44. pāṇḍurōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātaḥ pāṇḍurōgapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

hr̥drōgapratiṣēdhānantaraṁ saṅkhyāsāmyāt tīkṣṇāmlakaṭukādihr̥drōgacikitsitasya hētutvāt pāṇḍurōgapratiṣēdhārambhō yukta ityāha- athāta ityādi| atrādiśabdadvayaṁ luptaṁ draṣṭavyaṁ, tēna pāṇḍvādirōgādipratiṣēdhamiti| tatra prathamēnādiśabdēna kr̥ṣṇapītamiśrā varṇā grāhyāḥ, kāmalādayō dvitīyēna; aparē tu pāṇḍuvarṇādhikyāt sarvē ēva pāṇḍurōgāḥ prōcyanta iti matvā ēkamēvādiśabdaṁ luptaṁ varṇayanti; tē ca ādiśabdāt kāmalādīn gr̥hṇanti| aparē tvādiśabdaṁ vinā'pi kāmalādīn gr̥hṇanti, pāṇḍurōgāntarbhāvāttēṣāmiti||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

vyavāyamamlaṁ lavaṇāni madyaṁ mr̥daṁ divāsvapnamatīva tīkṣṇam | niṣēvamāṇasya vidūṣya raktaṁ kurvanti dōṣāstvaci pāṇḍubhāvam ||3||

pāṇḍurōgasya hētusamprāptī āha- vyavāyamamlamityādi| vyavāyādīni niṣēvamāṇasya puruṣasya duṣṭā dōṣā raktaṁ vidūṣya tvaci pāṇḍubhāvaṁ kurvantīti piṇḍārthaḥ| vyavāyaḥ strīsēvā, sa ca sarvadōṣaprakōpakaḥ, anyē tu vātapittaprakōpakatvaṁ vyavāyasya manyantē bhāraharaṇādau krōdhādau ca tatpāṭhāt| amlalavaṇayōḥ pittakaphakaratvam| mr̥ttikā sarvadōṣaprakōpaṇī, nānāvidhatvāt; tathā cōktam,- “kaṣāyā mārutaṁ, pittamūṣarā, madhurā kapham| kōpayēnmr̥drasādīṁśca raukṣyādbhuktaṁ virūkṣayēt”- iti| divāsvapnaḥ tridōṣaprakōpakaḥ| tīkṣṇaṁ pittakōpi| ēvaṁ yathāsvaṁ yathāsambhavaṁ hēturuktaḥ| vidūṣya raktamityādikā samprāptiḥ| atīva tīkṣṇamityatra ādiśabdō luptō draṣṭavyaḥ; tēna piṣṭapayōmāṣatilādīnāṁ grahaṇam| kēcit ‘mr̥nmadyamatsyāmiṣatīkṣṇapiṣṭapayōdivāsvapnatilēkṣumāṣān| niṣēvamāṇasya’- iti paṭhanti, śēṣaṁ samam| tē'pi luptādiśabdāt vyavāyādīni gr̥hṇanti| aparē ‘atīva tīkṣṇam’ ityatra ‘atīvarūkṣam’ iti paṭhanti||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

pāṇḍvāmayō'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pr̥thaksamastairyugapacca dōṣaiḥ |4|

saṅkhyāmāha- pāṇḍvityādi| aṣṭārdhavidhiḥ caturvidhaḥ; kathaṁ caturvidha ityāha- pr̥thagityādi| pr̥thagdōṣaiḥ trayaḥ, samastaiḥ ēkaḥ| yugapaditi padaṁ dōṣatrayasyaikakālaprakōpasūcanārtham| yadyapi tantrāntarē mr̥jjaḥ pāṇḍurōgaḥ pañcamaḥ kathitaḥ, tathā'pyatra mr̥jjastridōṣaja ēvāntarbhūtaḥ, vakṣyamāṇāśca kāmalādayaḥ pāṇḍurōgasyaiva paryāyāḥ; atō'tra catvāra ēva| kēcit pāṇḍvāmayastvaṣṭavidha iti paṭhanti| tanmatē pr̥thagdōṣaiḥ trayaḥ, samastaiḥ ēkaḥ, mr̥dbhakṣaṇāt ēkaḥ, dvē kāmalē ca, ēkō halīmakaḥ, ēvaṁ pāṇḍurōgō'ṣṭavidhaḥ| tathā ca tantrāntaram- “vātēna pittēna kaphēna cāpi tridōṣamr̥dbhakṣaṇasambhavaḥ syāt| dvē kāmalē caikahalīmakaśca sa cāṣṭadhaivaṁ tviha pāṇḍurōgaḥ”- iti|4|-

