Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ പ്രതിശ്യായപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः प्रतिश्यायप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി| വാതം പ്രതി അഭിമുഖം ശ്യായോ ഗമനം കഫാദീനാം യത്ര സ പ്രതിശ്യായഃ| പ്രതിഷേധഃ ചികിത്സിതമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
നാരീപ്രസങ്ഗഃ ശിരസോऽഭിതാപോ ധൂമോ രജഃ ശീതമതിപ്രതാപഃ | സന്ധാരണം മൂത്രപുരീഷയോശ്ച സദ്യഃ പ്രതിശ്യായനിദാനമുക്തമ് ||൩||
नारीप्रसङ्गः शिरसोऽभितापो धूमो रजः शीतमतिप्रतापः | सन्धारणं मूत्रपुरीषयोश्च सद्यः प्रतिश्यायनिदानमुक्तम् ||३||
🔊 Audio coming soon
തച്ച ചികിത്സിതമലക്ഷിതാനാം വ്യാധീനാം ന സമ്ഭവതി, അതഃ പ്രതിശ്യായലക്ഷണാര്ഥം പൂര്വം സദ്യോജനകമേവ നിദാനം നിര്ദിശന്നാഹ- നാരീപ്രസങ്ഗ ഇത്യാദി| നാരീപ്രസങ്ഗോ നാരീഷ്വതിശയേന പ്രവൃത്തിഃ| ശിരഃ അഭിതപ്യതേ യേന സ ശിരോഭിതാപഃ| (ശിരോഭിതാപോ ധൂമാദിഃ, രജോധൂമചയാശ്ച നാസാപ്രവിഷ്ടാ ഹേതവഃ)| കേചിദമും പാഠം ന പഠന്തി; തന്ന, യതഃ സര്വനിബന്ധകാരൈരങ്ഗീകൃതോऽയം പാഠഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ചയം ഗതാ മൂര്ധനി മാരുതാദയഃ പൃഥക് സമസ്താശ്ച തഥൈവ ശോണിതമ് | പ്രകോപ്യമാണാ വിവിധൈഃ പ്രകോപണൈര്നൃണാം പ്രതിശ്യായകരാ ഭവന്തി ഹി ||൪||
चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रकोप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैर्नृणां प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||४||
🔊 Audio coming soon
സദ്യോജനകം നിദാനമഭിധായ ചയാദിക്രമേണ| കാലാന്തരജനകമപി നിദാനമാഹ- ചയമിത്യാദി| ചയം ഗതാഃ അര്ഥാത് സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ സഞ്ചയം പ്രാപ്താഃ| മൂര്ധനീതി മൂര്ധനി പ്രതിശ്യായകരാ ഭവന്തീതി യോജനീയമ്| യദി സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ ചിതാസ്തത് കഥം മൂര്ധനി പ്രതിശ്യായകരാ ഇത്യാഹ- പ്രകോപ്യമാണാ ഇത്യാദി| വിവിധൈഃ പ്രകോപണൈഃ ബലവദ്വിഗ്രഹാദിഭിഃ ക്രോധാദിഭിര്ദിവാസ്വപ്നാദിഭിശ്ച| അന്യേ തു മൂര്ധനി സഞ്ചയം പ്രാപ്താ ദോഷാ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| നനു സ്വസ്ഥാനവൃദ്ധിഃ സഞ്ചയഃ, വാതപിത്തകഫരക്താനാം ശിരസി സ്ഥാനം നാസ്തി, തത്കഥം മൂര്ധനി വാതാദീനാം സഞ്ചയഃ? സത്യം, ‘യോ വായുര്വക്ത്രസഞ്ചാരീ’ ഇത്യാദിനാ വായോഃ ശിരസി സ്ഥാനമുക്തം, പിത്തസ്യ ത്വഗ്ദൃഷ്ടിശ്ചേതി ശിരസി സ്ഥാനദ്വയം, ശ്ലേഷ്മണഃ സ്ഥാനം ശിരസി പ്രസിദ്ധമേവ, സിരാണാം സര്വഗത്വാദ്രക്തസ്യാപി ശിരസി സ്ഥാനം, തസ്മാത് ശിരസി സഞ്ചയം ഗതാ ഇതി യുക്തമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ശിരോഗുരുത്വം ക്ഷവഥോഃ പ്രവര്തനം തഥാऽങ്ഗമര്ദഃ പരിഹൃഷ്ടരോമതാ | ഉപദ്രവാശ്ചാപ്യപരേ പൃഥഗ്വിധാ നൃണാം പ്രതിശ്യായപുരഃസരാഃ സ്മൃതാഃ ||൫||
शिरोगुरुत्वं क्षवथोः प्रवर्तनं तथाऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता | उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||५||
