47. pānātyayapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஃ பாநாத்யயப்ரதிஷேதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

மூர்ச்சாப்ரதிஷேதாநந்தரஂ பித்தப்ரதாநஸாம்யாத் அஸஂவித்திஜநகஸாம்யாச்ச பாநாத்யயப்ரதிஷேதாரம்போ யுக்த இத்யத ஆஹ- அதாத இத்யாதி| பாநாத்யய இத்யத்ர ஆதிஶப்தோ லுப்தோ ஜ்ஞேயஃ, தேந பரமதாதீநாஂ க்ரஹணம்||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

மத்யமுஷ்ணஂ ததா தீக்ஷ்ணஂ ஸூக்ஷ்மஂ விஶதமேவ ச | ரூக்ஷமாஶுகரஂ சைவ வ்யவாயி ச விகாஶி ச ||௩||

தத்ராதௌ மத்யகுணப்ரணயநஂ , ஏவங்குணமபி மத்யஂ மித்யோபயுக்தஂ பாநாத்யயாதிகஂ கரோதீதி ப்ரதிபாதநார்தம் | மத்யமித்யாதி| ஆஶுகரஂ ஶீக்ரகாரி| வ்யவாயி ஸர்வஂ தேஹஂ வ்யாப்ய பஶ்சாத் பாகஂ யாதி| விகாஶி ஸந்திபந்தவிமோசகம்| யத்யபி ஸூத்ரஸ்தாநே மத்யகுணா உக்தாஸ்ததாऽப்யதிகக்யாபநார்தமத்ராப்யுக்தாஃ||௩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ஔஷ்ண்யாச்சீதோபசாரஂ தத்தைக்ஷ்ண்யாத்தந்தி மநோகதிம் | விஶத்யவயவாந் ஸௌக்ஷ்ம்யாத்வைஶத்யாத்கபஶுக்ரநுத் ||௪|| மாருதஂ கோபயேத்ரௌக்ஷ்யாதாஶுத்வாச்சாஶுகர்மகத் | ஹர்ஷதஂ ச வ்யவாயித்வாத்விகாஶித்வாத்விஸர்பதி ||௫||

மத்யகுணாநபிதாய கர்மாண்யாஹ- ஔஷ்ண்யாதித்யாதி| ‘ஔஷ்ண்யாச்சீதோபசாரம்’ இத்யநேந பித்தகோபித்வஂ ஸூசிதம்| மநோகதிஂ பாஹ்யாத்யாத்மிகாஂ கரணப்ராப்திம்| அவயவாந் ஹதயௌஜஃப்ரபதீந்| ஹர்ஷதஂ மநோஹர்ஷகரஂ; ந து புஂஸ்த்வதஂ, ஶுக்ரஹரத்வாத்||௪-௫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ததம்லஂ ரஸதஃ ப்ரோக்தஂ லகு ரோசநதீபநம் | கேசில்லவணவர்ஜ்யாஂஸ்து ரஸாநத்ராதிஶந்தி ஹி ||௬||

மத்யஸ்ய கர்மாபிதாய ரஸமாஹ- ததம்லஂ ரஸத இத்யாதி| தத் மத்யம்| அம்லம் அம்லரஸோத்கடஂ, தேந இதரேऽபி பஞ்சரஸா அநுரஸத்வேந மத்யே போத்தவ்யாஃ| ததா சோக்தம்,- “மத்யஸ்ய ஷட்ரஸத்வேऽபி வ்யக்தோऽம்லோ ரஸ உச்யதே”- இதி| ஏகீயமதமாஹ- கேசில்லவணவர்ஜ்யாநித்யாதி||௬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ஸ்நிக்தைஸ்ததந்நைர்மாஂஸைஶ்ச பக்ஷ்யைஶ்ச ஸஹ ஸேவிதம் | பவேதாயுஃப்ரகர்ஷாய பலாயோபசயாய ச ||௭||

ஏவங்குணமபி மத்யஂ யதா ஸேவ்யமாநஂ குணாய பவதி ததாऽऽஹ ஸ்நிக்தைஸ்ததந்நைரித்யாதி| ஸ்நிக்தைரித்யுபலக்ஷணஂ; தேந இதரேऽபி மத்யவிபரீதகுணாஃ ஶீதாதயோ ஜ்ஞேயாஃ| தத் மத்யம்| பலாய ஓஜஸே, உபசயாய ச மாஂஸோபசயாய||௭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

காம்யதா மநஸஸ்துஷ்டிர்தைர்யஂ தேஜோऽதிவிக்ரமஃ | விதிவத் ஸேவ்யமாநே து மத்யே ஸந்நிஹிதா குணாஃ ||௮||

அநந்தரோக்தவிதிநா ஸேவ்யமாநேந மத்யேந காம்யதாதயோऽபி குணா பவந்தீதி தர்ஶயந்நாஹ- காம்யதேத்யாதி| காம்யதா கமநீயத்வம்| தேஜஃ ப்ரபா| ஸந்நிஹிதாஃ ஸம்யகவஸ்திதாஃ||௮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ததேவாநந்நமஜ்ஞேந ஸேவ்யமாநமமாத்ரயா | காயாக்நிநா ஹ்யக்நிஸமஂ ஸமேத்ய குருதே மதம் ||௯||

விதிரஹிதஂ ஸேவ்யமாநஂ மத்யஂ யத் கரோதி ததாஹ- ததேவாநந்நமித்யாதி| ததேவ மத்யம், அக்நிஸமஂ வஹ்நிதுல்யம், அஜ்ஞேந உக்தமத்யபாநவிதாநாநபிஜ்ஞேந, அநந்நம் அந்நரஹிதம் அதிமாத்ரயா ச ஸேவ்யமாநஂ, காயாக்நிநா ஜடராநலேந, ஸமேத்ய மிலித்வா, மதஂ குருதே இதி பிண்டார்தஃ||௯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

மதேந கரணாநாஂ து பாவாந்யத்வே கதே ஸதி | நிகூடமபி பாவஂ ஸ்வஂ ப்ரகாஶீகுருதேऽவஶஃ ||௧௦||

மதேநாவஶஃ புருஷோ யத் கரோதி ததாஹ- மதேநேத்யாதி| கரணாநாஂ மநோபுத்தீந்த்ரியாணாஂ, பாவாந்யத்வே ஸ்வரூபாந்யதாத்வே கதே ஸதி, நிகூடமபி ஸஂவதமபி, பாவம் அபிப்ராயஂ, ஸ்வம் ஆத்மீயஂ ப்ரகாஶீகுருதே ப்ரகடீகுருதே, அவஶோ மதபரவஶ இதி பிண்டார்தஃ||௧௦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

த்ர்யவஸ்தஶ்ச மதோ ஜ்ஞேயஃ பூர்வோ மத்யோऽத பஶ்சிமஃ |௧௧|

அத கதிப்ரகாரோ மத இத்யாஹ- த்ர்யவஸ்தஶ்சேத்யாதி| த்ர்யவஸ்தஃ த்ரிப்ரகாரஃ| தே ச த்ரயஃ ப்ரகாராஃ பூர்வாதயஃ|௧௧|-

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

பூர்வே வீர்யரதிப்ரீதிஹர்ஷபாஷ்யாதிவர்தநம் ||௧௧||

பூர்வமதலக்ஷணமாஹ- பூர்வே இத்யாதி| பூர்வே ப்ரதமே மதே, வீர்யம் உத்ஸாஹலக்ஷணஂ, ரதிஃ ஹர்ஷஃ, ப்ரீதிஃ தப்திஃ, ஹர்ஷஃ துஷ்டிஃ; ஆதிஶப்தாத் ஹாஸ்யாதயஃ||௧௧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ப்ரலாபோ மத்யமே மோஹோ யுக்தாயுக்தக்ரியாஸ்ததா |௧௨|

மத்யமதலக்ஷணமாஹ- ப்ரலாப இத்யாதி| யுக்தாயுக்தக்ரியா இதி கதாசிதயுக்தாஃ கதாசித்யுக்தாஃ க்ரியா இத்யர்தஃ|௧௨|-

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

விஸஞ்ஜ்ஞஃ பஶ்சிமே ஶேதே நஷ்டகர்மக்ரியாகுணஃ ||௧௨||

பஶ்சிமமதலக்ஷணமாஹ- விஸஞ்ஜ்ஞ இத்யாதி| பஶ்சிமே பஶ்சிமமதே| நஷ்டகர்மக்ரியாகுண இதி நஷ்டாநி கர்மாணி க்ரியாகுணாஃ க்ரியாபலாநி ச யஸ்ய ஸ ததா; அத்ர குணஶப்தஃ பலே வர்ததே| கேசித், ‘புத்திஸ்மதிப்ரீதிகரஃ ஸுகஶ்ச பாநாந்நநித்ராருசிவத்திஹேதுஃ| ஸம்பாடகீதஸ்வரவர்தநஶ்ச ப்ரோக்தோऽதிரம்யஃ ப்ரதமோ மதோ ஹி|| அவ்யக்தபுத்திஸ்மதிவாக்விசேஷ்டஃ ஸோந்மத்தலீலாக்ருதிரப்ரஶாந்தஃ| ஆலஸ்யநித்ராபிஹதோ முஹுஶ்ச மத்யேந மத்தஃ புருஷோ மதேந|| கச்சேதகம்யாஂ ந குரூஂஶ்ச மந்யேத் காதேதபக்ஷ்யாணி ச நஷ்டஸஞ்ஜ்ஞஃ| ப்ரூயாச்ச குஹ்யாநி ஹதிஸ்திதாநி மத்தோ மதேந ப்ரவரேண மர்த்யஃ’ இதி படந்தி; வ்யாக்யாநயந்தி ச- அவ்யக்தபுத்திஸ்மதிவாகிதி அஸ்பஷ்டபுத்திஸ்மரணவசநஃ; விசேஷ்டோ விகதகாயபரிஸ்பந்தஃ, ஸோந்மத்தலீலாகதிரிதி ஸஹ உந்மத்தலீலாகதிப்யாஂ வர்ததே இதி ததா உந்மத்தக்ரீடாகார இத்யர்தஃ| அயஂ பாடஃ பூர்வோ வா படநீயஃ, ந து பாடத்வயஂ படநீயம்||௧௨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

ஶ்லைஷ்மிகாநல்பபித்தாஂஶ்ச ஸ்நிக்தாந்மாத்ரோபஸேவிநஃ | பாநஂ ந பாததேऽத்யர்தஂ விபரீதாஂஸ்து பாததே ||௧௩||

இதாநீஂ புருஷவிஶேஷேண ஸேவ்யமாநஂ மத்யஂ நாதிபாதாஂ குருதே இத்யாஹ- ஶ்லைஷ்மிகாநல்பபித்தாஂஶ்சேத்யாதி| விபரீதாந் பித்தாதிகரூக்ஷாதிமாத்ரஸேவிநஃ||௧௩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

நிர்பக்தமேகாந்தத ஏவ மத்யஂ நிஷேவ்யமாணஂ மநுஜேந நித்யம் | உத்பாதயேத் கஷ்டதமாந் விகாராநாபாதயேச்சாபி ஶரீரமேதம் ||௧௪||

நிர்பக்தமேகாந்தத ஏவ மத்யமித்யாதி| நிர்பக்தம் ஆஹாரரஹிதம்| ஶரீரபேதஂ தேஹநாஶம்| யத்யப்யயமர்தஸ்ததேவாநந்நமித்யாதிநைவோக்தஃ ததாऽபி நிர்பக்தமிதி யதத்ர புநருக்தஂ தந்நிர்பக்தபாநஸ்யாதிகர்ஹிதத்வக்யாபநார்தம்||௧௪||