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

sarvēṣu caitēṣviha pāṇḍubhāvō yatō'dhikō'taḥ khalu pāṇḍurōgaḥ ||4||

yadyapi vātādibhēdēna kr̥ṣṇādivarṇatvamabhidhāsyati, tathā'pyasya vikārasya pāṇḍuvarṇādhikyāt pāṇḍurōgavyapadēśa iti darśayannāha- sarvēṣu caitēṣviha pāṇḍubhāva ityādi||4||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

tvaksphōṭanaṁ ṣṭhīvanagātrasādau mr̥dbhakṣaṇaṁ prēkṣaṇakūṭaśōthaḥ | viṇmūtrapītatvamathāvipākō bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||5||

idānīṁ pāṇḍurōgapūrvarūpāṇyāha- tvagityādi| tvaksphōṭaḥ tvacāṁ sphuṭanam| ṣṭhīvanaṁ thūtkaraṇam| yadyapyatra mr̥dbhakṣaṇaṁ kathitaṁ, tathā'pi mr̥dbhakṣaṇē icchā gamyatē| prēkṣaṇam akṣi| avipāka āhārasya| puraḥsarāṇi agrēsarāṇi||5||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

sa kāmalāpānakipāṇḍurōgaḥ kumbhāhvayō lāghara(va)kō'lasākhyaḥ | vibhāṣyatē lakṣaṇamasya kr̥tsnaṁ nibōdha vakṣyāmyanupūrvaśastat ||6||

tasyaiva pāṇḍurōgasya paryāyānāha- sa ityādi| sa rōgaḥ kāmalādikābhiḥ sañjñābhirvibhāṣyatē vividhaṁ bhāṣyatē| asyēti kāmalādiparyāyairnirdiṣṭasya rōgasya| anupūrvaśaḥ pūrvaṁ pūrvamanupūrvēṇētyarthaḥ| taṁ pāṇḍurōgam||6||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

kr̥ṣṇēkṣaṇaṁ kr̥ṣṇasirāvanaddhaṁ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṁ ca | vātēna pāṇḍuṁ manujaṁ vyavasyēdyuktaṁ tathā'nyaistadupadravaiśca ||7||

vātikapāṇḍurōgalakṣaṇamāha- kr̥ṣṇēkṣaṇamityādi| kr̥ṣṇēkṣaṇaṁ kr̥ṣṇākṣikam| tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṁ kr̥ṣṇavarṇaviṇmūtranakhamityarthaḥ| tadupadravaiḥ vātōpadravaiḥ||7||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

pītēkṣaṇaṁ pītasirāvanaddhaṁ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṁ ca | pittēna pāṇḍuṁ manujaṁ vyavasyēdyuktaṁ tathā'nyaistadupadravaiśca ||8||

paittikapāṇḍurōgalakṣaṇamāha- pītētyādi| tadvarṇaṁ pītavarṇam| tadupadravaiḥ pittōpadravairityarthaḥ||8||

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

śuklēkṣaṇaṁ śuklasirāvanaddhaṁ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṁ ca | kaphēna pāṇḍuṁ manujaṁ vyavasyēdyuktaṁ tathā'nyaistadupadravaiśca ||9||

ślaiṣmikapāṇḍurōgalakṣaṇamāha- śuklētyādi| tadvarṇaṁ śuklavarṇaṁ, tadupadravaiḥ kaphōpadravaiḥ||9||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

sarvātmakē sarvamidaṁ vyavasyēd... |10|

sānnipātikapāṇḍurōgalakṣaṇamāha- sarvātmakē sarvamidamityādi| sarvātmakē sānnipātikē pāṇḍurōgē, sarvaṁ samastam, idaṁ vātādija pāṇḍurōgalakṣaṇaṁ, vyavasyēt jānīyāt|10|-

Adhikarana 11 (10) · Śloka 11

... vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ | yō hyāmayāntē sahasā'nnamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam ||10|| karōti pāṇḍuṁ vadanaṁ viśēṣāt pūrvēritau tandribalakṣayau ca |11|

idānīṁ pāṇḍurōgaparyāyabhūtāyā api kāmalāyā lakṣaṇamāha- vakṣyāmītyādi| nanu, yadi pāṇḍurōgasya paryāyaḥ kāmalā, tat kathaṁ tasya lakṣaṇānyuktāni? satyaṁ, yathā pāṇḍurōgāṇāṁ vātādijānāṁ pratisvaṁ bhēdō vidyatē tathā'syāpīti na dōṣaḥ; ētēna kāmalādīnāṁ sañjñānāṁ viśiṣṭāvasthāviṣayatvādviśiṣṭatvaṁ, paryāyatvaṁ pāṇḍurōgatvāparityāgāt| tānyēva liṅgānyāha- ya ityādi| ‘vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyā’ ityabhidhāya kāmalākāraṇavacanaṁ bhaviṣyantyā api tasyāḥ parijñānārtham| āmayāntē pāṇḍurōgāntē anyarōgāntē ca| sahasā śīghram| annamamlam amlabhōjanam| pāṇḍumityatra dēhamiti śēṣaḥ| ‘pūrvēritau tandribalakṣayau ca’ iti śārīrasthānē garbhavyākaraṇādhyāyē tandrā kathitā, sūtrasthānē dōṣādikṣayavr̥ddhyadhyāyē balakṣaya ityarthaḥ| nanu, tandrāśabdasya vyutpāditatvāt kathaṁ tandribalakṣayāviti? satyaṁ, kr̥ṣyādērākr̥tigaṇatvēnēkpratyayāntatvēna sādhu| anyē ‘tandrā'balatvaṁ prathamōditaṁ ca’ iti paṭhanti; tatrāpi sa ēvārthaḥ| aparē 'prathamōditāṁśca' iti paṭhanti; tē ca pāṇḍurōgōktaliṅgaviśēṣān gr̥hṇanti| ‘pāṇḍuvadanam’ ityatra ‘pītavadanam’ iti kēcit paṭhanti, taṁ cānārṣaṁ ṭīkākārā bhāṣantē||10||-