🔊 Audio coming soon
പ്രതിശ്യായസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ- ശിരോഗുരുത്വമിത്യാദി| ക്ഷവഥോഃ പ്രവര്തനം ഛിക്കായാഃ പ്രവൃത്തിഃ| അങ്ഗമര്ദോ വേദനാവിശേഷഃ| പരിഹൃഷ്ടരോമതാ ഉച്ഛൂനരോമതാ, ഉദ്ധര്ഷിതരോമാഞ്ച ഇതി യാവത്| പൃഥഗ്വിധാ ഉപദ്രവാ ജ്വരാരോചകാദയഃ| പുരഃസരാ അഗ്രഗാമിനഃ, പൂര്വരൂപാണീത്യര്ഥഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 7
ആനദ്ധാ പിഹിതാ നാസാ തനുസ്രാവപ്രവര്തിനീ | ഗലതാല്വോഷ്ഠശോഷശ്ച നിസ്തോദഃ ശങ്ഖയോസ്തഥാ ||൬|| സ്വരോപഘാതശ്ച ഭവേത് പ്രതിശ്യായേऽനിലാത്മകേ |൭|
आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रवर्तिनी | गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||६|| स्वरोपघातश्च भवेत् प्रतिश्यायेऽनिलात्मके |७|
🔊 Audio coming soon
വാതജപ്രതിശ്യായസ്യ ലക്ഷണമാഹ- ആനദ്ധാ പിഹിതേത്യാദി| ആനദ്ധാ ആധ്മാതാ പൂരിതേവ| പിഹിതാ രജഃശൂകപൂര്ണേവ||൬||-
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ഉഷ്ണഃ സപീതകഃ സ്രാവോ ഘ്രാണാത് സ്രവതി പൈത്തികേ ||൭|| കൃശോऽതിപാണ്ഡുഃ സന്തപ്തോ ഭവത്തൃഷ്ണാനി(ഭി)പീഡിതഃ | സധൂമം സഹസാ വഹ്നിം വമതീവ ച മാനവഃ ||൮||
उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके ||७|| कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवत्तृष्णानि(भि)पीडितः | सधूमं सहसा वह्निं वमतीव च मानवः ||८||
🔊 Audio coming soon
പിത്തപ്രതിശ്യായസ്യ ലക്ഷണമാഹ- ഉഷ്ണ ഇത്യാദി| സപീതക ഈഷത്പീത ഇത്യര്ഥഃ| സധൂമമിതി സധൂമമിവ വഹ്നിം നാസയാ വമതീത്യര്ഥഃ| സഹസാ അകസ്മാത്||൭-൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 10
കഫഃ കഫകൃതേ ഘ്രാണാച്ഛുക്ലഃ ശീതഃ സ്രവേന്മുഹുഃ | ശുക്ലാവഭാസഃ ശൂനാക്ഷോ ഭവേദ്ഗുരുശിരോമുഖഃ ||൯|| ശിരോഗലൌഷ്ഠതാലൂനാം കണ്ഡൂയനമതീവ ച |൧൦|
कफः कफकृते घ्राणाच्छुक्लः शीतः स्रवेन्मुहुः | शुक्लावभासः शूनाक्षो भवेद्गुरुशिरोमुखः ||९|| शिरोगलौष्ठतालूनां कण्डूयनमतीव च |१०|
🔊 Audio coming soon
കഫകൃതപ്രതിശ്യായലിങ്ഗമാഹ- കഫ ഇത്യാദി| കഫകൃതേ പ്രതിശ്യായേ കഫഃ സ്രവേദിതി സമ്ബന്ധനീയമ്||൯||-
Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11
ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ പ്രതിശ്യായോ യോऽകസ്മാദ്വിനിവര്തതേ ||൧൦|| സമ്പക്വോ വാऽപ്യപക്വോ വാ സ സര്വപ്രഭവഃ സ്മൃതഃ | ലിങ്ഗാനി ചൈവ സര്വേഷാം പീനസാനാം ച സര്വജേ ||൧൧||
भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्माद्विनिवर्तते ||१०|| सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः | लिङ्गानि चैव सर्वेषां पीनसानां च सर्वजे ||११||
🔊 Audio coming soon
സാന്നിപാതികസ്യ ലിങ്ഗം നിര്ദിശന്നാഹ- ഭൂത്വേത്യാദി| അകസ്മാത് കാരണം വിനാ| സര്വജേ പ്രതിശ്യായേ സര്വേഷാം വാതാദിജാനാം പ്രതിശ്യായാനാം പീനസാനാം ലിങ്ഗാനി ഭവന്തീതി യോജ്യമ്| സാന്നിപാതികപ്രതിശ്യായോऽസാധ്യഃ, വിദേഹോക്തത്വാത്||൧൦-൧൧||
Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 14
രക്തജേ തു പ്രതിശ്യായേ രക്താസ്രാവഃ പ്രവര്തതേ | താമ്രാക്ഷശ്ച ഭവേജ്ജന്തുരുരോഘാതപ്രപീഡിതഃ ||൧൨|| ദുര്ഗന്ധോച്ഛ്വാസവദനസ്തഥാ ഗന്ധാന്ന വേത്തി ച | മൂര്ച്ഛന്തി ചാത്ര കൃമയഃ ശ്വേതാഃ സ്നിഗ്ധാസ്തഥാऽണവഃ ||൧൩|| കൃമിമൂര്ധവികാരേണ സമാനം ചാസ്യ ലക്ഷണമ് |൧൪|
रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तास्रावः प्रवर्तते | ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः ||१२|| दुर्गन्धोच्छ्वासवदनस्तथा गन्धान्न वेत्ति च | मूर्च्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः ||१३|| कृमिमूर्धविकारेण समानं चास्य लक्षणम् |१४|
🔊 Audio coming soon
രക്തജപ്രതിശ്യായസ്യ ലക്ഷണമാഹ- രക്തജേ ഇത്യാദി| ഉരോഘാതസ്തന്ത്രാന്തരോക്തലക്ഷണഃ തേന പ്രകര്ഷേണ പീഡിതഃ| തദേവ തന്ത്രാന്തരോക്തലക്ഷണം ദര്ശയതി,- “ഉരഃക്ഷതം ഗുരു സ്തബ്ധം പൂതിപൂര്ണകഫോ രസഃ| സകാസഃ സജ്വരോ ജ്ഞേയ ഉരോഘാതഃ സപീനസഃ”- ഇതി| മൂര്ച്ഛന്തി പതന്തി| അത്ര രക്തജപ്രതിശ്യായേ| കൃമയഃ സൂക്ഷ്മാഃ| കൃമിമൂര്ധവികാരേണേത്യാദി| കൃമിജസ്യ ശിരോരോഗസ്യ യല്ലക്ഷണം തേന സമാനമസ്യ ലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| കേചിത് ‘മൂര്ച്ഛന്തി ചാത്ര കൃമയഃ ശ്വേതാഃ സ്നിഗ്ധാസ്തഥാऽണവഃ’ ഇതി പാഠം രക്തജപ്രതിശ്യായലക്ഷണഭിന്നം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- അത്രേതി ഏഷു സര്വേഷ്വേവ പ്രതിശ്യായേഷു||൧൨-൧൩||-
Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 16
പ്രക്ലിദ്യതി പുനര്നാസാ പുനശ്ച പരിശുഷ്യതി ||൧൪|| മുഹുരാനഹ്യതേ ചാപി മുഹുര്വിവ്രിയതേ തഥാ | നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസദൌര്ഗന്ധ്യം തഥാ ഗന്ധാന്ന വേത്തി ച ||൧൫|| ഏവം ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായം ജാനീയാത് കൃച്ഛ്രസാധനമ് |൧൬|
प्रक्लिद्यति पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||१४|| मुहुरानह्यते चापि मुहुर्विव्रियते तथा | निःश्वासोच्छ्वासदौर्गन्ध्यं तथा गन्धान्न वेत्ति च ||१५|| एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् |१६|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമേകദോഷജേऽപി പ്രതിശ്യായേ ദുരുപചാരതോ ദോഷാന്തരപ്രകോപാദ്ദുഷ്ടിം ഗതസ്യ ലിങ്ഗമാഹ- പ്രക്ലിദ്യതീത്യാദി||൧൪-൧൫||-
Adhikarana 11 (16-17) · Śloka 17
സര്വ ഏവ പ്രതിശ്യായാ നരസ്യാപ്രതികാരിണഃ ||൧൬|| കാലേന രോഗജനനാ ജായന്തേ ദുഷ്ടപീനസാഃ | ബാധിര്യമാന്ധ്യമഘ്രാണം ഘോരാംശ്ച നയനാമയാന് | കാസാഗ്നിസാദശോഫാംശ്ച വൃദ്ധാഃ കുര്വന്തി പീനസാഃ ||൧൭||
सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः ||१६|| कालेन रोगजनना जायन्ते दुष्टपीनसाः | बाधिर्यमान्ध्यमघ्राणं घोरांश्च नयनामयान् | कासाग्निसादशोफांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സര്വേഷാമേവ പ്രതിശ്യായാനാമുപേക്ഷയാ മിഥ്യാഹാരാചാരിണോ നരസ്യ കാലാന്തരേണ രോഗാന്തരാരമ്ഭകത്വം നിര്ദിശന്നാഹ- സര്വ ഇത്യാദി| സര്വേ ഏവ പ്രതിശ്യായാഃ കാലേന രോഗജനനാ ഭവന്തി, തഥാ ത ഏവ പ്രതിശ്യായാഃ ക്രമേണ ദുഷ്ടപീനസാ ജായന്തേ| കേ തേ രോഗാ ഇത്യാഹ- ബാധിര്യമിത്യാദി| വൃദ്ധാഃ പ്രതിശ്യായാ ബാധിര്യാദീന് കുര്വന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| പ്രതിശ്യായാനാം പക്വതാ ‘പക്വം ഘനം ചാപ്യവലമ്ബമാനം’ ഇത്യാദിനാ ജ്ഞേയാ; ഏതദ്വിപര്യയേണ ചാമതാ| കേചിദ്വൃദ്ധസുശ്രുതോക്തമ്,- “അരുചിര്വിരസം വക്ത്രം നാസാസ്രാവോ രുജാऽരതിഃ| ശിരോഗുരുത്വം ക്ഷവഥുര്ജ്വരശ്ചാമസ്യ ലക്ഷണമ്|| തനുത്വമാമലിങ്ഗാനാം ശിരോനാസാസ്യലാഘവമ്| ഘനപീതകഫത്വം ച പക്വപീനസലക്ഷണമ്”- ഇതി പ്രതിശ്യായാനാമാമപക്വലക്ഷണം പഠന്തി||൧൬-൧൭||
Adhikarana 12 (18) · Śloka 18
നവം പ്രതിശ്യായമപാസ്യ സര്വമുപാചരേത് സര്പിഷ ഏവ പാനൈഃ | സ്വേദൈര്വിചിത്രൈര്വമനൈശ്ച യുക്തൈഃ കാലോപപന്നൈരവപീഡനൈശ്ച ||൧൮||
नवं प्रतिश्यायमपास्य सर्वमुपाचरेत् सर्पिष एव पानैः | स्वेदैर्विचित्रैर्वमनैश्च युक्तैः कालोपपन्नैरवपीडनैश्च ||१८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം പ്രതിശ്യായാനാം സാമാന്യം ചികിത്സിതമാഹ- നവം പ്രതിശ്യായമിത്യാദി| അപാസ്യ പരിത്യജ്യ| സര്വേഷാം പ്രതിശ്യായാനാം വാതാത്മകത്വാത് സര്വേഷാമേവ സര്പിഃപാനമ്| കാലോപപന്നൈഃ ആവസ്ഥികകാലയോഗ്യൈഃ| അവപീഡനൈഃ നസ്യഭേദൈഃ| കേചിദത്ര, ‘പീനസാനാം ച സര്വേഷാം ഹേതുര്യസ്മാത് സമീരണഃ| കഫപിത്താധികേऽപ്യസ്മാത് മാരുതം സമുപക്രമേത്|| തസ്മാദഭിഷ്യന്ദമുദീര്യമാണമുപാചരേദാദിത ഏവ ധീമാന്| ഘൃതൈഃ സഹിങ്ഗ്വമ്ലകടൂഷ്ണസിദ്ധൈഃ സ്വേദൈര്വിചിത്രൈര്വമനൈശ്ച തീക്ഷ്ണൈഃ|| കടുത്രികം ചിത്രകതിന്തിഡീകം താലീശപത്രം ചവികാമ്ലസഞ്ജ്ഞമ്| വിചൂര്ണിതം ജീരകചൂര്ണയുക്തമേലാച്ഛദത്വക്സുരഭീകൃതം ച|| മിശ്രം പുരാണേന ഗുഡേന ദദ്യാത്തത് പീനസാനാം പരിപാചനാര്ഥമ്| പക്വം ഗുഡം ചാപി കടുത്രികേണ ഘൃതപ്രഗാഢം പ്രലിഹേത് സുഖോഷ്ണമ്| സര്പിര്ഗുഡാഭ്യാം കടുകൈശ്ച പക്വാന് ഖാദേച്ച ശക്തൂനപി നാതിശീതാന്| ഗുഡാധികം ചാര്ദ്രകമാദിശന്തി യുക്തോഷിതം തത് പരിപാചനാര്ഥമ്| ശിരോവിരേകം വമനം ച കേചിദാമേ ന ദാതവ്യമിതി ബ്രുവന്തി”- ഇതി പഠന്തി| സ ച പാഠോ ജേജ്ജടാചാര്യേണ നാങ്ഗീകൃതഃ||൧൮||
Adhikarana 13 (19) · Śloka 19
അപച്യമാനസ്യ ഹി പാചനാര്ഥം സ്വേദോ ഹിതോऽമ്ലൈരഹിമം ച ഭോജ്യമ് | നിഷേവ്യമാണം പയസാऽऽര്ദ്രകം വാ സമ്പാചയേദിക്ഷുവികാരയോഗൈഃ ||൧൯||
अपच्यमानस्य हि पाचनार्थं स्वेदो हितोऽम्लैरहिमं च भोज्यम् | निषेव्यमाणं पयसाऽऽर्द्रकं वा सम्पाचयेदिक्षुविकारयोगैः ||१९||
🔊 Audio coming soon
