్గంధమాల్యైరలంక్రతం | అగ్నయే కృత్తికాభ్యశ్చ స్వాహా స్వాహేతి సంతతం ||20||
गृहे पुराणहविषाऽभ्यज्य बालं शुचौ शुचिः ||१८|| सर्षपान् प्रकिरेत्तेषां तैलैर्दीपं च कारयेत् | सदा सन्निहितं चापि जुहुयाद्धव्यवाहनम् ||१९|| सर्वगन्धौषधीबीजैर्गन्धमाल्यैरलङ्क्रतम् | अग्नये कृत्तिकाभ्यश्च स्वाहा स्वाहेति सन्ततम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యస్య చికిత్సామాహ- గృహే ఇత్యాది| పురాణహవిషా జీర్ణఘృతేన, అభ్యజ్య బాలం చుపాటిత్వా| శుచౌ పవిత్రదేశే, శుచిః ‘భిషగ్’ ఇతి శేషః| తేషాం తైలైః సర్షపాణాం తైలైః, దీపం కారయేత్ దీపం ప్రజ్వాలయేదిత్యర్థః| సదేత్యాది| జుహుయాత్ హోమం కుర్యాదిత్యర్థః| హవ్యవాహనం అగ్నిం| కైర్జుహుయాత్? సర్వగంధౌషధీబీజైరితి; సర్వగంధా ఏలాదిపరిపఠితాః, ఓషధీబీజని యవధాన్యతిలాదీని, తైర్జుహుయాత్| గంధమాల్యైరలంకృతమగ్నిం బాలం వా, సతతం వారంవారం న సకృత్| అయం విధిః సర్వగ్రహాణాం సామాన్యః| అగ్నయ ఇత్యాది| అగ్నిం హుత్వా తతో మధ్యాహ్నే బలిం దద్యాత్||18-20||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
నమః స్కందాయ దేవాయ గ్రహాధిపతయే నమః | శిరసా త్వాఽభివందేఽహం ప్రతిగృహ్ణీష్వ మే బలిం | నీరుజో నిర్వికారశ్చ శిశుర్మే జాయతాం ద్రుతం ||21||
नमः स्कन्दाय देवाय ग्रहाधिपतये नमः | शिरसा त्वाऽभिवन्देऽहं प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम् | नीरुजो निर्विकारश्च शिशुर्मे जायतां द्रुतम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
తత్ర యం మంత్రముచ్చరేత్తమాహ- నమ ఇత్యాది||21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కుమారతంత్రే నవగ్రహాకృతివిజ్ఞానీయో నామ (ప్రథమోఽధ్యాయః, ఆదితః) సప్తవింశోఽధ్యాయః ||27||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे नवग्रहाकृतिविज्ञानीयो नाम (प्रथमोऽध्यायः, आदितः) सप्तविंशोऽध्यायः ||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కౌమారభృత్యతంత్రే నవగ్రహాకృతివిజానీయో నామ సప్తవింశతితమోఽధ్యాయః||27||