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

bhēdastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śōphō mahāṁstatra ca parvabhēdaḥ ||11||

idānīṁ kāmalābhēdamāha- bhēda ityādi| tatrēti kumbhasāhvē| parvabhēdaḥ sandhipīḍā| kumbhasāhvaḥ tantrāntarē kumbhakāmalēti kathyatē||11||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

jvarāṅgamardabhramasādatandrākṣayānvitō lāghara(va)kō'lasākhyaḥ |12|

tasyaiva kumbhasāhvasyāvasthāyāṁ sañjñāntaramāha- jvarāṅgamardētyādi| sa ēva kumbhasāhvō jvarādiyuktō lāgharakō'lasākhyaḥ syāditi piṇḍārthaḥ| lāgharakaḥ kathyatē alasakaśca kathyata ityarthaḥ| aṅgamardō vēdanāviśēṣaḥ, sphuṭanikētyaparē| anyē pāṇḍurōga ēva jvarādiyuktaḥ kumbhasāhvaḥ kathyata iti manyantē| asyaiva avasthābhēdaṁ pānakīti tantrāntarīyāḥ paṭhanti| tadyathā- “santāpō bhinnavarcastvaṁ bahirantaśca pītatā| pāṇḍutā nētrarōgaśca pānakīlakṣaṇaṁ vadēt”- iti|12|-

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

taṁ vātapittāddharipītanīlaṁ halīmakaṁ nāma vadanti tajjñāḥ ||12||

idānīṁ halīmakalakṣaṇamāha- tamityādi| taṁ pāṇḍurōgam| kumbhasāhvō yadā haritapītanīlaḥ syāt, tadā tajjñāḥ kāyacikitsāvidō halīmakaṁ nāma vadanti| hari haritaṁ, nīlaṁ śyāvam| kēcittu ‘taṁ vātapittābhiparītaliṅgaṁ’ iti paṭhitvā vātapittābhyāmabhiparītaṁ sambaddhaṁ liṅgaṁ yasya tathēti vyākhyānayanti||12||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

upadravāstēṣvaruciḥ pipāsā chardirjvarō mūrdharujā'gnisādaḥ | śōphastathā kaṇṭhagatō'balatvaṁ mūrcchā klamō hr̥dyavapīḍanaṁ ca ||13||

idānīṁ pāṇḍurōgōpadravānāha- upadravā ityādi| tēṣu pāṇḍurōgēṣu| mūrdharujā śirōvyathā| abalatvaṁ nirbalatvam| sōpadravasya pāṇḍurōgasya kr̥cchrasādhyatvamasādhyatvaṁ ca yathāvasthaṁ bōddhavyam||13||

Adhikarana 16 (14-15) · Śloka 15

sādhyaṁ tu pāṇḍvāmayinaṁ samīkṣya snigdhaṁ ghr̥tēnōrdhvamadhaśca śuddham | sampādayēt kṣaudraghr̥tapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayōgaiḥ ||14|| pibēdghr̥taṁ vā rajanīvipakvaṁ yattraiphalaṁ tailvakamēva vā'pi | virēcanadravyakr̥taṁ pibēdvā yōgāṁśca vairēcanikān ghr̥tēna ||15||

idānīṁ cikitsitamāha- sādhyamityādi| sādhyapāṇḍurōgajñānaṁ vakṣyamāṇāsādhyalakṣaṇaviparyayādariṣṭalakṣaṇavaiparītyācca| ghr̥tēnēti kaṭvarakalyāṇakadādhikamahātiktapañcagavyādinā, anyē kēvalēnaiva gavyaghr̥tēnētyāhuḥ| yadatra pāṇḍurōgēṣu ghr̥tēnaiva snēhanamuktaṁ tattēṣāṁ pittabhūyiṣṭhatvādraktadūṣyatvācca| yadyapi pāṇḍurōgē ūrdhvaśōdhanaṁ niṣiddhaṁ, tathā'pi r̥tudēśaprakr̥tikālaśarīrāpēkṣayā mr̥du vamanaṁ dēyam| tathā ca tantrāntaram,- “kālaṁ ca dēśaprakr̥tī śarīraṁ samīkṣya dadyādvamanaṁ vidhijñaḥ| vāntasya tīkṣṇānyanulōmanāni kalpōpadiṣṭāni bhiṣagvidadhyāt”- iti| vamanānantaraṁ vakṣyamāṇaiḥ śāliprabhr̥tibhiḥ kr̥tasaṁsarjanakramasya dōṣaśamanārthamāha- sampādayēdityādi| śuddhaṁ pāṇḍurōgiṇamēvambhūtaiḥ prayōgairvakṣyamāṇayōgaiḥ śēṣadōṣaśamanārthaṁ sampādayēt samyak yōjayēdityarthaḥ| nanu, sarpirmadhuharītakīyuktamēkamēvāyōrajōyōgamabhidhāsyati, tat kathaṁ prayōgairiti bahuvacanaṁ? satyaṁ, pradēśāntarōktānāṁ navāyasaprabhr̥tīnāmatra śastatvāt| pibēdghr̥taṁ vētyādi| rajanīvipakvaṁ haridrākalkasādhitam|traiphalaṁ triphalāsādhitam| tailvakamiti tilvakaḥ paṭṭikārōdhraḥ, tēna sādhitamityarthaḥ; anyē tailvakaṁ vātavyādhyuktamāhuḥ| virēcanadravyakr̥tamityādi|- trivr̥dādisaṁskr̥taṁ ghr̥taṁ; vairēcanikān yōgān virēcanadravyavikalpōktān, tāṁśca ghr̥tēna pibēt||14-15||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