നവപ്രതിശ്യായസ്യ പാകാര്ഥം ചികിത്സാമാഹ- അപച്യമാനസ്യേത്യാദി| അഹിമമ് ഉഷ്ണം, ഭോജ്യം ഭോജനമ്| അപരമപി പാകാര്ഥം യോഗമാഹ- നിഷേവ്യമാണമിത്യാദി| ആര്ദ്രകം പയസാ പായയേമ് ഇക്ഷുവികാരയോഗൈര്വാ| ഇക്ഷുവികാരാ ഗുഡാദയഃ| കേചിത് ‘നിഷേവ്യമാണം പയസാऽऽര്ദ്രകം വാ സമ്പാചയേത് തത് കടുകോപയോഗൈഃ’- ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ദുഗ്ധേന സഹാര്ദ്രകരസഃ പേയഃ, അന്യേ തു ദുഗ്ധേന സഹ നാഗരചൂര്ണം പേയമിതി മന്യന്തേ; കടുകോപയോഗൈഃ കടുദ്രവ്യോപയോഗൈഃ| അസ്യാഗ്രേ കേചിത് ‘ഗ്രാമ്യാണി മാംസാനി ദധീനി മദ്യം മാഷാന് കുലത്ഥാന് ലവണം കടൂനി| അമ്ലം തഥാ ചാമകമൂലകം ച തഥാ ധനത്വം തരുണഃ പ്രയാതി’- ഇതി പഠന്തി; സ ച ന പഠനീയഃ, സര്വനിബന്ധകാരൈഃ പരിഹൃതത്വാത്||൧൯||
Adhikarana 14 (20) · Śloka 20
പക്വം ഘനം ചാപ്യവലമ്ബമാനം ശിരോവിരേകൈരപകര്ഷയേത്തമ് | വിരേചനാസ്ഥാപനധൂമപാനൈരവേക്ഷ്യ ദോഷാന് കവലഗ്രഹൈശ്ച ||൨൦||
पक्वं घनं चाप्यवलम्बमानं शिरोविरेकैरपकर्षयेत्तम् | विरेचनास्थापनधूमपानैरवेक्ष्य दोषान् कवलग्रहैश्च ||२०||
🔊 Audio coming soon
പക്വപ്രതിശ്യായസ്യ നിബര്ഹണമാഹ- പക്വമിത്യാദി||൨൦||
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
നിവാതശയ്യാസനചേഷ്ടനാനി മൂര്ധ്നോ ഗുരൂഷ്ണം ച തഥൈവ വാസഃ | തീക്ഷ്ണാ വിരേകാഃ ശിരസഃ സധൂമാ രൂക്ഷം യവാന്നം വിജയാ ച സേവ്യാ ||൨൧||
निवातशय्यासनचेष्टनानि मूर्ध्नो गुरूष्णं च तथैव वासः | तीक्ष्णा विरेकाः शिरसः सधूमा रूक्षं यवान्नं विजया च सेव्या ||२१||
🔊 Audio coming soon
പക്വപ്രതിശ്യായേ സേവ്യമാഹ- നിവാതേത്യാദി| ആസനമ് ഉപവേശനം, ചേഷ്ടനം ക്രീഡനമ്| മൂര്ധ്നോ മസ്തകസ്യ| വാസോ വസ്ത്രമ്| വിജയാ ഹരീതകീ||൨൧||
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
ശീതാമ്ബുയോഷിച്ഛിശിരാവഗാഹചിന്താതിരൂക്ഷാശനവേഗരോധാന് | ശോകം ച മദ്യാനി നവാനി ചൈവ വിവര്ജയേത് പീനസരോഗജുഷ്ടഃ ||൨൨||
शीताम्बुयोषिच्छिशिरावगाहचिन्तातिरूक्षाशनवेगरोधान् | शोकं च मद्यानि नवानि चैव विवर्जयेत् पीनसरोगजुष्टः ||२२||
🔊 Audio coming soon
സേവ്യമുദ്ദിശ്യ പരിഹാര്യമാഹ- ശീതേത്യാദി||൨൨||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
ഛര്ദ്യങ്ഗസാദജ്വരഗൌരവാര്തമരോചകാരത്യതിസാരയുക്തമ് | വിലങ്ഘനൈഃ പാചനദീപനീയൈരുപാചരേത് പീനസിനം യഥാവത് ||൨൩||
छर्द्यङ्गसादज्वरगौरवार्तमरोचकारत्यतिसारयुक्तम् | विलङ्घनैः पाचनदीपनीयैरुपाचरेत् पीनसिनं यथावत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സോപദ്രവസ്യ പക്വപ്രതിശ്യായസ്യാവസ്ഥികം ചികിത്സാസൂത്രമാഹ- ഛര്ദീത്യാദി| അരതിഃ ന ക്വചിദവസ്ഥിതിശ്ചേതസഃ||൨൩||
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
ബഹുദ്രവൈര്വാതകഫോപസൃഷ്ടം പ്രച്ഛര്ദയേത് പീനസിനം വയഃസ്ഥമ് | ഉപദ്രവാംശ്ചാപി യഥോപദേശം സ്വൈര്ഭേഷജൈര്ഭോജനസംവിധാനൈഃ | ജയേദ്വിദിത്വാ മൃദുതാം ഗതേഷു പ്രാഗ്ലക്ഷണേഷൂക്തമഥാദിശേച്ച ||൨൪||
बहुद्रवैर्वातकफोपसृष्टं प्रच्छर्दयेत् पीनसिनं वयःस्थम् | उपद्रवांश्चापि यथोपदेशं स्वैर्भेषजैर्भोजनसंविधानैः | जयेद्विदित्वा मृदुतां गतेषु प्राग्लक्षणेषूक्तमथादिशेच्च ||२४||
🔊 Audio coming soon