Adhikarana 15 (15-16) · Śloka 26

க்ருத்தேந பீதேந பிபாஸிதேந ஶோகாபிதப்தேந புபுக்ஷிதேந | வ்யாயாமபாராத்வபரிக்ஷதேந வேகாவரோதாபிஹதேந சாபி ||௧௫|| அத்யம்லபக்ஷ்யாவததோதரேண ஸாஜீர்ணபுக்தேந ததாऽபலேந | உஷ்ணாபிதப்தேந ச ஸேவ்யமாநஂ கரோதி மத்யஂ விவிதாந் விகாராந் ||௨௬||

இதாநீஂ க்ருத்தாதிபிஃ ஸேவ்யமாநஂ மத்யஂ விகாராந் ஜநயதீதி ப்ரதிபாதயிதுமாஹ- க்ருத்தேநேத்யாதி| வ்யாயாமபாராத்வபரிக்ஷதேநேதி வ்யாயாமாதிபிஃ பரிகிந்நேநேத்யர்தஃ| அபிஹதேந பீடிதேந| அத்யம்லபக்ஷ்யாவததோதரேண அத்யம்லபக்ஷணாவதஜடரேண||௧௫-௧௬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

பாநாத்யயஂ பரமதஂ பாநாஜீர்ணமதாபி வா | பாநவிப்ரமமுக்ரஂ ச தேஷாஂ வக்ஷ்யமி லக்ஷணம் ||௧௭||

கே தே விவிதா விகாராஸ்தாநாஹ- பாநாத்யயமித்யாதி||௧௭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 19

ஸ்தம்பாங்கமர்தஹதயக்ரஹதோதகம்பாஃ பாநாத்யயேऽநிலகதே ஶிரஸோ ருஜஶ்ச | ஸ்வேதப்ரலாபமுகஶோஷணதாஹமூர்ச்சாஃ பித்தாத்மகே வதநலோசநபீததா ச ||௧௮|| ஶ்லேஷ்மாத்மகே வமதுஶீதகபப்ரஸேகாஃ ஸர்வாத்மகே பவதி ஸர்வவிகாரஸம்பத் |௧௯|

இதாநீஂ பாநாத்யயஸ்ய வாதாதிபேதேந லக்ஷணமாஹ- ஸ்தம்பேத்யாதி| ஸ்தம்பஃ ஸ்தப்ததா|௧௮|-

Adhikarana 18 (19) · Śloka 20

ஊஷ்மாணமங்ககுருதாஂ விரஸாநநத்வஂ ஶ்லேஷ்மாதிகத்வமருசிஂ மலமூத்ரஸங்கம் ||௧௯|| லிங்கஂ பரஸ்ய து மதஸ்ய வதந்தி தஜ்ஜ்ஞாஸ்தஷ்ணாஂ ருஜாஂ ஶிரஸி ஸந்திஷு சாபி பேதம் |௨௦|

பரமதலக்ஷணமாஹ- ஊஷ்மாணமித்யாதி| விரஸாநநத்வஂ விரஸமுகத்வம்| ஶ்லேஷ்மாதிகத்வஂ கபோத்கர்ஷத்வம் | பரஸ்ய து மதஸ்ய பரமதஸ்யேத்யர்தஃ| பேதமிதி பேத இவ பேதஃ| பரமதாதீநாஂ த்ரயாணாஂ தோஷத்ரயஜநிதத்வாத் பதக்தோஷலிங்கஂ நோக்தம்||௧௯||-

Adhikarana 19 (20) · Śloka 21

ஆத்மாநமுத்கிரணமம்லரஸோ விதாஹோऽஜீர்ணஸ்ய பாநஜநிதஸ்ய வதந்தி லிங்கம் ||௨௦|| ஜ்ஞேயாநி தத்ர பிஷஜா ஸுவிநிஶ்சிதாநி பித்தப்ரகோபஜநிதாநி ச காரணாநி |௨௧|

பாநாஜீர்ணலக்ஷணமாஹ- ஆத்மாநமித்யாதி| உத்கிரணஂ சர்திஃ| அஜீர்ணஸ்ய பாநஜநிதஸ்ய பாநாஜீர்ணஸ்ய| காரணாநி லக்ஷணாநி, காரணஸ்யாபி வ்யாதிலக்ஷணத்வாத்||௨௦||-

Adhikarana 20 (21) · Śloka 22

ஹத்காத்ரதோதவமதுஜ்வரகண்டதூமமூர்ச்சாகபஸ்ரவணமூர்தருஜோ விதாஹஃ ||௨௧|| த்வேஷஃ ஸுராந்நவிகதேஷு ச தேஷு தேஷு தஂ பாநவிப்ரமமுஶந்த்யகிலேந தீராஃ |௨௨|

பாநவிப்ரமலக்ஷணமாஹ- ஹதித்யாதி| வமதுஃ சர்திஃ, கண்டதூமஃ கண்டே தூமோத்வமநமிவ , மூர்தருஜா ஶிரஃபீடா||௨௧||-

Adhikarana 21 (22) · Śloka 23

ஹீநோத்தரௌஷ்டமதிஶீதமமந்ததாஹஂ தைலப்ரபாஸ்யமதி(பி)பாநஹதஂ விஜஹ்யாத் ||௨௨|| ஜிஹ்வௌஷ்டதந்தமஸிதஂ த்வதவாऽபி நீலஂ பீதே ச யஸ்ய நயநே ருதிரப்ரபே ச |௨௩|

இதாநீமஸாத்யலக்ஷணமாஹ- ஹீநோத்தரௌஷ்டமித்யாதி| ஹீநோத்தரௌஷ்டஃ ஸ்வபாவௌஷ்டாதல்பௌஷ்டஃ| அமந்ததாஹஂ தீவ்ரதாஹம்| கதாசிததிஶீதஂ கதாசித்தீவ்ரதாஹம்| பாநஹதஂ பாநபீடிதம்| விஜஹ்யாத் த்யஜேத்| அஸிதஂ கஷ்ணம்| பீதே பீதவர்ணே||௨௨||-

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

ஹிக்காஜ்வரௌ வமதுவேபதுபார்ஶ்வஶூலாஃ காஸப்ரமாவபி ச பாநஹதஂ பஜந்தே ||௨௩||

இதாநீமுபத்ரவாநாஹ- ஹிக்காஜ்வராவித்யாதி| வமதுஃ சர்திஃ, வேபதுஃ கம்பஃ||௨௩||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

தேஷாஂ நிவாரணமிதஂ ஹி மயோச்யமாநஂ வ்யக்தாபிதாநமகிலேந விதிஂ நிபோத |௨௪|

தேஷாஂ நிவாரணமித்யாதி| தேஷாஂ பாநாத்யயாதீநாம்|௨௪|-

Adhikarana 24 (24) · Śloka 25

மத்யஂ து சுக்ரமரிசார்த்ரகதீப்யகுஷ்டஸௌவர்சலாயுதமலஂ பவநஸ்ய ஶாந்த்யை ||௨௪|| பத்வீகதீப்யகமஹௌஷதஹிங்குபிர்வா ஸௌவர்சலேந ச யுதஂ விதரேத் ஸுகாய |௨௫|

தமேவ விதிமாஹ- மத்யமித்யாதி| தீப்யகஃ அஜமோதா, யவாநீத்யபரே| ஸௌவர்சலாயுதம் ஈஷத்ஸௌவர்சலயுக்தம்| அலஂ ஸமர்தம்| பவநஸ்ய வாதஜமதாத்யயஸ்ய| விதரேத் தத்யாத்||௨௪||-

Adhikarana 25 (25) · Śloka 26

ஆம்ராதகாம்ரபலதாடிமமாதுலுங்கைஃ குர்யாச்சுபாந்யபி ச ஷாடவபாநகாநி ||௨௫|| ஸேவேத வா பலரஸோபஹிதாந் ரஸாதீநாநூபவர்கபிஶிதாந்யபி கந்தவந்தி |௨௬|

கிஂ மதாத்யயே மத்யமேவ ஸேவ்யமுதாந்யதபீத்யாஹ- ஆம்ராதகாம்ரேத்யாதி| தாடிமமத்ர அம்லமேவ| ஷாடவோ யூஷவிஶேஷஃ| ஆம்ராதகாதிபிஃ க்வதிதைரிக்ஷுவிகாரயுதைஃ ஷாடவஃ கார்யஃ| ததா ச தந்த்ராந்தரே ஷாடவகல்பநா,- “யுதமிக்ஷுவிகாரேண க்வதிதஂ சூதஜஂ பலம்| கதஶுண்டீதிலயுதஂ விஜ்ஞேயோ கநஷாடவஃ”- இதி| பலரஸோபஹிதாந் மாதுலுங்கரஸயுக்தாந்| ரஸாதீந் மாஂஸரஸயூஷாதீந்| ஆநூபவர்கபிஶிதாநி கூலசராதிவர்கமாஂஸாநி| கந்தவந்தீதி ப்ரபூதஹிங்குஜீரகாதியுதாநி||௨௫||-

Adhikarana 26 (26) · Śloka 26

பித்தாத்மகே மதுரவர்ககஷாயமிஶ்ரஂ மத்யஂ ஹிதஂ ஸமதுஶர்கரமிஷ்டகந்தம் ||௨௬||

பித்தஜமதாத்யயசிகித்ஸாமாஹ- பித்தாத்மகே மதுரவர்ககஷாயமிஶ்ரமித்யாதி| மதுரவர்கோ குடூசீவர்ஜிதஃ காகோல்யாதிஃ, தந்த்ராந்தரஸஂவாதாத்| இஷ்டகந்தம் ஏலாத்வக்பத்ரகாத்யைஃ ஸுரபீகதம்||௨௬||

Adhikarana 27 (27) · Śloka 27

பீத்வா ச மத்யமபி சேக்ஷுரஸப்ரகாடஂ நிஃஶேஷதஃ க்ஷணமவஸ்திதமுல்லிகேச்ச | லாவைணதித்திரிரஸாஂஶ்ச பிபேதநம்லாந் மௌத்காந் ஸுகாய ஸகதாந் ஸஸிதாஂஶ்ச யூஷாந் ||௨௭||

பித்தாத்மகே மதாத்யயே வமநமாஹ- பீத்வேத்யாதி| உல்லிகேத் வமேத்| யத்யபி பித்தே வமநஂ ந கார்யஂ ததாऽபி பித்தஸ்ய கபஸ்தாநகதத்வாத்வமநஂ ஹிதமேவ, வ்யாதிப்ரத்யநீகத்வாத்வா| கிஂ பித்தாத்மகே ஏததேவ கார்யமுதாந்யதபீத்யாஹ- லாவைணதித்திரிரஸாநித்யாதி| கேசித் ‘மௌத்காந் ஸுகாய ஸகதாந் ஸஸிதாஂஶ்ச யூஷாந்’ இத்யத்ர ‘மௌத்காந் ஸஶர்கரகதாந் ஸ ஹிதாய யூஷாந்’ இதி படந்தி; ஸ இதி பித்தபாநாத்யயீதி ச வ்யாக்யாநயந்தி||௨௭||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

பாநாத்யயே கபகதே கபமுல்லிகேச்ச மத்யேந பிம்பிவிதுலோதகஸஂயுதேந | ஸேவேத திக்தகடுகாஂஶ்ச ரஸாநுதாராந் யூஷாஂஶ்ச திக்தகடுகோபஹிதாந் ஹிதாய ||௨௮||

கபஜமதாத்யயசிகித்ஸாமாஹ- பாநாத்யயே கபகதே இத்யாதி| பிம்பீ ஓஷ்டோபமபலா விதுலோ வேதஸஃ| கபமதாத்யயேऽபரமப்யௌஷதமாஹ- ஸேவேதேத்யாதி| திக்தகடுகாந் திக்தகடுகத்ரவ்யஸஂஸ்கதாந்| ரஸாந் மாஂஸரஸாந்; உதாராந் ஜாங்கலஜாந், மேதஸ்காநித்யர்தஃ| யூஷாந் முத்காதியூஷாந்| திக்தாநி துராலபாதீநி, கடுகாநி பிப்பல்யாதீநி, உபஹிதாந் ஸஂஸ்கதாந்||௨௮||