mūtrē nikumbhārdhapalaṁ vipācya pibēdabhīkṣṇaṁ kuḍavārdhamātram | khādēdguḍaṁ vā'pyabhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṁ pibēdvā ||16||

idānīṁ pāṇḍurōgē'parāṇyapi virēcanānyāha- mūtrē ityādi| nikumbhā dantī, tasyā ardhapalaṁ mahiṣīmūtrē ṣōḍaśaguṇē vipācya, caturbhāgāvaśiṣṭaṁ kuḍavārdhamātraṁ paladvayamātraṁ, virēkāya pibēdityarthaḥ| guḍa ikṣuvikr̥tiḥ| abhayāvipakvaṁ harītakīkvāthavipakvaṁ, anyē abhayāvipakvaṁ guḍakaṁ saharītakīprabhr̥tikamāhuḥ| aparē ‘abhayāvimiśram’ iti paṭhanti| muhurvairēcanikayōganirdēśāt pāṇḍurōgē virēcanasyātyantahitatvaṁ jñēyam||16||

Adhikarana 18 (17) · Śloka 17

ayōrajōvyōṣaviḍaṅgacūrṇaṁ lihyāddharidrāṁ triphalānvitāṁ vā | sarpirmadhubhyāṁ vidadhīta vā'pi śāstrapradēśābhihitāṁśca yōgān ||17||

kiṁ pāṇḍurōgē pūrvōktamēva kāryamutānyadapītyāha- aya ityādi| ayōrajōvyōṣaviḍaṅgacūrṇamityēkō yōgaḥ| haridrāṁ triphalānvitāmiti dvitīyō yōgaḥ| ayōrajō lōhacūrṇam| vyōṣaṁ trikaṭukam| ‘lihyāt’ ityātra ‘madhusarpirbhyām’ iti sambandhanīyam| haridrāṁ piṇḍaharidrām| kēcit haridrāśabdēna ādau dāruśabdalōpāt dāruharidrāṁ gr̥hṇanti| vidadhīta vā'pītyādi| vidadhīta kurvīta| śāstrapradēśābhihitāṁśca yōgān śāstrē'nyapradēśōktān navāyasādīn||17||

Adhikarana 19 (18) · Śloka 18

harēcca dōṣān bahuśō'lpamātrān śvayēddhi dōṣēṣvatinirhr̥tēṣu |18|

idānīṁ pāṇḍurōgē yat śōdhanamuktaṁ tadalpamātrayā kartavyamityāha- harēcca dōṣānityādi| bahuśō bahūn vārān| alpamātrān stōkastōkān| kasmāt stōkān stōkān harēdityāha- śvayēddhi dōṣēṣvityādi| śvayēt śvayathuṁ prāpnuyāt| hi yasmādarthē| atra pāṭhāntaraṁ- ‘harēcca dōṣān bahuśō'lpamātrān śuddhēṣu dōṣēṣvabhinirhr̥tēṣu’ iti| śuddhēṣu duṣṭirahitēṣu; abhinirhr̥tēṣvityabhiśabdaḥ samyagarthaḥ, atiyōgasyāniṣṭatvāt|18|-

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

dhātrīphalānāṁ rasamikṣujaṁ ca manthaṁ pibēt kṣaudrayutaṁ hitāśī ||18||

dhātrīphalānāmityādi| dhātrīphalānāmāmalakaphalānāṁ svarasaṁ kṣaudrayutaṁ pibēdityēkō yōgaḥ| ikṣujaṁ rasaṁ kṣaudrayutamiti dvitīyaḥ| manthamiti “śaktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ”- ityādyuktalakṣaṇaṁ kṣaudrayutamiti tr̥tīyaḥ| tathā ca tantrāntaram- “pibēt suśītalān manthān ghr̥tāktān madhusaṁyutān| sakṣaudraṁ vā rasaṁ dhātryā ikṣōrvā'pi hitāśanaḥ”- iti| tantrāntarē pāṇḍurōgē manthaśabdēna viśiṣṭō mantha ucyatē| tadyathā- “dhātrīphalarasē śaktūnikṣūṇāṁ ca rasē tathā| pāṇḍurmadhusamāyuktaṁ pibēnmanthaṁ suśītalam”- iti||18||

