Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ pakṣmakōpapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः पक्ष्मकोपप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
chēdyarōgapratiṣēdhānantaraṁ pakṣmakōpē cchēdyakarmasamavāyāt pakṣmagatarōgapratiṣēdhārambhō yuktō'ta āha- athāta ityādi| pakṣma vartmagatarōmamālikā; kēcit pakṣmaśabdēna pakṣmāśrayaṁ vartma kathayanti||1-2||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
yāpyastu yō vartmabhavō vikāraḥ pakṣmaprakōpō'bhihitaḥ purastāt | tatrōpaviṣṭasya narasya carma vartmōpariṣṭādanutiryagēva ||3|| bhruvōradhastāt parimucya bhāgau pakṣmāśritaṁ caikamatō'vakr̥ntēt | kanīnakāpāṅgasamaṁ samantādyavākr̥ti snigdhatanōrnarasya ||4|| utkr̥tya śastrēṇa yavapramāṇaṁ bālēna sīvyēdbhiṣagapramattaḥ | dattvā ca sarpirmadhunā'vaśēṣaṁ kuryādvidhānaṁ vihitaṁ vraṇē yat ||5|| lalāṭadēśē ca nibaddhapaṭṭaṁ prāksyūtamatrāpyaparaṁ ca baddhvā | sthairyaṁ gatē cāpyatha śastramārgē bālān vimuñcēt kuśalō'bhivīkṣya ||6||
याप्यस्तु यो वर्त्मभवो विकारः पक्ष्मप्रकोपोऽभिहितः पुरस्तात् | तत्रोपविष्टस्य नरस्य चर्म वर्त्मोपरिष्टादनुतिर्यगेव ||३|| भ्रुवोरधस्तात् परिमुच्य भागौ पक्ष्माश्रितं चैकमतोऽवकृन्तेत् | कनीनकापाङ्गसमं समन्ताद्यवाकृति स्निग्धतनोर्नरस्य ||४|| उत्कृत्य शस्त्रेण यवप्रमाणं बालेन सीव्येद्भिषगप्रमत्तः | दत्त्वा च सर्पिर्मधुनाऽवशेषं कुर्याद्विधानं विहितं व्रणे यत् ||५|| ललाटदेशे च निबद्धपट्टं प्राक्स्यूतमत्राप्यपरं च बद्ध्वा | स्थैर्यं गते चाप्यथ शस्त्रमार्गे बालान् विमुञ्चेत् कुशलोऽभिवीक्ष्य ||६||
🔊 Audio coming soon
pakṣmakōpē śastramagniḥ kṣārō bhēṣajamiti caturvidhaṁ karma; tatrādau śastrakarma nirdiśannāha- yāpya ityādi| purastāt vartmarōgavijñānīyē| tatra pakṣmaprakōpē| snigdhadēhasyōpaviṣṭasya narasya, bhruvōradhastāddvau bhāgau, tatra pakṣmāśritamēkaṁ bhāgaṁ vimucya kanīnakāpāṅgayōḥ samaṁ pradēśamanulakṣīkr̥tya, samantāt sarvataḥ na tu kvacidēva, ētēnōpapakṣmamālāpramāṇēna vartmōpariṣṭādyavākr̥ti carma tiryak śastrēṇa nikr̥ntēt, carma nikr̥tya tadaśvādīnāṁ bālēna sīvyēt| tataḥ sandhānārthaṁ madhu ghr̥taṁ ca dattvā, prāksyūtaṁ yattat aparaṁ yat syūtvōddhr̥taṁ tat ētadbālāñcaladvayēna lalāṭē paṭṭaṁ baddhvā vraṇōktaṁ vidhiṁ kuryāditi piṇḍārthaḥ| sthairyaṁ gatē kaṭhinībhūtē saṁrūḍhē ityarthaḥ| śastramārgē vraṇē, bālān sēvanabālān, vimuñcēt syūtarandhrāt kramēṇāpakarṣēdityarthaḥ| kēcit ‘vimuñcēt’ ityatra ‘prakalpayēt’ iti paṭhanti, prakalpayēt kartaryā cchindyāditi ca vyākhyānayanti||3-6||
Adhikarana 3 (7) · Śloka 7
ēvaṁ na cēcchāmyati tasya vartma nirbhujya dōṣōpahatāṁ valiṁ ca | tatō'gninā vā pratisārayēttāṁ kṣārēṇa vā samyagavēkṣya dhīraḥ ||7||
एवं न चेच्छाम्यति तस्य वर्त्म निर्भुज्य दोषोपहतां वलिं च | ततोऽग्निना वा प्रतिसारयेत्तां क्षारेण वा सम्यगवेक्ष्य धीरः ||७||
🔊 Audio coming soon
ēvamapyaśāmyati pakṣmakōpē upapakṣmamālāparaparyāyē karmāntaramāha- ēvamityādi| nirbhujya uttānīkr̥tvētyarthaḥ| avēkṣya ‘śāstram’ iti śēṣaḥ||7||
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
chitvā samaṁ vā'pyupapakṣmamālāṁ samyaggr̥hītvā baḍiśaistribhistu | pathyāphalēna pratisārayēttu ghr̥ṣṭēna vā tauvarakēṇa samyak ||8||
छित्वा समं वाऽप्युपपक्ष्ममालां सम्यग्गृहीत्वा बडिशैस्त्रिभिस्तु | पथ्याफलेन प्रतिसारयेत्तु घृष्टेन वा तौवरकेण सम्यक् ||८||
🔊 Audio coming soon
kṣārāgnibhyāmapyapraśāmyantyāmupapakṣmamālāyāṁ vidhyantaramāha- chittvā samamityādi| chittvā dvidhā bhāvaṁ nītvā, utpāṭyētyarthaḥ| samam ēkakālam| upapakṣmamālāṁ ‘dōṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca’ ityādyuktalakṣaṇām| pathyāphalēna jalaghr̥ṣṭēna pratisārayēt| kēcit ‘piṣṭēna’ iti paṭhanti||8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
catvāra ētē vidhayō vihantuṁ pakṣmōparōdhaṁ pr̥thagēva śastāḥ | virēcanāścyōtanadhūmanasyalēpāñjanasnēharasakriyāśca ||9||
चत्वार एते विधयो विहन्तुं पक्ष्मोपरोधं पृथगेव शस्ताः | विरेचनाश्च्योतनधूमनस्यलेपाञ्जनस्नेहरसक्रियाश्च ||९||
🔊 Audio coming soon
uktamēvōpasaṁharannāha- catvāra ityādi| catvāra ēta iti śastrāgnikṣārabhēṣajāni| pakṣmōparōdhaṁ pakṣmaprakōpam| vihantuṁ vighaṭṭayituṁ na punaḥ sarvathā śamayituṁ, tasya yāpyatvāt| tathā'bhiṣyandōktā virēcanādayō yathāvasthamupayuktāḥ pr̥thagēva pakṣmōparōdhaṁ vihantuṁ samarthāḥ| rasakriyāścētyatra cakārādupapakṣmōtpāṭanam||9||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē pakṣmagatarōgapratiṣēdhō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ ||16||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे पक्ष्मगतरोगप्रतिषेधो नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||