Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః పక్ష్మకోపప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः पक्ष्मकोपप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ఛేద్యరోగప్రతిషేధానంతరం పక్ష్మకోపే చ్ఛేద్యకర్మసమవాయాత్ పక్ష్మగతరోగప్రతిషేధారంభో యుక్తోఽత ఆహ- అథాత ఇత్యాది| పక్ష్మ వర్త్మగతరోమమాలికా; కేచిత్ పక్ష్మశబ్దేన పక్ష్మాశ్రయం వర్త్మ కథయంతి||1-2||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
యాప్యస్తు యో వర్త్మభవో వికారః పక్ష్మప్రకోపోఽభిహితః పురస్తాత్ | తత్రోపవిష్టస్య నరస్య చర్మ వర్త్మోపరిష్టాదనుతిర్యగేవ ||3|| భ్రువోరధస్తాత్ పరిముచ్య భాగౌ పక్ష్మాశ్రితం చైకమతోఽవకృంతేత్ | కనీనకాపాంగసమం సమంతాద్యవాకృతి స్నిగ్ధతనోర్నరస్య ||4|| ఉత్కృత్య శస్త్రేణ యవప్రమాణం బాలేన సీవ్యేద్భిషగప్రమత్తః | దత్త్వా చ సర్పిర్మధునాఽవశేషం కుర్యాద్విధానం విహితం వ్రణే యత్ ||5|| లలాటదేశే చ నిబద్ధపట్టం ప్రాక్స్యూతమత్రాప్యపరం చ బద్ధ్వా | స్థైర్యం గతే చాప్యథ శస్త్రమార్గే బాలాన్ విముంచేత్ కుశలోఽభివీక్ష్య ||6||
याप्यस्तु यो वर्त्मभवो विकारः पक्ष्मप्रकोपोऽभिहितः पुरस्तात् | तत्रोपविष्टस्य नरस्य चर्म वर्त्मोपरिष्टादनुतिर्यगेव ||३|| भ्रुवोरधस्तात् परिमुच्य भागौ पक्ष्माश्रितं चैकमतोऽवकृन्तेत् | कनीनकापाङ्गसमं समन्ताद्यवाकृति स्निग्धतनोर्नरस्य ||४|| उत्कृत्य शस्त्रेण यवप्रमाणं बालेन सीव्येद्भिषगप्रमत्तः | दत्त्वा च सर्पिर्मधुनाऽवशेषं कुर्याद्विधानं विहितं व्रणे यत् ||५|| ललाटदेशे च निबद्धपट्टं प्राक्स्यूतमत्राप्यपरं च बद्ध्वा | स्थैर्यं गते चाप्यथ शस्त्रमार्गे बालान् विमुञ्चेत् कुशलोऽभिवीक्ष्य ||६||
🔊 Audio coming soon
పక్ష్మకోపే శస్త్రమగ్నిః క్షారో భేషజమితి చతుర్విధం కర్మ; తత్రాదౌ శస్త్రకర్మ నిర్దిశన్నాహ- యాప్య ఇత్యాది| పురస్తాత్ వర్త్మరోగవిజ్ఞానీయే| తత్ర పక్ష్మప్రకోపే| స్నిగ్ధదేహస్యోపవిష్టస్య నరస్య, భ్రువోరధస్తాద్ద్వౌ భాగౌ, తత్ర పక్ష్మాశ్రితమేకం భాగం విముచ్య కనీనకాపాంగయోః సమం ప్రదేశమనులక్షీకృత్య, సమంతాత్ సర్వతః న తు క్వచిదేవ, ఏతేనోపపక్ష్మమాలాప్రమాణేన వర్త్మోపరిష్టాద్యవాకృతి చర్మ తిర్యక్ శస్త్రేణ నికృంతేత్, చర్మ నికృత్య తదశ్వాదీనాం బాలేన సీవ్యేత్| తతః సంధానార్థం మధు ఘృతం చ దత్త్వా, ప్రాక్స్యూతం యత్తత్ అపరం యత్ స్యూత్వోద్ధృతం తత్ ఏతద్బాలాంచలద్వయేన లలాటే పట్టం బద్ధ్వా వ్రణోక్తం విధిం కుర్యాదితి పిండార్థః| స్థైర్యం గతే కఠినీభూతే సంరూఢే ఇత్యర్థః| శస్త్రమార్గే వ్రణే, బాలాన్ సేవనబాలాన్, విముంచేత్ స్యూతరంధ్రాత్ క్రమేణాపకర్షేదిత్యర్థః| కేచిత్ ‘విముంచేత్’ ఇత్యత్ర ‘ప్రకల్పయేత్’ ఇతి పఠంతి, ప్రకల్పయేత్ కర్తర్యా చ్ఛింద్యాదితి చ వ్యాఖ్యానయంతి||3-6||