Adhikarana 21 (19) · Śloka 20

umē br̥hatyau rajanīṁ śukākhyāṁ kākādanīṁ cāpi sakākamācīm | ādāribimbīṁ sakadambapuṣpīṁ vipācya sarpirvipacēt kaṣāyē ||19|| tat pāṇḍutāṁ hantyupayujyamānaṁ kṣīrēṇa vā māgadhikā yathāgni |20|

umē ityādi| śukākhyā carmakāravaṭaḥ, anyē śukaśimbāmāhuḥ| kākādanī kākatindukaḥ| ādāribimbīṁ sakadambapuṣpīmityādi|- ādārī vēllantarasadr̥śapuṣpā āliriti lōkē, bimbī rāsnānukāriviṭapā lōhitaphalā ca; kārtikakuṇḍastu ādāriśimbī āuliriti prasiddhēti vyākhyānayati| kadambapuṣpī bhūmikadambaḥ, alambuṣāmaparē| ētāni kaṣāyakalpēna vipācya, tasmin kaṣāyē sarpirghr̥taṁ vipacēt| kṣīrēṇa vētyādi| māgadhikā vā kṣīrēṇa saha yathāgni upayujyamānā paṇḍutāṁ hantītyarthaḥ||19||-

Adhikarana 22 (20) · Śloka 20

hitaṁ ca yaṣṭīmadhujaṁ kaṣāyaṁ cūrṇaṁ samaṁ vā madhunā'valihyāt ||20||

hitaṁ cētyādi| yaṣṭīmadhukakaṣāyaṁ madhunā samamityēkō yōgaḥ| cūrṇaṁ vā yaṣṭīmadhukasya madhunā samaṁ madhunā saha lihyāditi dvitīyaḥ| anyē ‘cūrṇaṁ samaṁ vā madhunā'valihyāt’ ityatra ‘cūrṇaṁ lihēdvā madhunā dvitīyam’ iti paṭhanti; tatrāpi sa ēvārthaḥ||20||

Adhikarana 23 (21) · Śloka 21

gōmūtrayuktaṁ triphalādalānāṁ dattvā''yasaṁ cūrṇamanalpakālam | pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṁ lihyāttathā kāñcanagairikōttham ||21||

gōmūtrayūktamityādi| triphalādalānāṁ cūrṇamāyasaṁ cūrṇaṁ dattvā gōmūtrayuktamanalpakālaṁ cirakālaṁ lihyāt| triphalādalānāmiti dalaśabdaḥ aṣṭhīlāparihārārtham| anyē ‘gōmūtrayuktaṁ triphalādalānāṁ’ ityatra ‘gōmūtrapītatriphalādalānāṁ’ iti paṭhanti, gōmūtrabhāvitatriphalādalānāmiti vyākhyānayanti| pravālētyādi| pravālō vidrumaḥ, muktā mauktikam, añjanaṁ rasāñjanam| tathēti gōmūtrayuktamanalpakālaṁ lihyādityarthaḥ| kāñcanagairikōtthamityatrāpi tathēti sambadhyatē; tēna suvarṇagairikacūrṇaṁ gōmūtrayutaṁ cirakālaṁ lihyādityarthaḥ| ‘gōmūtrapītāṁ triphalāṁ sapiṣṭāṁ’ iti kēcit paṭhanti, gōmūtrapītāṁ gōmūtrabhāvitāṁ madhunā avalihyāditi vyākhyānayanti||21||

Adhikarana 24 (22) · Śloka 22

ājaṁ śakr̥tsyāt kuḍavapramāṇaṁ viḍaṁ haridrā lavaṇōttamaṁ ca | pr̥thak palāṁśāni samagramētaccūrṇaṁ hitāśī madhunā'valihyāt ||22||

ājamityādi| ājaṁ śakr̥t chāgalīpurīṣam| kuḍavapramāṇaṁ catuṣpalamātram| viḍaṁ lavaṇam| lavaṇōttamaṁ saindhavam| pr̥thakpalāṁśāni viḍādīni pr̥thakpalamātrāṇītyarthaḥ| samagraṁ samastam||22||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

maṇḍūralōhāgniviḍaṅgapathyāvyōṣāṁśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ | mūtrāsutō'yaṁ madhunā'valēhaḥ pāṇḍvāmayaṁ hantyacirēṇa ghōram ||23||

idānīṁ pāṇḍurōgē siddhatamaṁ yōgamāha- maṇḍūrētyādi| maṇḍūraṁ lōhakiṭṭānukāri dravyam| agniḥ citrakaḥ| vyōṣaṁ trikaṭukam| maṇḍūrādīnāṁ vyōṣaparyantānāmaṁśaḥ samō bhāgō yasmin sa tathētyarthaḥ| tāpyō mākṣikadhātuḥ| mūtrāsutaḥ mūtrē uṣitaḥ mūtrasandhita ityarthaḥ||23||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