പക്വപ്രതിശ്യായേ വമനാവസ്ഥാം നിര്ദിശന്നാഹ- ബഹുദ്രവൈരിത്യാദി| വാതകഫോപസൃഷ്ടം പീനസിനം ബഹുദ്രവൈര്വാമയേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| വയഃസ്ഥം തരുണമ്| വാന്തേ സതി കിം കുര്യാദിത്യാഹ- ഉപദ്രവാനിത്യാദി| യഥോപദേശം യഥാകഥിതമ്| വക്ഷ്യമാണചികിത്സായാഃ കാലമുദ്ദിശന്നാഹ- മൃദുതാമിത്യാദി| മൃദുതാം ഗതേഷു അല്പീഭൂതേഷു, പ്രാഗ്ലക്ഷണേഷു ആമപ്രതിശ്യായലക്ഷണേഷു, ഉക്തം വക്ഷ്യമാണം ‘വാതികേ തു പ്രതിശ്യായേ പിബേത്’ ഇത്യാദികം വിധാനമിത്യര്ഥഃ| കേചിത് ‘വിദിത്വാ മൃദുതാം തു തേഷാം പ്രാഗ്ലക്ഷണാനാം വിധിമാദിശേച്ച’ ഇതി പഠന്തി||൨൪||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 26
വാതികേ തു പ്രതിശ്യായേ പിബേത് സര്പിര്യഥാക്രമമ് | പഞ്ചഭിര്ലവണൈഃ സിദ്ധം പ്രഥമേന ഗണേന ച ||൨൫|| നസ്യാദിഷു വിധിം കൃത്സ്നമവേക്ഷേതാര്ദിതേരിതമ് |൨൬|
वातिके तु प्रतिश्याये पिबेत् सर्पिर्यथाक्रमम् | पञ्चभिर्लवणैः सिद्धं प्रथमेन गणेन च ||२५|| नस्यादिषु विधिं कृत्स्नमवेक्षेतार्दितेरितम् |२६|
🔊 Audio coming soon
വാതികപ്രതിശ്യായസ്യ ചികിത്സാമാഹ- വാതിക ഇത്യാദി| യഥാക്രമം സ്നേഹപാനക്രമേണേത്യര്ഥഃ| പ്രഥമോ ഗണോ വിദാരിഗന്ധാദിഃ| കൃത്സ്നം സമസ്തമ്| അര്ദിതേരിതം അര്ദിതചികിത്സിതോക്തമ്||൨൫||-
Adhikarana 20 (26-28) · Śloka 28
പിത്തരക്തോത്ഥയോഃ പേയം സര്പിര്മധുരകൈഃ ശൃതമ് ||൨൬|| പരിഷേകാന് പ്രദേഹാംശ്ച കുര്യാദപി ച ശീതലാന് | ശ്രീസര്ജരസപത്തങ്ഗപ്രിയങ്ഗുമധുശര്കരാഃ ||൨൭|| ദ്രാക്ഷാമധൂലികാഗോജീശ്രീപര്ണീമധുകൈസ്തഥാ | യുജ്യന്തേ കവലാശ്ചാത്ര വിരേകോ മധുരൈരപി ||൨൮||
पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम् ||२६|| परिषेकान् प्रदेहांश्च कुर्यादपि च शीतलान् | श्रीसर्जरसपत्तङ्गप्रियङ्गुमधुशर्कराः ||२७|| द्राक्षामधूलिकागोजीश्रीपर्णीमधुकैस्तथा | युज्यन्ते कवलाश्चात्र विरेको मधुरैरपि ||२८||
🔊 Audio coming soon
പിത്തരക്തകൃതയോഃ പ്രതിശ്യായോശ്ചികിത്സാമാഹ- പിത്തരക്തോത്ഥയോരിത്യാദി| മധുരകൈഃ കാകോല്യാദിഭിഃ| കേചിത് ‘പിത്തരക്തോത്ഥയോസ്തിക്തൈഃ കഷായമധുരൈര്ഘൃതമ്’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- തിക്താനി പടോലാദീനി| പരിഷേകാനിത്യാദി| പ്രദേഹാഃ പ്രലേപാഃ| ശ്രീരിതി ശ്രീവേഷ്ടകഃ നവനീതധൂപഃ, ‘ഗുഗ്ഗുലീ’ ഇതി ലോകേ, സര്ജരസോ രാലാ, പത്തങ്ഗം രക്തചന്ദനം; മധുലികാ ഗുഡൂചീ, മര്കടതൃണമപരേ, ഗോജീ ഗോജിഹ്വികാ, ശ്രീപര്ണീ കാശ്മീരീ| കവലാ ഗണ്ഡൂഷഭേദാഃ| അത്രേതി പിത്തരക്തോത്ഥയോഃ പ്രതിശ്യായയോരിത്യര്ഥഃ| മധുരൈഃ ദ്രാക്ഷാരഗ്വധമധുശര്കരാദിഭിഃ||൨൬-൨൮||
Adhikarana 21 (29) · Śloka 30
ധവത്വക്ത്രിഫലാശ്യാമാതില്വകൈര്മധുകേന ച | ശ്രീപര്ണീരജനീമിശ്രൈഃ ക്ഷീരേ ദശഗുണേ പചേത് ||൨൯|| തൈലം കാലോപപന്നം തന്നസ്യം സ്യാദനയോര്ഹിതമ് |൩൦|
धवत्वक्त्रिफलाश्यामातिल्वकैर्मधुकेन च | श्रीपर्णीरजनीमिश्रैः क्षीरे दशगुणे पचेत् ||२९|| तैलं कालोपपन्नं तन्नस्यं स्यादनयोर्हितम् |३०|
🔊 Audio coming soon