Adhikarana 3 (7) · Śloka 7
ఏవం న చేచ్ఛామ్యతి తస్య వర్త్మ నిర్భుజ్య దోషోపహతాం వలిం చ | తతోఽగ్నినా వా ప్రతిసారయేత్తాం క్షారేణ వా సమ్యగవేక్ష్య ధీరః ||7||
एवं न चेच्छाम्यति तस्य वर्त्म निर्भुज्य दोषोपहतां वलिं च | ततोऽग्निना वा प्रतिसारयेत्तां क्षारेण वा सम्यगवेक्ष्य धीरः ||७||
🔊 Audio coming soon
ఏవమప్యశామ్యతి పక్ష్మకోపే ఉపపక్ష్మమాలాపరపర్యాయే కర్మాంతరమాహ- ఏవమిత్యాది| నిర్భుజ్య ఉత్తానీకృత్వేత్యర్థః| అవేక్ష్య ‘శాస్త్రం’ ఇతి శేషః||7||
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
ఛిత్వా సమం వాఽప్యుపపక్ష్మమాలాం సమ్యగ్గృహీత్వా బడిశైస్త్రిభిస్తు | పథ్యాఫలేన ప్రతిసారయేత్తు ఘృష్టేన వా తౌవరకేణ సమ్యక్ ||8||
छित्वा समं वाऽप्युपपक्ष्ममालां सम्यग्गृहीत्वा बडिशैस्त्रिभिस्तु | पथ्याफलेन प्रतिसारयेत्तु घृष्टेन वा तौवरकेण सम्यक् ||८||
🔊 Audio coming soon
క్షారాగ్నిభ్యామప్యప్రశామ్యంత్యాముపపక్ష్మమాలాయాం విధ్యంతరమాహ- ఛిత్త్వా సమమిత్యాది| ఛిత్త్వా ద్విధా భావం నీత్వా, ఉత్పాట్యేత్యర్థః| సమం ఏకకాలం| ఉపపక్ష్మమాలాం ‘దోషాః పక్ష్మాశయగతాస్తీక్ష్ణాగ్రాణి ఖరాణి చ’ ఇత్యాద్యుక్తలక్షణాం| పథ్యాఫలేన జలఘృష్టేన ప్రతిసారయేత్| కేచిత్ ‘పిష్టేన’ ఇతి పఠంతి||8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
చత్వార ఏతే విధయో విహంతుం పక్ష్మోపరోధం పృథగేవ శస్తాః | విరేచనాశ్చ్యోతనధూమనస్యలేపాంజనస్నేహరసక్రియాశ్చ ||9||
चत्वार एते विधयो विहन्तुं पक्ष्मोपरोधं पृथगेव शस्ताः | विरेचनाश्च्योतनधूमनस्यलेपाञ्जनस्नेहरसक्रियाश्च ||९||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తమేవోపసంహరన్నాహ- చత్వార ఇత్యాది| చత్వార ఏత ఇతి శస్త్రాగ్నిక్షారభేషజాని| పక్ష్మోపరోధం పక్ష్మప్రకోపం| విహంతుం విఘట్టయితుం న పునః సర్వథా శమయితుం, తస్య యాప్యత్వాత్| తథాఽభిష్యందోక్తా విరేచనాదయో యథావస్థముపయుక్తాః పృథగేవ పక్ష్మోపరోధం విహంతుం సమర్థాః| రసక్రియాశ్చేత్యత్ర చకారాదుపపక్ష్మోత్పాటనం||9||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే పక్ష్మగతరోగప్రతిషేధో నామ షోడశోఽధ్యాయః ||16||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे पक्ष्मगतरोगप्रतिषेधो नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే షోడశోఽధ్యాయః||16||