bibhītakāyōmalanāgarāṇāṁ cūrṇaṁ tilānāṁ ca guḍaśca mukhyaḥ | takrānupānō vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇōti ghōrānapi pāṇḍurōgān ||24||

aparamapi siddhatamaṁ yōgamāha- bibhītakētyādi| ayōmalaṁ lōhasiṅghāṇakam| tilānāṁ kr̥ṣṇatilānāmapi cūrṇam| guḍaśca mukhya iti sarvasamō guḍō nārdhaguḍa ityarthaḥ| kṣiṇōti hanti| yadyapyētadyōgadvayamanārṣaṁ tathā'pi siddhatamatvēnāsmadgurusammatatvādasmābhiḥ paṭhitam||24||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

sauvarcalaṁ hiṅgu kirātatiktaṁ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā | mūrvāharidrāmalakaṁ ca lihyāt sthitaṁ gavāṁ saptadināni mūtrē ||25|| mūlaṁ balācitrakayōḥ pibēdvā pāṇḍvāmayārtō'kṣasamaṁ hitāśī | sukhāmbunā vā lavaṇēna tulyaṁ śigrōḥ phalaṁ kṣīrabhujōpayōjyam ||26||

sauvarcalamityādi| sauvarcalādīnāmēkatvēna nirdiṣṭānāṁ bahuvacanāntaṁ kalāyamātrāṇīti viśēṣaṇaṁ sauvarcalādīnāṁ pratyēkaṁ kalāyamātrēti pramāṇabōdhanārtham| sukhāmbunā vā īṣaduṣṇāmbunā, ‘lihēt’ iti vākyaśēṣaḥ| vāśabdō'tra yōgāpēkṣayā| mūrvētyādi| mūrvādikaṁ saptadināni gavāṁ mūtrē sthitaṁ lihyāt| mūrvā cōrasnāyuḥ| balācitrakayōḥ samuditayōrmūlakalkaṁ vā karṣasamaṁ hitāśī pāṇḍurōgārtō mūtrēṇa sukhāmbunā vā pibēdityarthaḥ| kārtikakuṇḍastu ‘mūrvāharidrāmalakaṁ pibēdvā sthitaṁ gavāṁ saptadināni mūtrē’ iti paṭhati; tatra tantrayuktivaśāt ‘yatra tat’ iti padaṁ draṣṭavyaṁ, tēna yatra mūrvādikaṁ sthitaṁ tat pibēdityarthaḥ| tathā ca tantrāntaram- “niśāmalakamūrvābhirbhāvitaṁ sapta vāsarān| gōmūtraṁ pibataḥ pāṇḍuḥ kāmalā ca praṇaśyati”- iti| sukhāmbunā uṣṇōdakēna| lavaṇēna saindhavēna| tulyaṁ samam| śigrōḥ phalaṁ śōbhāñjanakaphalam| kalāyamātramityanuvartanīyaṁ, saindhavasyāpi hiṅguvadadhikamātrasyānabhimatatvāt| kṣīrabhujā dugdhāśanēna| upayōjyaṁ pānādividhinā||25-26||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

nyagrōdhavargasya pibēt kaṣāyaṁ śītaṁ sitākṣaudrayutaṁ hitāśī | śālādikaṁ cāpyatha sāracūrṇaṁ dhātrīphalaṁ vā madhunā'valihyāt ||27||

nyagrōdhavargasyētyādi| nyagrōdhavargasya nyagrōdhādigaṇasya| kaṣāyaṁ kvāthapākaparibhāṣayā kvathitam| śālādikaṁ cā'pyatha sāracūrṇamityādi| śālasārādicūrṇaṁ madhunā avalihyāt, āmalakacūrṇaṁ vētyarthaḥ||27||

Adhikarana 29 (28-29) · Śloka 30

viḍaṅgamustatriphalājamōdaparūṣakavyōṣavinirdahanyaḥ | cūrṇāni kr̥tvā guḍaśarkarē ca tathaiva sarpirmadhunī śubhē ca ||28|| sambhāramētadvipacēnnidhāya sārōdakē sāravatō gaṇasya | jātaṁ ca lēhyaṁ matimān viditvā nidhāpayēnmōkṣakajē samudgē ||29|| hantyēṣa lēhaḥ khalu pāṇḍurōgaṁ saśōthamugrāmapi kāmalāṁ ca |30|