പിത്തരക്തകൃതയോഃ പ്രതിശ്യായയോര്നസ്യാര്ഥം തൈലമാഹ- ധവേത്യാദി| ധവത്വഗാദികല്കൈസ്തൈലചതുര്ഥാംശൈര്ദശഗുണേ ക്ഷീരേ തൈലം പചനീയമ്| ശ്യാമാ ത്രിവൃത്, തില്വകഃ പട്ടികാരോധ്രഃ| കാലോപപന്നം നിരാമതാകാലയോഗ്യമ്| അനയോഃ പിത്തരക്തോത്ഥയോഃ പ്രതിശ്യായയോഃ||൨൯||-
Adhikarana 22 (30-33) · Śloka 33
കഫജേ സര്പിഷാ സ്നിഗ്ധം തിലമാഷവിപക്വയാ ||൩൦|| യവാഗ്വാ വാമയേദ്വാന്തഃ കഫഘ്നം ക്രമമാചരേത് | ഉഭേ ബലേ ബൃഹത്യൌ ച വിഡങ്ഗം സത്രികണ്ടകമ് ||൩൧|| ശ്വേതാമൂലം സദാഭദ്രാം വര്ഷാഭൂം ചാത്ര സംഹരേത് | തൈലമേഭിര്വിപക്വം തു നസ്യമസ്യോപകല്പയേത് ||൩൨|| സരലാകിണിഹീദാരുനികുമ്ഭേങ്ഗുദിഭിഃ കൃതാഃ | വര്തയശ്ചോപയോജ്യാഃ സ്യുര്ധൂമപാനേ യഥാവിധി ||൩൩||
कफजे सर्पिषा स्निग्धं तिलमाषविपक्वया ||३०|| यवाग्वा वामयेद्वान्तः कफघ्नं क्रममाचरेत् | उभे बले बृहत्यौ च विडङ्गं सत्रिकण्टकम् ||३१|| श्वेतामूलं सदाभद्रां वर्षाभूं चात्र संहरेत् | तैलमेभिर्विपक्वं तु नस्यमस्योपकल्पयेत् ||३२|| सरलाकिणिहीदारुनिकुम्भेङ्गुदिभिः कृताः | वर्तयश्चोपयोज्याः स्युर्धूमपाने यथाविधि ||३३||
🔊 Audio coming soon
കഫജപ്രതിശ്യായചികിത്സാമാഹ- കഫജേ ഇത്യാദി| തിലമാഷവിപക്വയാ യവാഗ്വാ കൃസരയാ വാമനീയദ്രവ്യസിദ്ധയാ വാമയേത്| വാന്തശ്ച കഫഘ്നം ക്രമമന്നസംസര്ജനാഖ്യമാചരേത്| ഉഭേ ഇത്യാദി| ദ്വിബലാദിഭിഃ കല്കീകൃതൈസ്തൈലം സിദ്ധം നസ്യേ ഹിതമ്| ത്രികണ്ടകോഗോക്ഷുരകഃ| ശ്വേതാ ശ്വേതസ്യന്ദഃ| സദാഭദ്രാ കാശ്മരീ| സരലേത്യാദി| സരലാ ത്രിവൃത്, കിണിഹീ കടഭീ, ദാരു ദേവദാരു, നികുമ്ഭാ ദന്തീ||൩൦-൩൩||
Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35
സര്പീംഷി കടുതിക്താനി തീക്ഷ്ണധൂമാഃ കടൂനി ച | ഭേഷജാന്യുപയുക്താനി ഹന്യുഃ സര്വപ്രകോപജമ് ||൩൪|| രസാഞ്ജനേ സാതിവിഷേ മുസ്തായാം ഭദ്രദാരുണി | തൈലം വിപക്വം നസ്യാര്ഥേ വിദധ്യാച്ചാത്ര ബുദ്ധിമാന് ||൩൫||
सर्पींषि कटुतिक्तानि तीक्ष्णधूमाः कटूनि च | भेषजान्युपयुक्तानि हन्युः सर्वप्रकोपजम् ||३४|| रसाञ्जने सातिविषे मुस्तायां भद्रदारुणि | तैलं विपक्वं नस्यार्थे विदध्याच्चात्र बुद्धिमान् ||३५||
🔊 Audio coming soon
സാന്നിപാതികപ്രതിശ്യായചികിത്സാമാഹ- സര്പിംഷീത്യാദി| സര്പീഷി ഘൃതാനി| കടുതിക്താനി കടുതിക്തദ്രവ്യസിദ്ധാനീത്യര്ഥഃ| കടൂനി ചേതി ചകാരേണ പ്രത്യേകവാതാദിയുക്താ ക്രിയാऽപ്യനുക്താ സമുച്ചീയതേ| രസാഞ്ജനേ ഇത്യാദി| അത്രേതി സാന്നിപാതികപ്രതിശ്യായേ ഇത്യര്ഥഃ||൩൪-൩൫||
Adhikarana 24 (36-37) · Śloka 38
മുസ്താ തേജോവതീ പാഠാ കട്ഫലം കടുകാ വചാ | സര്ഷപാഃ പിപ്പലീമൂലം പിപ്പല്യഃ സൈന്ധവാഗ്നികൌ ||൩൬|| തുത്ഥം കരഞ്ജബീജം ച ലവണം ഭദ്രദാരു ച | ഏതൈഃ കൃതം കഷായം തു കവലേ സമ്പ്രയോജയേത് ||൩൭|| ഹിതം മൂര്ധവിരേകേ ച തൈലമേഭിര്വിപാചിതമ് |൩൮|
मुस्ता तेजोवती पाठा कट्फलं कटुका वचा | सर्षपाः पिप्पलीमूलं पिप्पल्यः सैन्धवाग्निकौ ||३६|| तुत्थं करञ्जबीजं च लवणं भद्रदारु च | एतैः कृतं कषायं तु कवले सम्प्रयोजयेत् ||३७|| हितं मूर्धविरेके च तैलमेभिर्विपाचितम् |३८|