Adhikarana 29 (29) · Śloka 29

பத்யஂ யவாந்நவிகதாநி ச ஜாங்கலாநி ஶ்லேஷ்மக்நமந்யதபி யச்ச நிரத்யயஂ ஸ்யாத் |௨௯|

ஶ்லேஷ்மஜபாநாத்யயேऽபரமபி யத்திதஂ ததாஹ- பத்யமித்யாதி| பத்யஂ ஹிதம்| யவாந்நவிகதாநி யவாந்நாநி விவிதப்ரகாரைஃ கதாநீத்யர்தஃ| அத்ர அந்நஶப்தஃ பேயலேஹ்யவ்யவச்சேதகஃ| ஜாங்கலாநி ஜாங்கலமாஂஸாநி| நிரத்யயஂ நிர்தோஷம்|௨௯|-

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

குர்யாச்ச ஸர்வமத ஸர்வபவே விதாநஂ த்வந்த்வோத்பவே த்வயமவேக்ஷ்ய யதாப்ரதாநம் ||௨௯||

ஸந்நிபாதஜத்வந்த்வஜமதாத்யயசிகித்ஸாமாஹ- குர்யாதித்யாதி| ஸர்வஂ ப்ரத்யேகதோஷஜபாநாத்யயசிகித்ஸிதம்| ஸர்வபவே ஸந்நிபாதோத்பவே| த்வந்த்வபவே த்வந்த்வஜே| யதாப்ரதாநஂ யோகப்ரதாநமித்யர்தஃ; ஏதேந ஸமஸந்நிபாதே ஸர்வப்ரதாநஂ கார்யம், ஏகதமாதிகே ச தத்ப்ரதாநமித்யர்தஃ; ஏவஂ த்வந்த்வஜேऽபி||௨௯||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

ஸாமாந்யமந்யதபி யச்ச ஸமக்ரமக்ர்யஂ வக்ஷ்யாமி யச்ச மநஸோ மதகத் ஸுகஂ ச |௩௦|

ஸாமாந்யமந்யதபீத்யாதி| அந்யதபி யத் ஸாமாந்யஂ மநஸோ ஹர்ஷகத் வக்ஷ்யாமி தத் ஸமக்ரமபி ஸர்வேஷாமக்ர்யஂ ஶ்ரேஷ்டஂ ஸுகஂ ச, ஸுகஹேதுத்வாதித்யர்தஃ|௩௦|-

Adhikarana 32 (30-33) · Śloka 34

த்வங்காகபுஷ்பமகதைலமதூகதாந்யைஃ ஶ்லக்ஷ்ணைரஜாஜிமரிசைஶ்ச கதஂ ஸமாஂஶைஃ ||௩௦|| பாநஂ கபித்தரஸவாரிபரூஷகாட்யஂ பாநாத்யயேஷு விதிவத்ஸ்ருதமம்பராந்தே | ஹ்ரீவேரபத்மபரிபேலவஸம்ப்ரயுக்தைஃ புஷ்பைர்விலிப்ய கரவீரஜலோத்பவைஶ்ச ||௩௧|| பிஷ்டைஃ ஸபத்மகயுதைரபி ஸாரிவாத்யைஃ ஸேகஂ ஜலைஶ்ச விதரேதமலைஃ ஸுஶீதைஃ | த்வக்பத்ரசோசமரிசைலபுஜங்கபுஷ்பஶ்லேஷ்மாதகப்ரஸவவல்ககுடைருபேதம் ||௩௨|| த்ராக்ஷாயுதஂ ஹதமலஂ மதிராமயார்தைஸ்தத்பாநகஂ ஶுசி ஸுகந்தி நரைர்நிஷேவ்யம் | பிஷ்ட்வா பிபேச்ச மதுகஂ கடுரோஹிணீஂ ச த்ராக்ஷாஂ ச மூலமஸகத் த்ரபுஷீபவஂ யத் ||௩௩|| கார்பாஸிநீமத ச நாகபலாஂ ச துல்யாஂ பீத்வா ஸுகீ பவதி ஸாது ஸுவர்சலாஂ ச |௩௪|

பாநாத்யயசிகித்ஸாமாஹ- த்வகித்யாதி| நாகபுஷ்பஂ நாககேஶரம், ஏலா ஸூக்ஷ்மைலா, அஜாஜீ உத்தராபதே ப்ரஸித்தோ ஜீரகவிஶேஷஃ| ஸமாஂஶைஃ துல்யபாகைஃ| பாநஂ பாநகம்| கபித்தரஸஃ கபித்தஸ்வரஸஃ| ஸ்ருதஂ காலிதம்| அம்பராந்தே வஸ்த்ராந்தே| ஹ்ரீவேரேத்யாதி| ஹ்ரீவேராதியுக்தைஃ கரவீரஜலோத்பவைஃ புஷ்பைஃ பிஷ்டைர்விலிப்ய பத்மகயுதைஃ ஸாரிவாதிபிஶ்ச ப்ரலிப்ய, அமலைஃ ஸுஶீதைஶ்ச ஜலைஃ ஸேகஂ விதரேத் தத்யாதிதி பிண்டார்தஃ| ஹ்ரீவேரஃ வாலகம்| பத்மகஂ பத்மகாஷ்டஂ, ஜலோத்பவபுஷ்பத்வேந பத்மஸ்ய பரிக்ரஹாத்| கார்திககுண்டஸ்து ‘ஸபத்மகயுதைஃ’ இத்யநேந பத்மகஸஹிதப்ரியங்க்வாத்யபிதாய தேந யுக்தைஃ கரவீராதிபுஷ்பைர்ஹ்ரீபேராதியுக்தைரிதி வ்யாக்யாநயதி, பத்மகஂ ஜலஜஂ மந்யதே| பரிபேலவோ வந்யகஃ| ஜலோத்பவைஃ நீலோத்பலப்ரபதிபிஃ| ஸபத்மகயுதைரபி ஸாரிவாத்யைரிதி ஸபத்மகஃ பத்மகஸஹிதஃ ப்ரியங்க்வாதிஃ, தேந யுதைஃ ஸாரிவாதிபிரித்யர்தஃ| த்வகித்யாதி|- த்வக் வநவாஸிகாத்வக்| ஶ்லேஷ்மாதகப்ரஸவஂ பஹுவாரபுஷ்பம்| ஹதமலஂ வஸ்த்ரகாலிதம்| மதிராமயார்தைஃ பாநாத்யயபீடிதைஃ| ஸுகந்திஶோபநகந்தி| கேசித் த்வக்பத்ரஶப்தேந த்வக்பத்ரிகாமாஹுஃ| பிஷ்ட்வேத்யாதி| அஸகதிதி ஸாத்விதி ச பதஂ பிஷ்ட்வேத்யத்ர ஸம்பந்தநீயம்| மதுகாதிஸ்த்ரபுஸீமூலாந்த ஏகோ யோகஃ| கார்பாஸிநீமித்யாதிஃ ஸாதுஸுவர்சலாஂ சேத்யந்தோ த்விதீயஃ| கார்பாஸிநீ வநகார்பாஸிநீ| ஸுவர்சலா ஸூர்யபக்தா| கார்பாஸிநீமத சேத்யத்ர கார்பாஸமேவமதேதி கேசித் படந்தி, கார்பாஸஂ கார்பாஸீமூலஂ, ஏவமஸகத் பிஷ்ட்வேதி ச வ்யாக்யாநயந்தி||௩௦-௩௩||-

Adhikarana 33 (34) · Śloka 35

காஶ்மர்யதாருவிடதாடிமபிப்பலீஷு த்ராக்ஷாந்விதாஸு கதமம்புநி பாநகஂ யத் ||௩௪|| தத்பீஜபூரகரஸாயுதமாஶு பீதஂ ஶாந்திஂ பராஂ பரமதே த்வசிராத் கரோதி |௩௫|

பரமதே சிகித்ஸாமாஹ- காஶ்மர்யேத்யாதி| காஶ்மர்யஂ கம்பாரீபலஂ, கதஂ ஸஂஸ்கதஂ, அம்புநி பாநீயே||௩௪||-

Adhikarana 34 (35-36) · Śloka 36

த்ராக்ஷாஸிதாமதுகஜீரகதாந்யகஷ்ணாஸ்வேவஂ கதஂ த்ரிவதயா ச பிபேத்ததைவ ||௩௫|| ஸௌவர்சலாயுதமுதாரரஸஂ பலாம்லஂ பார்கீஶதேந ச ஜலேந ஹிதோऽவஸேகஃ ||௩௬||

பரமதே பாநகாந்தரமாஹ- த்ராக்ஷேத்யாதி| த்ராக்ஷாதிஷு த்ரவ்யேஷு ஏவஂ பீஜபூரகரஸஸஂஸ்காரேண கதஂ பாநகஂ த்ரிவதயா த்ரிஜடயா ச கதஂ பாநகஂ பிபேத்| ததைவ ஸௌவர்சலாயுதமித்யாதி|- உதாரரஸஂ ஜாங்கலமாஂஸரஸஂ, ஸௌவர்சலாயுதம் ஈஷத்ஸௌவர்சலாயுதஂ, தாடிமாத்யம்லபலேநாம்லஂ ததைவ பிபேதித்யர்தஃ| அவஸேகஃ பரிஷேகஃ||௩௫-௩௬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

இக்ஷ்வாகுதாமார்கவவக்ஷகாணி காகாஹ்வயோதும்பரிகாஶ்ச துக்தே | விபாச்ய தஸ்யாஞ்ஜலிநா வமேத்தி மத்யஂ பிபேச்சாஹ்நி கதே த்வஜீர்ணே ||௩௭||

பாநாஜீர்ணசிகித்ஸாமாஹ- இக்ஷ்வாக்வித்யாதி| இக்ஷ்வாக்வாதீநி த்ரவ்யாணி க்ஷீரபாகவிதாநேந துக்தே விபாச்ய தஸ்ய குடவேநாஜீர்ணே பாநாஜீர்ணே வமேத, ததஶ்ச அஹ்நி திவஸே கதே அதீதே ஸதி மத்யஂ பிபேத் அக்நிதீபநார்தம்| இக்ஷாகுஃ திக்தாலாபூஃ| தாமார்கவஃ பீதகோஷஃ| வக்ஷகஃ குடஜபலம்| காகாஹ்வயா உதும்பரிகாகோ(கா)ஷ்டோதும்பரிகா| அந்யே கதே த்வஜீர்ணே அபகதே பாநாஜீர்ணே இதி வ்யாக்யாநயந்தி||௩௭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 39

த்வக்பிப்பலீபுஜகபுஷ்பவிடைருபேதஂ ஸேவேத ஹிங்குமரிசைலயுதஂ பலாம்லம் | உஷ்ணாம்புஸைந்தவயுதாஸ்த்வதவா விடத்வக்சவ்யைலஹிங்குமகதாபலமூலஶுண்டீஃ ||௩௮|| ஹத்யைஃ கடைரபி ச போஜநமத்ர ஶஸ்தஂ... |௩௯|