viḍaṅgamustatriphalētyādi| ētāni viḍaṅgādidravyāṇi cūrṇīkr̥tāni , sāravatō gaṇasya sārōdakē śālāsārādigaṇasārakvāthē, nidhāya nikṣipya, tathā śubhē nirmalē kr̥tvā guḍaśarkarē sarpirmadhunī ca nikṣipya, aikadhyaṁ tāvat pacēt yāvallēhyaṁ syāt, tataśca sañjātalēhyaṁ viditvā matimān vaidyō mōkṣakajē samudgē mōkṣakamayē sampuṭē nidhāpayēt nikṣipēditi piṇḍārthaḥ| vinirdahanī citrakaḥ| guḍaśarkarāviḍaṅgādidravyacūrṇapramāṇaṁ sārōdakacaturthāṁśēna, madhusarpiḥpramāṇamapi tathaiva| nanu, uṣṇayōgēna madhu virudhyatē, tat kathaṁ madhunā sahāvalēhapākaḥ? satyam, uṣṇēna saha madhunō'bhyavahārē virōdhō na pākē; tathā ca tantrāntaraṁ- ‘sakṣaudrāṁ śarkarāṁ paktvā’ ityādi| yadyapyatra pāṇḍurōgacikitsitaṁ sāmānyēnōktaṁ, tathā'pyētadēva cikitsitaṁ dravyasvarūpēṇa vikalpya yathādōṣaṁ yōjyam| tathā ca tantrāntaram- “pāṇḍurōgapraśāntyarthamidamuktaṁ cikitsitam| vikalpyaivaṁ ca bhiṣajā yathādōṣabalaṁ prati|| snēhaprāyaṁ pavanajē, tiktaśītaṁ tu paittikē| ślaiṣmikē kaṭurūkṣōṣṇaṁ, miśraṁ syāt sānnipātikē” (ca. ci. 16) iti||28-29||-

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

saśarkarā kāmalināṁ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||30||

ataḥ paraṁ kāmalācikitsitamāha- saśarkarētyādi| tribhaṇḍī trivr̥t, saśarkarā kāmalināṁ hitā| gavākṣī indravāruṇī, sā saguḍā hitā, śuṇṭhyapi saguḍā||30||

Adhikarana 31 (31) · Śloka 31

kālēyakē cāpi ghr̥taṁ vipakvaṁ hitaṁ ca tat syādrajanīvimiśram |31|

kālēyakē ityādi| kālēyakaṁ dāruharidrānukāri dravyaṁ, tatkalkasādhitaṁ ghr̥taṁ, rajanīvimiśraṁ haridrācūrṇaprakṣēpayutam|31|-

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

dhātuṁ nadījaṁ jatu śailajaṁ vā kumbhāhvayē mūtrayutaṁ pibēdvā ||31||

kumbhāhvayacikitsāmāha- dhātumityādi| nadījaṁ dhātuṁ suvarṇamākṣikam| tacca mūtrayutaṁ pibēt| jatu śailajaṁ vēti śilājatu vā mūtrayutaṁ pibēt||31||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

mūtrē sthitaṁ saindhavasamprayuktaṁ māsaṁ pibēdvā'pi hi lōhakiṭṭam |32|

mūtrē sthitamityādi| gōmūtrē māsamuṣitaṁ lōhakiṭṭaṁ lōhamalaṁ tēnaiva mūtrēṇa cūrṇitaṁ saindhavayuktaṁ kumbhāhvayē pibēt| lōhakiṭṭamityatra hiraṇyakiṭṭamiti kēcit paṭhanti; tannēcchanti nibandhakārāḥ, hiraṇyasyāmalatvāt|32|-

Adhikarana 34 (32-35) · Śloka 35

dagdhvā'kṣakāṣṭhairmalamāyasaṁ vā gōmūtranirvāpitamaṣṭavārān ||32|| vicūrṇya līḍhaṁ madhunā'cirēṇa kumbhāhvayaṁ pāṇḍugadaṁ nihanyāt | sindhūdbhavaṁ vā'gnisamaṁ ca kr̥tvā kṣiptvā ca mūtrē sakr̥dēva taptam ||33|| lauhaṁ ca kiṭṭaṁ bahuśaśca taptvā nirvāpya mūtrē bahuśastathaiva | ēkīkr̥taṁ gōjalapiṣṭamētadaikadhyamāvāpya pacēdukhāyām ||34|| yathā na dahyēta tathā viśuṣkaṁ cūrṇīkr̥taṁ pēyamudaśvitā tat | takraudanāśī vijayēta rōgaṁ pāṇḍuṁ tathā dīpayatē'nalaṁ ca ||35||

kumbhāhvayē siddhatamaṁ yōgamāha- dagdhvētyādi| sindhūdbhavaṁ saindhavam| agnisamaṁ kr̥tvā bibhītakāgninā agnivarṇaṁ kr̥tvētyarthaḥ| sakr̥t ēkavāram| lauhaṁ ca kiṭṭamiti lōhasiṁhāṇakamityarthaḥ| nirvāpya nirvāpittaṁ kr̥tvā| ēkīkr̥taṁ samabhāgēna miśrīkr̥taṁ, gōjalapiṣṭaṁ nirvāpaṇāvaśiṣṭapañcaguṇē gōmūtrē piṣṭam, ukhāyāṁ sthālyāṁ nikṣipya, mukhaṁ pidhāya, yathā bāṣpō bahirna niḥsarati yathā na dahyēta tathā vipacēt| tataśca viśuṣkaṁ cūrṇīkr̥tamudaśvitā mathitēna saha pēyam| jīrṇē ca takraudanaṁ bhōjayēdityarthaḥ| ayamasauśrutō'pi pūrvōktahētutvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| asya yōgasya tantrāntarē bibhītakalavaṇamiti sañjñā||32-35||