கிம்மயஂ மத்யஂ பாநாஜீர்ணே பிபேதித்யாஹ- த்வகித்யாதி| த்வக்பிப்பலீப்ரபதியுதஂ மத்யஂ ஸேவேத, ததா ஹிங்குமரிசாதியுதஂ மத்யஂ ஸேவேத| புஜகபுஷ்பஂ நாகபுஷ்பம்| பலாம்லஂ தாடிமபீஜபூரகாதிபிரம்லீகதஂ மத்யம்| உஷ்ணாம்புஸைந்தவயுதா இத்யாதி| அத்ராபி ஸேவேதேதி ஸம்பத்யதே| மகதாபலமூலமிதி பிப்பல்யாஃ பலமூலமித்யர்தஃ| போஜநமாஹ- ஹத்யைரித்யாதி| கடா யூஷவிஶேஷாஃ| அத்ர பாநாஜீர்ணே| ‘ஹத்யைஃ’ இத்யத்ர ‘மத்யைஃ’ இத்யந்யே படந்தி| அபரே ‘கடைஃ’ இத்யத்ர ‘பலைஃ’ இதி படந்தி| ‘விடத்வக்’ இத்யத்ர ‘யதோக்தஂ’ இதி கேசித் படந்தி||௩௮||-

Adhikarana 37 (39-41) · Śloka 41

... த்ராக்ஷாகபித்தபலதாடிமபாநகஂ யத் | தத் பாநவிப்ரமஹரஂ மதுஶர்கராட்யமாம்ராதகோலரஸபாநகமேவ சாபி ||௩௯|| கர்ஜூரவேத்ரககரீரபரூஷகேஷு த்ராக்ஷாத்ரிவத்ஸு ச கதஂ ஸஸிதஂ ஹிமஂ வா | ஶ்ரீபர்ணியுக்தமதவா து பிபேதிமாநி யஷ்ட்யாஹ்வயோத்பலஹிமாம்புவிமிஶ்ரிதாநி ||௪௦|| க்ஷீரிப்ரவாலபிஸஜீரகநாகபுஷ்பபத்ரைலவாலுஸிதஸாரிவபத்மகாநி | ஆம்ராதபவ்யகரமர்தகபித்தகோலவக்ஷாம்லவேத்ரபலஜீரகதாடிமாநி ||௪௧||

பாநவிப்ரமசிகித்ஸாமாஹ- த்ராக்ஷாகபித்தேத்யாதி| அத்ர பலஶப்தேந விஶிஷ்டாநி மாதுலுங்காதிபலாநி கஹ்யந்தே| ந கேவலஂ த்ராக்ஷாதிபாநகஂ மதுஶர்கராட்யஂ பாநவிப்ரமே ஶஸ்தம், ஆம்ராதகோலரஸபாநகமபி| அதவா கர்ஜூராதிஷு கதஂ ஸஂஸ்கதஂ ஸஶர்கரஂ ஶ்ரீபர்ணீயுக்தஂ ஹிமஂ பாநகஂ பாநவிப்ரமே ஶஸ்தம்| கரீரோ மருதேஶஜஃ, தஸ்ய பலம்| ஶ்ரீபர்ணீயுக்தஂ காஶ்மரீபலயுக்தம்| அதவேத்யாதி|- அதவா இமாநி க்ஷீரிப்ரவாலாதீநி தாடிமாந்தாநி யஷ்ட்யாஹ்வயோத்பலஹிமாம்புவிமிஶ்ரிதாநி அத்ர பாநவிப்ரமே பிபேத்| யஷ்ட்யாஹ்வயோத்பலஹிமாம்புவிமிஶ்ரிதாநீதி யஷ்டீமதுநீலோத்பலயுக்தஂ யத் ஹிமாம்பு தேந விமிஶ்ரிதாநீத்யர்தஃ| க்ஷீரிப்ரவாலா வடாதிபல்லவாஃ| பவ்யஂ தாலபலப்ரமாணம் உத்தராபதஜம், அந்யே கர்மரங்கமாஹுஃ||௩௯-௪௧||

Adhikarana 38 (42) · Śloka 42

ஸேவேத வா மரிசஜீரகநாகபுஷ்பத்வக்பத்ரவிஶ்வசவிகைலயுதாந் ரஸாஂஶ்ச | ஸூக்ஷ்மாம்பரஸ்ருதஹிமாஂஶ்ச ஸுகந்திகந்தாந் பாநோத்பவாந்நுததி ஸப்தகதாநஶேஷாந் ||௪௨||

இதாநீஂ பாநாத்யயாதீநாஂ சிகித்ஸாமாஹ- ஸேவேதேத்யாதி| ரஸாந் மாஂஸரஸாந்| ஸமக்ராந் ஸம்பூர்ணாந்; ஸம்பூர்ணத்வஂ சைஷாஂ மரிசாதிபிஃ ஸர்வைரேவாந்விதத்வம்| ஸூக்ஷ்மாம்பரஸ்ருதஹிமாந் ஸூக்ஷ்மவஸ்த்ரகாலிதஶீதாநித்யர்தஃ| ஸுகந்திகந்தாந் அத்யர்தமகுர்வாதிதூபிதாந்| நுததி ஸ்போடயதி| பாநோத்பவாந் ஸப்தகதாந் சத்வாரோ மதாத்யயாஃ, த்ரயஶ்ச பரமதபாநாஜீர்ணபாநவிப்ரமாஃ, பாநாத்யயப்ரபவத்வாத்தேஷாஂ; ஏவஂ ஸப்த||௪௨||

Adhikarana 39 (43-44) · Śloka 44

பஞ்சேந்த்ரியார்தவிஷயா மதுபாநயோகா ஹத்யாஃ ஸுகாஶ்ச மநஸஃ ஸததஂ நிஷேவ்யாஃ | பாநாத்யயேஷு விகடோருநிதம்பவத்யஃ பீநோந்நதஸ்தநபராநதமத்யதேஶாஃ ||௪௩|| ப்ரௌடாஃ ஸ்த்ரியோऽபிநவயௌவநபீநகாத்ர்யஃ ஸேவ்யாஶ்ச பஞ்சவிஷயாதிஶயஸ்வபாவாஃ ||௪௪||

ஏவஂ பாநாத்யயாதீநாஂ சிகித்ஸிதமபிதாயாதுநா பாநாத்யயசிகித்ஸாமேவாஹ- பஞ்சேந்த்ரியார்தவிஷயா இத்யாதி| பஞ்சேந்த்ரியார்தவிஷயா இதி பஞ்சேந்த்ரியார்தாஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாஃ, தேஷாஂ விஷயாஃ கரணாநி| மதுபாநயோகாஃ மதுமத்யயோகாஃ; தே ச பைஷ்டிககௌடிகமாத்வீகாதயஃ| ஹத்யா ஹதயஹிதா ஹதயப்ரியாஶ்ச| ஸுகாஃ ஸுககராஃ| விகடோருநிதம்பவத்யஃ விகடௌ ஶ்ரேஷ்டௌ விஸ்தீர்ணௌ வா ஊரூயாஸாஂ தா விகடோரவஃ, நிதம்பவத்யஃ ஶ்ரேஷ்டநிதம்பாஃ; யஸ்மாதத்ர ப்ரஶஂஸாயாஂ வதுப்ப்ரத்யயஃ| பீநோந்நதஸ்தநபராநதமத்யதேஶாஃ பீநோந்நதஸ்தநபரேண ஆநத ஈஷந்நம்ரோ மத்யதேஶோ யாஸாஂ தாஸ்ததா| ப்ரௌடாஃ காமக்ஷமாஃ| பஞ்சவிஷயாஃ ஶப்தாத்யதிஶயாஃ, த ஏவ ஸ்வபாவோ யாஸாஂ தாஸ்ததா| ஶ்ரீப்ரஹ்மதேவஸ்து பஞ்சாநாஂ விஷயாணாமதிஶயேந ஸ்வ ஆத்மீயோ பாவோऽபிப்ராயோ யாஸாஂ தாஸ்ததா| ‘பஞ்சேந்த்ரியார்தவிஷயாதிஶயஸ்வபாவா ’ இத்யந்யே படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- பஞ்சேந்த்ரியார்தவிஷயாணாஂ ஶப்தாதீநாமதிஶயோ யாஸாஂ தாஸ்ததேத்யர்தஃ||௪௩-௪௪||

Adhikarana 40 (45) · Śloka 45

பிபேத்ரஸஂ புஷ்பபலோத்பவஂ வா ஸிதாமதூகத்ரிஸுகந்தியுக்தம் | ஸஞ்சூர்ண்ய ஸஂயோஜ்ய ச நாகபுஷ்பைரஜாஜிகஷ்ணாமரிசைஶ்ச துல்யைஃ ||௪௫||

அபரஂ பாநாத்யயே கிஂ கார்யமித்யாஹ- பிபேத்ரஸஂ புஷ்பபலோத்பவமித்யாதி| புஷ்பபலோத்பவஂ கூஷ்மாண்டோத்பவம்| மதூகோ குடபுஷ்பஃ| த்ரிஸுகந்தி த்ரிஜாதகம்||௪௫||

Adhikarana 41 (46) · Śloka 46

வர்ஷாபூயஷ்ட்யாஹ்வமதூகலாக்ஷாத்வக்கர்புதாராங்குரஜீரகாணி | த்ராக்ஷாஂ ச கஷ்ணாமத கேஶரஂ ச க்ஷீரே ஸமாலோட்ய பிபேத் ஸுகேப்ஸுஃ ||௪௬||

வர்ஷாபூயஷ்ட்யாஹ்வேத்யாதி| வர்ஷாபூப்ரபதீநி கேஶராந்தாநி க்ஷீரே ஸமாலோட்ய ஸுகேப்ஸுஃ புருஷஃ பிபேதிதி பிண்டார்தஃ| வர்ஷாபூஃ ஶ்வேதபுநர்நவா, த்வக் சோசஂ, கர்புதாராங்குராஃ காஞ்சநாராங்குராஃ||௪௬||

Adhikarana 42 (47) · Śloka 47

பவேச்ச மத்யேந து யேந பாதிதஃ ப்ரகாமபீதேந ஸுராஸவாதிநா | ததேவ தஸ்மை விதிவத் ப்ரதாபயேத்விபர்யயே ப்ரஂஶமவஶ்யமச்சதி ||௪௭||

மதாத்யயேஷு ஸாமாந்யமத்யபாநே உக்தேऽபி விஶேஷவிதிமாஹ- பவேதித்யாதி| யேந ஸுராஸவாதிநா மத்யேந ப்ரகாமபீதேந புருஷஃ பாதிதோ பவேத், ததேவ ஸுராஸவாதிகஂ மத்யஂ தஸ்மை புருஷாய விதிவத் ஸௌவர்சலாதியுக்தஂ ப்ரதாபயேத்| கஸ்மாத்ததேவ தஸ்மை ப்ரதாபயேதித்யாஹ- விபர்யய இத்யாதி| யஸ்மாத்விபர்யயே கதே அஸௌ புருஷோ, ப்ரஂஶஂ க்லேஶஂ, ச்சதி ப்ராப்நோதி, தஸ்மாத்ததேவ மத்யஂ தஸ்மை ப்ரதாபயேதித்யர்தஃ||௪௭||

Adhikarana 43 (48) · Śloka 48

யதா நரேந்த்ரோபஹதஸ்ய கஸ்யசித்பவேத் ப்ரஸாதஸ்தத ஏவ நாந்யதஃ | த்ருவஂ ததா மத்யஹதஸ்ய தேஹிநோ பவேத் ப்ரஸாதஸ்தத ஏவ நாந்யதஃ ||௪௮||

மத்யபீடிதஸ்ய புஂஸோ யதா மத்யாதேவ ஸ்வாஸ்த்யஂ ஸ்யாத்ததா தஷ்டாந்தமாஹ- யதேத்யாதி| தத இதி நரேந்த்ராதித்யர்தஃ| த்விதீயததஃஶப்தேந மத்யஂ பராமஶ்யதே||௪௮||

Adhikarana 44 (49) · Śloka 49

விச்சிந்நமத்யஃ ஸஹஸா யோऽதிமத்யஂ நிஷேவதே | தஸ்ய பாநாத்யயோத்திஷ்டா விகாராஃ ஸம்பவந்தி ஹி ||௪௯||