Adhikarana 35 (36) · Śloka 36

drākṣāguḍūcyāmalakīrasaiśca siddhaṁ ghr̥taṁ lāghara(va)kē hitaṁ ca |36|

idānīṁ lāgharacikitsāmāha- drākṣētyādi|36|-

Adhikarana 36 (36-37) · Śloka 37

gauḍānariṣṭān madhuśarkarāśca mūtrāsavān kṣārakr̥tāṁstathaiva ||36|| snigdhān rasānāmalakairupētān kōlānvitān vā'pi hi jāṅgalānām | sēvēta śōphābhihitāṁśca yōgān pāṇḍvāmayī śāliyavāṁśca nityam ||37||

idānīṁ tantrāntarōktān sarvānēvābhayāriṣṭādīn bhōjanaṁ ca saṅgr̥hṇannāha- gauḍānityādi| gauḍānariṣṭān abhayāriṣṭādīn| madhuśarkarāścēti madhuśabdēna madhvāsavaḥ, sa ca lōhāriṣṭaprabhr̥tikaḥ; śarkarāśabdēna śarkarāsavaḥ| mūtrāsavān kuṣṭhacikitsitōktān| kṣārakr̥tānāsavān ślīpadapaṭhitān| snigdhān rasān snēhabhr̥ṣṭān jāṅgalānāṁ māṁsarasān; āmalakairupētān āmalakaphalasaṁskr̥tān, kōlānvitān vēti badarasaṁskr̥tān; vikalpābhidhānaṁ sātmyāpēkṣayā| śōphābhihitān yōgān dēvadāruśuṇṭhīrasādikān| śālayō raktaśālyādayaḥ||36-37||

Adhikarana 37 (38) · Śloka 38

śvāsātisārārucikāsamūrcchātr̥ṭchardi śūlajvaraśōphadāhān | tathā'vipākasvarabhēdasādān jayēdyathāsvaṁ prasāmīkṣya śāstram ||38||

pāṇḍurōgōpadravacikitsāmāha- śvāsētyādi| ētān śvāsādīnupadravān, yathāsvaṁ śāstraṁ yathātmīyaṁ cikitsāśāstraṁ prasamīkṣya jayēt| kēcidamuṁ pāṭhamanyathā paṭhanti,- ‘tr̥ṣṇāṁ jvaraṁ chardimathātisāraṁ mūrcchāṁ kṣayaṁ śvāsamanannalipsām | tathā'vipākasvarabhēdasādān jayēdyathāvat prasamīkṣya śāstram’- iti| nanu, jvarātisārānvitasya tasyāsādhyatvēna vakṣyamāṇatvāt kutō jvarātisārayōścikitsātidēśaḥ? ucyatē, acirōtthitayōstayōḥ satōḥ pāṇḍurōgiṇaḥ pratikāryatvāt||38||

Adhikarana 38 (39-40) · Śloka 40

antēṣu śūnaṁ parihīnamadhyaṁ mlānaṁ tathā'ntēṣu ca madhyaśūnam | gudē ca śēphasyatha muṣkaśūnaṁ pratāmyamānaṁ ca visañjñakalpam ||39|| vivarjayēt pāṇḍukinaṁ yaśō'rthī tathā'tisārajvarapīḍitaṁ ca ||40||

idānīmanupakramyasya pāṇḍurōgiṇō lakṣaṇamāha- antēṣu śūnamityādi| antēṣu hastapādamukhēṣu| parihīnamadhyaṁ kr̥śamadhyakāyam| mlānaṁ kr̥śam| gudē ca śēphasītyatrāpi śūnamiti sambandhanīyaṁ, śēphō yōniliṅgam| muṣkaśūnam aṇḍakōṣaśūnam| yadyapi madhyaśūnamityanēnaiva gudādiśōphaḥ prāptaḥ, tathā'pyantē mlānatāṁ vinā'pi gudādiśōphī tyājya iti darśanārthaṁ gudādiśōphakathanam| pratāmyamānaṁ mūrcchantam| visañjñakalpaṁ vēcētanaprāyam| yadyapi mūrcchāyēna visañjñakalpamiti prāptaṁ, tathā'pyabhidhānaṁ visañjñakalpasya viśēṣēṇāsādhyatāpratipādanārtham| atisārajvarapīḍitam atisārajvarābhyāṁ pīḍitamityarthaḥ| yadyapi pānakīhalīmakacikitsitaṁ nōktaṁ, tathā'pi pāṇḍurōgacikitsitaṁ tayōrapi kartavyam||39-40||

Adhikarana puShpikA · Śloka 44

iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē pāṇḍurōgapratiṣēdhō nāma (ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuścatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||44||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē pāṇḍurōgapratiṣēdhō nāma catuścatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||44||