இதாநீமநுக்தஸங்க்ரஹாயாஹ- விச்சிந்நமத்ய இத்யாதி| விச்சிந்நமத்யஃ த்யக்தமத்யஃ| ஸஹஸா அவிமஶ்யைவ| பாநாத்யயோத்திஷ்டா த்வஂஸகாதயஃ| ததா ச தந்த்ராந்தரம்,- “விச்சிந்நமத்யஃ ஸஹஸா யோऽதிமத்யஂ நிஷேவதே| பவேதாஂ மாருதாத் கஷ்டௌ தஸ்ய த்வஂஸகவிக்ஷயௌ”- இத்யாதி||௪௯||

Adhikarana 45 (50) · Śloka 50

மத்யஸ்யாக்நேயவாயவ்யௌ குணாவம்பு(ம்போ)வஹாநி து | ஸ்ரோதாஂஸி ஶோஷயேயாதாஂ தேந தஷ்ணோபஜாயதே ||௫௦||

மத்யபாநாத்யதா தஷ்ணோத்பத்திஸ்ததாऽऽஹ- மத்யஸ்யேத்யாதி| ஆக்நேயவாயவ்யௌ குணௌ தைக்ஷ்ண்யரூக்ஷௌ| அம்புவஹாநி ஸ்ரோதாஂஸீத்யத்ராம்புவஹஸ்ரோதஃஶப்தேநாம்பு கத்யதே, உபசாராத்| அந்யே து வ்யாக்யாநயந்தி- யைஃ ஸ்ரோதோபிருதகஂ வஹந்தி தாந்யேவ ஸ்ரோதாஂஸி தௌ தீக்ஷ்ணரூக்ஷௌ குணௌ ஶோஷயித்வா தத ஆதாரஸ்ரோதஃஶோஷாத்ததாஶ்ரயஸ்யாம்புநோऽபி ஶோஷஃ, தேந ஹேதுநா மத்யேநாபி தஷோபஜாயதே| ‘மத்யஸ்ய’ இத்யாதிபாடஸ்தாநே கேசித் ‘மத்யமாக்நேயபாவாத்’ இத்யாதி பாடஂ படந்தி, ஸ சாபாவாந்ந லிகிதஃ||௫௦||

Adhikarana 46 (51) · Śloka 51

பாடலோத்பலகந்தேஷு முத்கபர்ண்யாஂ ச ஸாதிதம் | பிபேந்மாகதிகோந்மிஶ்ரஂ தத்ராம்போ ஹிமஶீதலம் ||௫௧||

மத்யஜதஷ்ணாசிகித்ஸாமாஹ- பாடலேத்யாதி| பாடலா ஸுகந்திபுஷ்பவக்ஷஃ, உத்பலவ்யக்திபஹுத்வாத் கந்தேஷ்விதி பஹுத்வமுக்தம்| தத்ரேதி தஷ்ணாயாம்| ஹிமஃ துஷாரஃ, தத்வச்சீதலஂ ஹிமஶீதலம்| பாடலாதிஸாதிதமம்போ ஹிமஶீதலஂ பிப்பலீசூர்ணமிஶ்ரஂ தஷ்ணாயாஂ பிபேதிதி பிண்டார்தஃ||௫௧||

Adhikarana 47 (52) · Śloka 53

ஸர்பிஸ்தைலவஸாமஜ்ஜததிபங்கரஸைர்யுதம் | க்வாதேந பில்வயவயோஃ ஸர்வகந்தைஶ்ச பேஷிதைஃ ||௫௨|| பக்வமப்யஞ்ஜநே ஶ்ரேஷ்டஂ... |௫௩|

தஷ்ணாயாஂ க்வாதமபிதாயோபசாரார்தஂ ஸ்நேஹமாஹ- ஸர்பிஸ்தைலவஸாமஜ்ஜேத்யாதி| பங்கரஸோ பங்கராஜரஸஃ| பில்வஂ பில்வபலம்| யவாஃ ப்ரஸித்தாஃ| ஸர்வகந்தா ஏலாதிபடிதாஃ| பேஷிதாஃ கல்கீகதாஃ| ததிபங்கரஸைரிதி த்விபேதபிந்நபங்காபேக்ஷயா ரஸஸ்யாபி த்விவிதத்வஂ, ததோ பஹுவசநம்| தத்நா பங்கரஸேந பில்வயவயோஃ க்வாதேந ப்ரத்யேகஂ சதுர்குணேந ஸர்வகந்தைஃ கல்கீகதைஃ ஸ்நேஹசதுர்தாஂஶைஃ ஸர்பிஸ்தைலஂ வஸா மஜ்ஜேதி சதுஃஸ்நேஹஂ பக்வமப்யஞ்ஜநே ஶஸ்தமிதி ஸம்பந்தஃ| அந்யேऽத்ர மஜ்ஜாஸ்தாநே துக்தஂ படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- தைலவஸேதி யத்யபி த்ரவத்ரவ்யமத்யே தைலவஸே படிதே ததாऽபி ஸ்நேஹஸ்ய ஸ்நேஹாந்தரேணாஸஂஸ்காராத் ஸர்பிஸ்தைலவஸேதி ஸ்நேஹஸ்ய த்ரயஂ துக்தாதிசதுர்த்ரவைஃ பக்வமப்யஞ்ஜநே ஶஸ்தமிதி||௫௨||-

Adhikarana 48 (53) · Śloka 53

...ஸேகே க்வாதஶ்ச ஶீதலஃ |௫௩|

அப்யஞ்ஜநஸ்நேஹமபிதாய ஸேகமாஹ- ஸேகே க்வாத இத்யாதி| ஸேகே பரிஷேகே| க்வாதஶ்ச ஶீதல இதி மதுரஶீதத்ரவ்யகதோ ஹிமஸந்நிபஃ| ஏதாவப்யங்கஸேகௌ ஸதஷி மதாத்யயே கார்யௌ; அந்யே மத்யஜதஷ்ணாயாமேவாப்யங்கஸேகாவிச்சந்தி|௫௩|

Adhikarana 49 (53) · Śloka 54

ரஸவந்தி ச போஜ்யாநி யதாஸ்வமவசாரயேத் ||௫௩|| பாநகாநி ஸுஶீதாநி ஹத்யாநி ஸுரபீணி ச |௫௪|

ஸதஷி மதாத்யயே போஜ்யாநி நிர்திஶந்நாஹ- ரஸவந்தீத்யாதி| ரஸவந்தி ப்ரசுரமதுரரஸாநி| போஜ்யாநி பக்தாநி| யதாஸ்வஂ யதாதோஷப்ரத்யநீகமிதி; ஏதேந யத்போஜ்யஂ யஸ்ய தோஷஸ்ய ப்ரத்யநீகஂ தத்தோஷஜே ஸதஷி மதாத்யயே தத்போஜ்யமவசாரயேதித்யர்தஃ| பாநகாநி த்ராக்ஷாதாடிமாதிகதாநி| ஹத்யாநி மநஃப்ரியாணி| ஸுரபீணி கர்பூராத்யதிவாஸிதாநி||௫௩||-

Adhikarana 50 (54) · Śloka 54

த்வசஂ ப்ராப்தஸ்து பாநோஷ்மா பித்தரக்தாபிமூர்ச்சிதஃ | தாஹஂ ப்ரகுருதே கோரஂ பித்தவத்தத்ர பேஷஜம் ||௫௪||

இதாநீஂ மத்யோஷ்மணோ தாஹகாரித்வமதிதேஶேந தஜ்ஜந்யதாஹஸ்ய சிகித்ஸிதஂ ச ஶ்லோகேநாஹ- த்வசமித்யாதி| பாநோஷ்மா மத்யபாநோஷ்மா| பித்தரக்தாபிமூர்ச்சிதஃ பித்தரக்தஸம்பக்தஃ| கோரஂ பயாவஹம்| பித்தவத்தத்ர பேஷஜஂ மதுரஶீதாதி| ‘பாநோஷ்மா’ இத்யத்ர ‘மத்யோஷ்மா’ இதி கேசித் படந்தி||௫௪||

Adhikarana 51 (55-56) · Śloka 56

ஶீதஂ விதாநமத ஊர்த்வமஹஂ ப்ரவக்ஷ்யே தாஹப்ரஶாந்திகரமத்திமதாஂ நராணாம் | தத்ராதிதோ மலயஜேந ஹிதஃ ப்ரதேஹஶ்சந்த்ராஂஶுஹாரதுஹிநோதகஶீதலேந ||௫௫|| ஶீதாம்புஶீதலதரைஶ்ச ஶயாநமேநஂ ஹாரைர்மணாலவலயைரபலாஃ ஸ்பஶேயுஃ | பிந்நோத்பலோஜ்ஜ்வலஹிமே ஶயநே ஶயீத பத்ரேஷு வா ஸஜலபிந்துஷு பத்மிநீநாம் ||௫௬||

தாஹப்ரதீகாரமதிதேஶேநாபிதாயேஶ்வராணாஂ புருஷாணாஂ விஶிஷ்டஂ ப்ரதீகாரமாஹ- ஶீதமித்யாதி| தத்ரேதி தாஹே| ஆதித இதி ஆதௌ| மலயஜேநேதி ஸுரபிசந்தநேந | ப்ரதேஹஃ ப்ரதநுர்லேபஃ| மலயஜவிஶேஷணமாஹ- சந்த்ராஂஶுஹாரதுஹிநோதகஶீதலேநேதி|- ஹாரோ முக்தாஹாரஃ, துஹிநோதகஂ ஹிமபாநீயஂ, தத்வச்சீதலேநேத்யர்தஃ| அந்யே ‘சத்ராஂஶுஹாரஹிமநிர்மலஶீதலேந’ இதி, அபரே ‘சந்த்ராஂஶுஹாரகரகாஹிமஶீதலேந’ இதி படந்தி| கரகாஃ ஸ்படிககுடிகாகாரா வஷ்டிஜலஜாஃ பாஷாணாஃ, ஹிமஂ துஷாரஃ, ஶேஷஂ ஸமம்| ஶீதாம்புஶீதலதரைஃ ஶீதோதகவததிஶயஶீதலைஃ| ஏதத்விஶேஷணஂ ஹாரைர்மணாலவலயைரித்யநயோஃ| ‘ஶீதாம்புஶீதலகரைஃ’ இத்யந்யே; ஶீதாம்புவத் ஶீதலஹஸ்தைஃ| ஶயாநஂ விஶ்ராந்தஂ ந து ஸ்வபந்தஂ, தாதக்தாஹார்தஸ்ய நித்ராயா அஸம்பவாத்| அந்யே ‘மணாலவலயைஃ’ இத்யத்ர ‘துஷாரவிமலைஃ’ இதி படித்வா ஹாரைரித்யஸ்ய விஶேஷணஂ மந்யந்தே| அபலாஃ ப்ரௌடஸ்த்ரியஃ| ஸ்பஶேயுஃ ஸ்பர்ஶநஂ குர்யுஃ| தாஹார்தஸ்ய ஸுகோத்பாதநாய ஶயநமாஹ- பிந்நோத்பலோஜ்ஜ்வலஹிமே இதி|- ப்ரபுல்லநீலோத்பலோஜ்ஜ்வலஶீதலே ஏவஂவிதே ஶயநே ஶயீத| பக்ஷாந்தரமாஹ- பத்ரேஷு வேத்யாதி| ஸஜலபிந்துஷு பத்மிநீநாஂ பத்ரேஷு வா ஶயீதேதி ஸம்பந்தஃ||௫௫-௫௬||

Adhikarana 52 (57) · Śloka 57

ஆஸாதயந் பவநமாஹதமங்கநாபிஃ கஹ்லாரபத்மதலஶைவலஸஞ்சயேஷு | காந்தைர்வநாந்தபவநைஃ பரிமஶ்யமாநஃ ஶக்தஶ்சரேத்பவநகாநநதீர்கிகாஸு ||௫௭||

கிஂ குர்வந் ஶயீதேத்யாஹ- ஆஸாதயந்நித்யாதி| ஆஸாதயந் ப்ராப்நுவந்| கஂ? பவநஂ| கிம்பூதம்? ஆஹதம் ஆநீதம்| அங்கநாபிஃ ஸ்த்ரீபிஃ; வ்யஞ்ஜநாதிபிஃ கத்வேத்யூஹ்யம்| கஹ்லாரபத்மதலஶைவலஸஞ்சயேஷு ஶயீதேதி ஸம்பத்யதே| கஹ்லாரஂ ஸௌகந்திகோத்பலம்| அந்யே ‘ஸஞ்சயேஷு’ இத்யத்ர ‘ஸஞ்சயேப்யஃ’ இதி படித்வா கஹ்லாரபத்மதலஶைவலஸஞ்சயேப்யோऽபலாபிராஹதமிதி ஸம்பத்நந்தி| ஏவஂவிதைஃ ஶயநைராஹ்லாதிதஃ ஸந் கிஂ குர்யாதித்யாஹ- காந்தைரித்யாதி| காந்தைஃ கமநீயைர்மதுஶீதஸுகந்திபிஃ, வநாந்தபவநைஃ ஆம்ராதிவாடிகாஸமீபவாதைஃ, பரிமஶ்யமாநஃ ஸ்பஶ்யமாநஃ, ஶக்தஃ ஸமர்தஃ ஸந், சரேத் ப்ரமேத்| காஸு பவநகாநநதீர்கிகாஸு கஹோத்யாநஸஸோபாநபுஷ்கரிணீஷு| அந்யே ‘காந்தைஃ’ இத்யத்ர ‘ஶீதைஃ’ இதி, ‘வநாந்தபவநைஃ’ இத்யத்ர ‘ஜலாந்தபவநைஃ’, ‘பரிமஶ்யமாந’ இத்யத்ர ‘பரிமஜ்யமாநஃ,’ ‘ஶக்தஃ’ இத்யத்ர ‘ப்ரீதஃ’ இதி படந்தி||௫௭||

Adhikarana 53 (58) · Śloka 59

தாஹாபிபூதமதவா பரிஷேசயேத்து லாமஜ்ஜகாம்புருஹசந்தநதோயதோயைஃ | விஸ்ராவிதாஂ ஹதமலாஂ நவவாரிபூர்ணாஂ பத்மோத்பலாகுலஜலாமதிவாஸிதாம்பும் ||௫௮|| வாபீஂ பஜேத ஹரிசந்தநபூஷிதாங்கஃ காந்தாகரஸ்பஶநகர்கஶரோமகூபஃ |௫௯|

தாஹாபிபூதமித்யாதி| அதவா தமாதுரஂ தாஹபீடிதஂ பரிஷேசயேத்| கைஃ? லாமஜ்ஜகேத்யாதிபிஃ; லாமஜ்ஜகஂ பர்வதோத்பூதமூலஂ, அந்யே உஶீரமாஹுஃ; அம்புருஹஂ பத்மோத்பலாதிகஂ; சந்தநமத்ர ஶ்வேதஂ, தஸ்யைவ தாஹஹரத்வாத்; தோயஂ வாலகஂ; ஏஷாஂ தோயைஃ க்வாதைஃ| விஸ்ராவிதாமிதி நிஃஸாரிதபூர்வபாநீயாம்| ஹதமலாம் ஆகஷ்டபங்காதிகாம், நவவாரிபூர்ணாம் அபரநிர்மலஜலபதாஂ; பத்மோத்பலாகுலஜலாஂ பத்மம் ஈஷச்சுக்லஂ, உத்பலாநி நீலோத்பலாநி, தைர்வ்யாப்தஜலாம்| அதிவாஸிதாம்புஂ ப்ரசுரசந்தநாதிப்ரக்ஷேபேண ஸுகந்திதஜலாம்| ஏவஂவிதாஂ வாபீஂ பஜேத ஸேவேத, ‘தாஹார்த ஆதுர’ இதி ஶேஷஃ| கிம்பூதஃ ஸந்? சந்தநபூஷிதாங்கஃ ஶ்வேதசந்தநாநுலிப்தகாத்ரஃ| புநஃ கிம்பூதஃ? காந்தேத்யாதிவிஶேஷணயுக்தஃ||௫௮||-

Adhikarana 54 (59) · Śloka 60

தத்ரைநமம்புருஹபத்ரஸமைஃ ஸ்பஶந்த்யஃ ஶீதைஃ கரோருவதநைஃ கடிநைஃ ஸ்தநைஶ்ச ||௫௯|| தோயாவகாஹகுஶலா மதுரஸ்வபாவாஃ ஸஂஹர்ஷயேயுரபலாஃ ஸுகலைஃ ப்ரலாபைஃ |௬௦|

தத்ர தஸ்யாஂ வாப்யம்| ஏநஂ தாஹார்தம்| அம்புருஹஂ கமலஂ, தஸ்ய பத்ரஸமைஃ பத்ரதுல்யைஃ; ஏதச்ச ஶீதைஃ கரோருவதநைரித்யஸ்ய விஶேஷணம்| ‘வதநைஃ’ இத்யத்ர ‘ஜகநைஃ’ இத்யந்யே| மதுரஸ்வபாவா மதுப்ரசாராஃ| ஸுகலைஃ ப்ரலாபைஃ ஶோபநகலாயுக்தைஃ ப்ரகஷ்டவசநைஃ| தத்ர வாப்யமேவஂவிதைஃ கரோருவதநைஃ ஸ்தநைஶ்ச கடிநைஃ ஸ்பஶந்த்யோऽபலாஃ ப்ரௌடஸ்த்ரியஸ்தோயாவகாஹகுஶலா மதுப்ரசாராஃ ஸுகலைஃ ப்ரலாபைரேநஂ தாஹார்தஂ ஸஂஹர்ஷயேயுஃ துஷ்டிமுத்பாதயேயுரிதி ஸம்பந்தஃ||௫௯||-

Adhikarana 55 (60-61) · Śloka 62

தாராகஹே ப்ரகலிதோதகதுர்திநாபே க்லாந்தஃ ஶயீத ஸலிலாநிலஶீதகுக்ஷௌ ||௬௦|| கந்தோதகைஃ ஸகுஸுமைருபஸிக்தபூமௌ பத்ராம்புசந்தநரஸைருபலிப்தகுட்யே | ஜாத்யுத்பலப்ரியககேஶரபுண்டரீகபுந்நாகநாககரவீரகதோபசாரே ||௬௧|| தஸ்மிந் கஹே கமலரேண்வருணே ஶயீத யத்நாஹதாநிலவிகம்பிதபுஷ்பதாம்நி |௬௨|

தாராகஹே இத்யாதி| ப்ரகலிதஂ கலிதுஂ ப்ரவத்தஂ யதுதகஂ தேந துர்திநஸ்யேவ ஆபா யஸ்ய தத்ததா| க்லாந்தோ க்லாநியுக்தஃ, ‘ஆதுர’ இதி ஶேஷஃ| ஸலிலேந மிஶ்ரிதோऽநிலஃ ஸலிலாநிலஸ்தேந ஶீதஃ குக்ஷிரப்யந்தரஂ யஸ்ய தத் தத்ர| ‘ஸஜலாம்புதஶீதகுக்ஷௌ’ இத்யந்யே படந்தி; தத்ர ஸஜலமேகவச்சீதாப்யந்தரப்ரதேஶே| கந்தோதகைஃ ஏலாதிகந்தத்ரவ்யகஷாயைஃ| ஸகுஸுமைஃ ஜாதீகுஸுமாதியுதைஃ| அந்யே ‘ஸகுஸுமைருபஸிக்தபூமௌ’ இத்யத்ர ‘படுபிருக்ஷிதபூமிபாகே’ இதி படந்தி; தத்ர ஏலாதிகஷாயைஃ படுபிர்வ்யக்தகந்தைஃ ஸிக்தோ பூமிப்ரதேஶோ யத்ர| பத்ரஂ பத்ரகம், அம்பு வாலகஂ, சந்தநஂ ஶ்வேதசந்தநஂ; ரஸோऽத்ர க்வாதஃ| குட்யஂ பித்திஃ| ஏதேஷாமேவ கல்கக்வாதாப்யாமுபலிப்தபித்திகே| ‘உபதிக்தகுட்யே’ இத்யந்யே; தத்ராப்யேக ஏவார்தஃ| ஜாதீ ப்ரஸித்தா, உத்பலஂ நீலோத்பலஂ, ப்ரியகோ பீஜகஃ, கேஶரோ பகுலஃ, புண்டரீகஂ ஶ்வேதபத்மஂ, புந்நாகோ தேவவல்லபஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தஃ, நாகஂ நாககேஶரஂ, கரவீரோऽத்ர ரக்தகரவீரஃ, அத்ரைதேஷாஂ புஷ்பாணி க்ராஹ்யாணி; தைஃ கதோபசாரே கதரசநாவிஶேஷே தாரகஹே| அந்யே த்வேவஂ படந்தி- ‘மாஂஸீதமாலதணகுங்குமபத்மபத்ரஜாத்யுத்பலாக்ரகரவீரகதோபகாரே’ இதி| தமாலஂ பத்ரகஂ, தணஂ ஸுகந்திதணஂ, பத்மபத்ரகஂ கமலபத்ரஂ, ஜாத்யுத்பலே பூர்வவத், அக்ரகரவீரோ ரக்தகரவீரஃ, ஶேஷஂ ஸமமிதி| தஸ்மிந் கஹே தாராகஹே| கமலரேண்வருணே கமலதூலீவத்ரக்தாங்கே இதி தாராகஹவிஶேஷணம்| யத்நாஹதாநிலவிகம்பிதபுஷ்பதாம்நி ப்ரகாராந்தராநீதவசாலிதபுஷ்பமாலாயுக்தே ||௬௦-௬௧||-

Adhikarana 56 (62-64) · Śloka 64

ஹேமந்தவிந்த்யஹிமவந்மலயாசலாநாஂ ஶீதாம்பஸாஂ ஸகதலீஹரிதத்ருமாணாம் ||௬௨|| உத்பிந்நநீலநலிநாம்புருஹாகராணாஂ சந்த்ரோதயஸ்ய ச கதாஃ ஶணுயாந்மநோஜ்ஞாஃ | ம்லாநஂ ப்ரதாந்தமநஸஂ மநஸோऽநுகூலாஃ பீநஸ்தநோருஜகநா ஹரிசந்தநாங்க்யஃ ||௬௩|| தா ஏநமார்த்ரவஸநாஃ ஸஹ ஸஂவிஶேயுஃ ஶ்லிஷ்ட்வாऽபலாஃ ஶிதிலமேகலஹாரயஷ்ட்யஃ ||௬௪||

ஏவஂவிதே தாராகஹே ஶயாநஃ கிஂ குர்யாதித்யாஹ- ஹேமந்தேத்யாதி| ஹேமந்தஃ துஃ; மலயாந்தைரசலஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே, தேநாத்ர விந்த்யவநாதிபரிஹாரஃ | தேஷாஂ விஶேஷணத்ரயமாஹ- ஶீதாம்பஸாஂ ஶீதபாநீயாநாம்| ஸகதலீஹரிதத்ருமாணாஂ கதலீஹரிதவக்ஷஸஹிதாநாம்| உத்பிந்நநீலநலிநாம்புருஹாகராணாம் உத்பிந்நாநி விகஸிதாநி நீலநலிநாநி நீலோத்பலாநி அம்புருஹாணி புண்டரீகரக்தோத்பலாதீநி தேஷாமாகராஃ தத்யுக்தஜலாஶயாஃ தே உத் ஊர்த்வப்ரதேஶே யேஷாமித்யர்தஃ; தேஷாமேவஂவிதாநாஂ பர்வதாநாஂ மநோஜ்ஞாஃ கதாஃ ஶணுயாத்| சந்த்ரோதயஸ்ய சேதி கதாஃ ஶணுயாதித்யர்தஃ| மநோஜ்ஞா மநோநுகூலாஃ| ஏவமபி ஸுகமநாப்நுவந்தஂ கதமுபாசரேதித்யாஹ- ம்லாநமித்யாதி| ம்லாநஂ க்லாநியுக்தம்| ப்ரதாந்தமநஸஂ தீநமநஸ்கம்| பீநாநி மாஂஸலாநி ஸ்தநோருஜகநாநி யாஸாஂ தாஸ்ததா; ஜகநஂ ஸ்த்ரீகட்யக்ரபாகஃ| ஹரிசந்தநாங்க்யஃ ரக்தசந்தநாநுலிப்தாஃ; அந்யே ‘கநஸாரதிக்தா’ இதி படந்தி, தத்ர சந்தநாநுலிப்தாஃ| தா இதி அபலா இத்யர்தஃ| ஏநஂ தாஹார்திமந்தம்| ஆர்த்ரவஸநா ஆர்த்ரவஸ்த்ராஃ | ஸஹ ஸஂவிஶேயுரிதி தாஹார்தேந ஸஹ விஶ்ராமஂ குர்யுரித்யர்தஃ| ஶ்லிஷ்ட்வா ஆலிங்க்ய| அபலாஃ ஸ்த்ரியஃ| கிம்பூதாஃ? ஶிதிலமேகலஹாரயஷ்ட்ய இதி ஶிதிலா லம்பமாநா மேகலா க்ஷுத்ரஸுவர்ணகண்டிகாயுக்தஃ கடிதோரகஃ, ஹாரயஷ்டிஃ மௌக்திகமாலா யாஸாஂ தாஸ்ததா| தா அபலாஃ மநஸோऽநுகூலா இத்யாதிவிஶேஷணவிஶிஷ்டாஃ, க்லாநஂ ப்ரதாந்தமநஸமாதுரஂ ஶ்லிஷ்ட்வா தேநைவ ஸஹ ஸஂவிஶேயுரிதி ஸம்பந்தஃ| கேசித் ‘ஶ்லிஷ்ட்வா’ இத்யத்ர ‘ஶ்லிஷ்ய’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- ஶ்லிஷ்ய ஆஶ்லிஷ்ய; சந்தோநுரோதேந ஆங்ஶப்தலோபஃ||௬௨-௬௪||

Adhikarana 57 (65) · Śloka 65

ஹர்ஷயேயுர்நரஂ நார்யஃ ஸ்வகுணை ரஹஸி ஸ்திதாஃ | தாஃ ஶைத்யாச்சமயேயுஶ்ச பித்தபாநாத்யயாந்தரம் ||௬௫||

ஹர்ஷயேயுரித்யாதி| ஹர்ஷயேயுஃ துஷ்டிஂ நயேயுஃ| நரமிதி தாஹார்தம்| நார்யஃ ஸ்த்ரியஃ| கைர்ஹர்ஷயேயுஃ? ஸ்வகுணைஃ மதுபாஷணாதிபிஃ| ரஹஸிஸ்திதா ஏகாந்தே ஸ்திதாஃ| தா நார்யஃ| ஶைத்யாத் ‘ஆத்மந’ இதி ஶேஷஃ| ஶமயேயுஃ ஶாந்திஂ நயேயுஃ| கிஂ ஶமயேயுஃ? பித்தபாநாத்யயாந்தரஂ பித்தபாநாத்யயபேதம்||௬௫||

Adhikarana 58 (66) · Śloka 66

தட்தாஹரக்தபித்தேஷு கார்யோऽயஂ பேஷஜக்ரமஃ | ஸாமாந்யதோ... |௬௬|

இமஂ விதிமந்யத்ராப்யதிதிஶந்நாஹ- தடித்யாதி| தட் பிபாஸா, தாஹோ நாநாப்ரகாரோ வக்ஷ்யமாணஃ| அயம் அநந்தரோக்தஃ| பேஷஜக்ரம ஔஷதவிதிஃ கார்யஃ|௬௬|-

Adhikarana 59 (66) · Śloka 66

... விஶேஷஂ து ஶணு தாஹேஷ்வஶேஷதஃ ||௬௬||

தடாதிஷு ஸாமாந்யதோ விதிமுத்திஶ்ய தாஹேஷு விஶேஷவிதிமாஹ- விஶேஷமித்யாதி| தாஹேஷ்விதி பஹுவசநஂ நாநாப்ரகாரத்வேந தாஹஸ்யாபிதாஸ்யமாநத்வாத்; அத ஏவ அஶேஷத இத்யுக்தம், அஶேஷேஷ்வித்யர்தஃ||௬௬||

Adhikarana 60 (67-69) · Śloka 69

கத்ஸ்நதேஹாநுகஂ ரக்தமுத்ரிக்தஂ தஹதி ஹ்யதி | ஸஞ்சூஷ்யதே தஹ்யதே ச தாம்ராபஸ்தாம்ரலோசநஃ ||௬௭|| லோஹகந்தாங்கவதநோ வஹ்நிநேவாவகீர்யதே | தஂ விலங்க்ய விதாநேந ஸஂஸஷ்டாஹாரமாசரேத் ||௬௮|| அப்ரஶாம்யதி தாஹே ச ரஸைஸ்தப்தஸ்ய ஜாங்கலைஃ | ஶாகாஶ்ரயா யதாந்யாயஂ ரோஹிணீர்வ்யதயேத் ஸிராஃ ||௬௯||

இதாநீஂ ரக்தாதிதாஹலக்ஷணஂ தேஷாமேவ விஶிஷ்டஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ- கத்ஸ்நதேஹாநுகமித்யாதி| கத்ஸ்நதேஹாநுகஂ ஸகலதேஹவ்யப்தம்| உத்ரிக்தஂ ப்ரவத்தம்| ஹிஶப்த ஏவார்தே| ஸஞ்சூஷ்யதே ஆகஷ்யத இவ வேதநாவிஶேஷஃ| ‘தஹ்யதே’ இத்யத்ர 'உஷ்யதே' இத்யந்யே; தத்ர உஷ்யதே தஹ்யத இத்யர்தஃ| தாம்ராபஃ தாம்ரப்ரபஃ| தாம்ரலோசநோ லோஹிதாக்ஷஃ| லோஹகந்தஶப்தோऽங்கவதநாப்யாஂ ஸம்பத்யதே| வஹ்நிநேவாவகீர்யதே ஜ்வலிதாங்காரைரிவாத்மாநமாசிதஂ மந்யதே, அநேந தாஹாதிஶயஃ ப்ரதிபாதிதஃ| தமிதி ரக்ததாஹார்தம் | விலங்கயேதி விவிதப்ரகாரஂ லங்கயித்வா| விதாநேந க்ரமேண, ஸஂஸஷ்டாஹாரஂ கததர்பணாதிக்ரமஂ, ஆசரேதிதி குர்யாத், ‘வைத்யப்ரயுக்தஂ’ இதி ஶேஷஃ| ஏவமப்யப்ரஶாம்யதி தாஹே கிஂ குர்யாதித்யாஹ- அப்ரஶாம்யதீத்யாதி| அப்ரஶாம்யதி தாஹே ஜாங்கலை ரஸைஸ்தப்தஸ்ய ஶாகாஶ்ரயா பாஹுஜங்காஶ்ரயாஃ ரோஹிணீஃ லோஹிதாஃ ஸிரா யதாந்யாயஂ வ்யதயேதிதி ஸம்பந்தஃ; யதாந்யாயஂ ஸிராவ்யதவிதாநோக்தேந ந்யாயேநேத்யர்தஃ||௬௭-௬௯||

Adhikarana 61 (70) · Śloka 70

பித்தஜ்வரஸமஃ பித்தாத் ஸ சாப்யஸ்ய விதிர்ஹிதஃ |௭௦|

அதஃ பரஂ தாஹஸ்ய பித்தஜ்வரேண ஸஹ ஸமத்வஂ தச்சிகித்ஸிதஂ சாஹ- பித்தஜ்வரஸம இத்யாதி|௭௦|

Adhikarana 62 (70-71) · Śloka 71

தஷ்ணாநிரோதாதப்தாதௌ க்ஷீணே தேஜஃ ஸமுத்ததம் ||௭௦|| ஸபாஹ்யாப்யந்தரஂ தேஹஂ தஹேத்வை மந்தசேதஸஃ | ஸஂஶுஷ்ககலதால்வோஷ்டோ ஜிஹ்வாஂ நிஷ்கஷ்ய சேஷ்டதே ||௭௧||

தண்ணிரோதஜே தாஹே சிகித்ஸிதஂ நிர்திஶந்நாஹ- தஷ்ணாநிரோதாதித்யாதி| அப்தாதௌ பாநீயதாதௌ| தேஜஃ பித்தோஷ்மா| ஸமுத்ததம் அத்யர்தவத்தம்| ஏவஂவிதஂ தேஜோ தேஹஂ ஸபாஹ்யாப்யந்தரஂ மந்தசேதஸ ஆதுரஸ்ய வை ஸ்புடஂ தஹேதித்யர்தஃ| ஸ தஹ்யமாநதேஹஃ கிஂ குர்யாதித்யாஹ- ஜிஹ்வாஂ நிஷ்கஷ்யேத்யாதி| ஜிஹ்வாஂ நிஷ்கஷ்ய நிஃஸார்யேத்யர்தஃ| சேஷ்டதே ஹஸ்தபாதாதிவிக்ஷேபணஂ கரோதி, ‘தாஹார்தஃ’ இதி ஶேஷஃ| அந்யே ‘ஜிஹ்வா நிஃஸத்ய வேபதே’ இதி படந்தி, தத்ர தாஹார்தஸ்ய ஜிஹ்வா நிஃஸத்ய கம்பதே இத்யர்தஃ||௭௦-௭௧||

Adhikarana 63 (72) · Śloka 73

தத்ரோபஶமயேத்தேஜஸ்த்வப்தாதுஂ ச விவர்தயேத் | பாயயேத் காமமம்பஶ்ச ஶர்கராட்யஂ பயோऽபி வா ||௭௨|| ஶீதமிக்ஷுரஸஂ மந்தஂ விதரேச்சேரிதஂ விதிம் |௭௩|

தத்ரேத்யாதி| தத்ர தஷ்ணாநிரோதஜே தாஹே| உபஶமயேத் ஶாந்திஂ நயேத் மதுரஶீதாதிபிஃ| தேஜஃ பித்தோஷ்மாணம்| அத்ராந்யே ‘தஸ்ய தேஜஃ ப்ரஶமயேத்’ இதி படந்தி; தத்ர தஸ்யேதி தாஹார்தஸ்ய, ஶேஷஂ ஸமம்| அப்தாதுஂ ச விவர்தயேதிதி ஸ்வயோநிவர்தநைஃ மதுரஸ்நிக்தஶீதலைஃ| அம்பஃ பாநீயம்| தஂ தஷ்ணாநிரோதஜதாஹார்தம்| கிம்பூதமம்பஃ? ஶர்கராட்யஂ ப்ரபூதஶர்கராயுக்தம்| கிமம்ப ஏவ பாயயேதித்யாஹ- பயோऽபி வேதி|- ஶர்கராட்யஂ துக்தஂ வேத்யர்தஃ| மந்தஂ “ஶக்தவஃ ஸர்பிஷாऽப்யக்தாஃ ஶீதவாரிபரிப்லுதாஃ” இத்யாத்யுக்தலக்ஷணம்| விதரேச்சேரிதஂ விதிமிதி பித்தஜ்வரஹரம்| கேசித் ‘விதரேச்சேதரஂ விதிம்’ இதி படந்தி; தத்ர பித்தஜ்வரோக்தாத் இதரோऽந்யஃ பித்தஹரோ விதிரித்யர்தஃ||௭௨||-

Adhikarana 64 (73) · Śloka 74

அஸஜா பூர்ணகோஷ்டஸ்ய தாஹோ பவதி துஃஸஹஃ ||௭௩|| விதிஃ ஸத்யோவ்ரணீயோக்தஸ்தஸ்ய லக்ஷணமேவ ச |௭௪|

அஸஜா பூர்ணகோஷ்டஸ்யேத்யாதி| அஸஜா ரக்தேந| பூர்ணகோஷ்டஸ்ய ஸம்பதோதரஸ்ய| துஃஸஹஃ ரௌத்ரஃ| விதிஃ சிகித்ஸா| தஸ்யேதி தாஹார்தஸ்ய| லக்ஷணமேவேதி ஸத்யோவ்ரணீயோக்தமித்யர்தஃ ‘அஸஜா’ இத்யத்ர ‘அஸஜஃ’ இதி ஷஷ்ட்யந்தஂ கேசித் படந்தி, பூரணார்தே ஷஷ்டீஂ வ்யாக்யாநயந்தி ச||௭௩||-

Adhikarana 65 (74-75) · Śloka 75

தாதுக்ஷயோக்தோ யோ தாஹஸ்தேந மூர்ச்சாதஷாந்விதஃ ||௭௪|| க்ஷாமஸ்வரஃ க்ரியாஹீநோ பஶஂ ஸீததி பீடிதஃ | ரக்தபித்தவிதிஸ்தஸ்ய ஹிதஃ ஸ்நிக்தோऽநிலாபஹஃ ||௭௫||

தாதுக்ஷயோக்தோ யோ தாஹ இத்யாதி| தாதுக்ஷயோக்தோ ரக்தக்ஷயோக்தஃ| யச்சாத்ர ரக்தக்ஷயோக்த இதி பாடோ ந கதஃ, ததிதரதாதுக்ஷயேऽபி தாஹோ பவதீதி ஜ்ஞாபநார்தம்| தேந தாதுக்ஷயஜதாஹேந| க்ஷாமஸ்வரோ துர்பலஸ்வரஃ| க்ரியாஹீநஃ காயிகமாநஸசேஷ்டாஹீநஃ| பீடிதோ ‘தாஹேந’ இதி ஶேஷஃ||௭௪-௭௫||

Adhikarana 66 (76-77) · Śloka 77

க்ஷதஜேநாஶ்நதஶ்சாந்யஃ ஶோசதோ வாऽப்யநேகதா | தேநாந்தர்தஹ்யதேऽத்யர்தஂ தஷ்ணாமூர்ச்சாப்ரலாபவாந் ||௭௬|| தமிஷ்டவிஷயோபேதஂ ஸுஹத்பிரபிஸஂவதம் | க்ஷீரமாஂஸரஸாஹாரஂ விதிநோக்தேந ஸாதயேத் ||௭௭||

‘அஸஜா பூர்ணகோஷ்டஸ்ய’ இத்யாதிநா கோஷ்டஸ்தேந ரக்தேந தாஹமபிதாயேதாநீஂ ப்ரகாராந்தரேணாஹ- க்ஷதஜேநாஶ்நதஶ்சாந்ய இத்யாதி| க்ஷதஜேந ரக்தேந| அஶ்நதஃ போஜநஂ குர்வதஃ| அந்யோ ‘தாஹ’ இதி ஶேஷஃ| ஶோசதோ வாऽப்யநேகதேதி அநேகப்ரகாரஂ ஶோகஂ குர்வதஃ| ஶோகஂ குர்வதோ போஜநஂ குர்வதோ வாऽபி நரஸ்யாந்யோ தாஹோ ரக்தேந பவதீதி ஸம்பந்தஃ| தேந தாஹேந, அந்தஃ அப்யந்தரஂ தஹ்யதே| மூர்ச்சாதஷ்ணாப்ரலாபவாந் ‘ஆதுரோ பவதி’ இதி ஶேஷஃ| தம் ஆதுரம்| இஷ்டவிஷயோபேதம் அபிலஷிதஶப்தஸ்பர்ஶாதிஸஂயுக்தம்| ஸுஹத்பிஃ மித்ரைஃ| அபிஸஂவதஂ ஸமந்ததஃ பரிவதம்| விதிநோக்தேந ஸாதயேத் தாஹஶாந்திகரேண ப்ராகுக்தேந விதாநேந ஶாந்திஂ நயேத்||௭௬-௭௭||

Adhikarana 67 (78) · Śloka 78

மர்மாபிகாதஜோऽப்யஸ்தி ஸ சாஸாத்யதமஃ ஸ்மதஃ |௭௮|

மர்மாபிகாதஜ இத்யாதி| மர்மாபிகாதஜஃ ஸத்யஃ காலாந்தரே வா ப்ராணஹரமர்மாபிகாதஜஃ| யத்யேவஂ தர்ஹி அஸாத்யத்வஂ ப்ராப்தமேவ, ஸ சாஸாத்யதமஃ ஸ்மத இதி வ்யர்தம்| நைவஂ, ஸ சாஸாத்யதமஃ ஸ்மத இத்யஸ்மாதேவ ஸத்யஃகாலாந்தரப்ராணஹரமர்மஜோ ஜ்ஞாயத இத்யதோஷஃ| ‘ஸ சாஸாத்யதமஃ ஸ்மதஃ’ இத்யத்ராந்யே ‘ஸோऽஸாத்யஃ ஸப்தமோ மத’ இதி படந்தி| அத ஏவ ச தாஹகணநாஂ குர்வந்தி- த்வசஂ ப்ராப்தஸ்து பாநோஷ்மேத்யாதிஃ ப்ரதமோ தாஹஃ, கத்ஸ்நதேஹாநுகஂ பித்தமித்யாதிர்த்விதீயஃ தஷ்ணாநிரோதாதித்யாதிஸ்ததீயஃ, அஸஜா பூர்ணகோஷ்டஸ்யேத்யாதிஶ்சதுர்தஃ, தாதுக்ஷயோக்த இத்யாதிஃ பஞ்சமஃ, க்ஷதஜேநாஶ்நதஶ்சாந்யஃ ஶோசதோ வாऽபீத்யாதிஃ ஷஷ்டஃ, ஸப்தமஶ்ச மர்மாபிகாதஜஃ|௭௮|-

Adhikarana 68 (78) · Śloka 78

ஸர்வ ஏவ ச வர்ஜ்யாஃ ஸ்யுஃ ஶீதகாத்ரேஷு தேஹிஷு ||௭௮|| (ஏவஂவிதோ பவேத்யஸ்து மதிராமயபீடிதஃ ||) |

அவஸ்தாயாஂ ஸர்வேஷாமபி தாஹாநாஂ வர்ஜநமாஹ- ஸர்வ ஏவேத்யாதி| ஸர்வ ஏவ ‘தாஹா’ இதி ஶேஷஃ||௭௮||

Adhikarana 69 (79) · Śloka 79

ப்ரஶாந்தோபத்ரவே சாபி ஶோதநஂ ப்ராப்தமாசரேத் ||௭௯||

தாஹாநாஂ புநராவத்திநிஷேதாய விதாநமாஹ- ஏவஂவிதோ பவேதித்யாதி| ப்ரஶாந்தோபத்ரவே நிவத்ததஷ்ணாதிகே ‘ஆதுரே’ இதி ஶேஷஃ| ஶோதநஂ விரேசநஂ, பித்தஹரத்வாத்| ப்ராப்தஂ யதாதோஷப்ரத்யநீகம்| ஆசரேத் குர்யாத் ‘வைத்ய’ இதி ஶேஷஃ| அந்யே ஶோதநஶப்தேந வமநமபி கதயந்தி| தத்வமநஂ தாஹகாரிணி பித்தே கபஸ்தாநகே கார்யம்| அந்யே ‘ப்ரஶாந்தோபத்ரவஶ்சாபி’ இதி படந்தி; தத்ர ஏவஂவித ஆதுரஃ ஶோதநமாசரேதிதி வ்யாக்யாநயந்தி||௭௯||

Adhikarana 70 (80) · Śloka 80

ஸஜீரகாண்யார்த்ரகஶங்கவேரஸௌவர்சலாந்யர்தஜலப்லுதாநி | மத்யாநி ஹத்யாந்யத கந்தவந்தி பீதாநி ஸத்யஃ ஶமயந்தி தஷ்ணாம் ||௮௦||

யதா பீயமாநஂ மத்யஂ தஷ்ணாகரஂ ந பவதி ததா ப்ராஹ- ஸஜீரகாணித்யாதி| ஸஜீரகாணி ஜீரகஸஹிதாநி| ஆர்த்ரகஂ ப்ரஸித்தஂ, ஶங்கவேரஂ ஶுண்டீ| ஆர்த்ரகஸ்யாதௌ ஸஹஶப்தோ போத்தவ்யஃ; தேந ‘ஆர்த்ரகஶங்கவேரஸௌவர்சலாநி’ இதி மத்யாநீத்யஸ்ய விஶேஷணம்| அர்தஜலப்லுதாநி அர்தபாநீயமிஶ்ரிதாநி| ஹத்யாநி மநஃப்ரியாணி| கந்தவந்தி ப்ரஶஸ்தகந்தாநி| ஏவஂவிதாநி மத்யாநி பீதாநி ஸந்தி ஸத்யஸ்தஷ்ணாஂ ஶமயந்தீதி பிண்டார்தஃ||௮௦||

Adhikarana 71 (81) · Śloka 81

ஜலப்லுதஶ்சந்தநபூஷிதாங்கஃ ஸ்ரக்வீ ஸபக்தாஂ பிஶிதோபதஂஶாம் | பிபந் ஸுராஂ நைவ லபேத ரோகாந் மநோநுவிக்நஂ ச மதஂ ந யாதி ||௮௧||

கிம்பூதஃ ஸந்மத்யபஃ கிம்பூதாஂ ஸுராஂ பிபந் பாநஜரோகாந் மநோவிதாதகஂ ச மதஂ ந ப்ராப்நோதீத்யாஹ- ஜலப்லுத இத்யாதி| ஜலப்லுதோ ஜலார்த்ரகாத்ரஃ| சந்தநபூஷிதாங்கஃ சந்தநாநுலிப்தஶரீரஃ| ஸ்ரக்வீ புஷ்பமாலாயுக்தஃ| ஸபக்தாஂ பக்தேந ஸஹிதாம்| பிஶிதோபதஂஶாஂ மாஂஸபக்ஷணஸஹிதாம்| ரோகாந் பாநஜாநித்யர்தஃ| மநோநுவிக்நஂ ச மதஂ ந யாதி மநோவிகாதகஂ மதஂ ந ப்ராப்நோதி| ஏதேநோத்தரௌ மதௌ நாதிகச்சதீத்யுக்தம்| அந்யே ‘மநோமதிக்நஂ ச மதஂ ந யாதி’ இதி படந்தி; தத்ர மநோபுத்திப்ரமோஹலக்ஷணஂ மதஂ ந ப்ராப்நோதீத்யர்தஃ||௮௧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 47

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே காயசிகித்ஸாதந்த்ரே மதாத்யயப்ரதிஷேதோ நாம (நவமோऽத்யாயஃ, ஆதிதஃ) ஸப்தசத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ ||௪௭||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ரே ஸப்தசத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௪௭||