🔊 Audio coming soon
മുസ്തേത്യാദി| തേജോവതീ കാകമര്ദനികാ, അഗ്നികഃ അജമോദാ| മുസ്താദിഭിഃ കൃതഃ കഷായഃ സാന്നിപാതികേ പ്രതിശ്യായേ ഹിതഃ; സര്വേഷു പ്രതിശ്യായേഷു ഹിത ഇത്യന്യേ||൩൬-൩൭||-
Adhikarana 25 (38-41) · Śloka 41
ക്ഷീരമര്ധജലേ ക്വാഥ്യം ജാങ്ഗലൈര്മൃഗപക്ഷിഭിഃ ||൩൮|| പുഷ്പൈര്വിമിശ്രം ജലജൈര്വാതഘ്നൈരൌഷധൈരപി | ഹിമേ ക്ഷീരാവശിഷ്ടേऽസ്മിന് ഘൃതമുത്പാദ്യ യത്നതഃ ||൩൯|| സര്വഗന്ധസിതാനന്താമധുകം ചന്ദനം തഥാ | ആവാപ്യ വിപയേദ്ഭൂയോ ദശക്ഷീരം തു തദ്ഘൃതമ് ||൪൦|| നസ്യേ പ്രയുക്തമുദ്രിക്താന് പ്രതിശ്യായാന് വ്യപോഹതി | യഥാസ്വം ദോഷശമനൈസ്തൈലം കുര്യാച്ച യത്നതഃ ||൪൧||
क्षीरमर्धजले क्वाथ्यं जाङ्गलैर्मृगपक्षिभिः ||३८|| पुष्पैर्विमिश्रं जलजैर्वातघ्नैरौषधैरपि | हिमे क्षीरावशिष्टेऽस्मिन् घृतमुत्पाद्य यत्नतः ||३९|| सर्वगन्धसितानन्तामधुकं चन्दनं तथा | आवाप्य विपयेद्भूयो दशक्षीरं तु तद्घृतम् ||४०|| नस्ये प्रयुक्तमुद्रिक्तान् प्रतिश्यायान् व्यपोहति | यथास्वं दोषशमनैस्तैलं कुर्याच्च यत्नतः ||४१||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷീരമിത്യാദി| ക്ഷീരം ജാങ്ഗലമാംസാദിഭ്യോऽഷ്ടഗുണം, അര്ധജലേ ക്ഷീരാദര്ധം ജലം, ജാങ്ഗലൈഃ മൃഗപക്ഷിഭിഃ ഏണാദിഭിര്ലാവാദിഭിശ്ച, ജലജൈഃ പുഷ്പൈഃ നീലോത്പലാദിഭിഃ, വാതഘ്നൈഃ വിദാരീഗന്ധാദിഭിഃ, ഘൃതമുത്പാദ്യ ‘തദ്ദുഗ്ധം മഥിത്വാ’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| സര്വഗന്ധാ ഏലാദിപരിപഠിതാഃ| സിതാ ശര്കരാ, അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ, ചന്ദനം രക്തചന്ദനം, ആവാപ്യ പ്രക്ഷിപ്യ| തദ്ഘൃതം ക്ഷീരമഥനാദ്യദുത്പന്നം ഘൃതം, പ്രതിശ്യായാന് സര്വാന് അപോഹതി സ്ഫോടയതി| ദോഷശമനൈഃ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഹരദ്രവ്യഗണൈഃ| യഥാസ്വം യഥാത്മീയമ്| ഇദമേവ തൈലം സര്വേഷാമേവ പ്രതിശ്യായാനാമ്||൩൮-൪൧||
Adhikarana 26 (42) · Śloka 42
സമൂത്രപിത്താശ്ചോദ്ദിഷ്ടാഃ ക്രിയാഃ കൃമിഷു യോജയേത് | യാപനാര്ഥം കൃമിഘ്നാനി ഭേഷജാനി ച ബുദ്ധിമാന് ||൪൨||
समूत्रपित्ताश्चोद्दिष्टाः क्रियाः कृमिषु योजयेत् | यापनार्थं कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान् ||४२||
🔊 Audio coming soon
രക്തപ്രതിശ്യായേ കൃമിസമ്ഭവോ ദര്ശിതഃ, അതസ്തേഷാമേവ കൃമീണാം യാപനാര്ഥം ചികിത്സാമാഹ- സമൂത്രേത്യാദി| കൃമിഘ്നാ യാഃ ക്രിയാ ഉദ്ദിഷ്ടാസ്താ ഗോമൂത്രപിത്തയുക്താ യാപനാര്ഥം കര്തവ്യാഃ; തഥാ കൃമിഘ്നാനി ഭേഷജാനി സുരസാദീനി ച കര്തവ്യാനി| ബുദ്ധിമാന് ഊഹാപോഹവാന് വൈദ്യഃ| യേ തു സര്വേഷാമേവ പ്രതിശ്യായാനാം കൃമിസമ്ഭവത്വം മന്യന്തേ തേऽമും ശ്ലോകമീദൃശം വ്യാഖ്യാനയന്തി- പ്രത്യേകം വാതാദിപ്രതിശ്യായേ യാഃ ക്രിയാ ഉദ്ദിഷ്ടാസ്താ ഏവ ഗോമൂത്രപിത്തയുക്താ യഥാസ്വം കൃമിഷു യോജയേത്||൪൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ പ്രതിശ്യായപ്രതിഷേധോ നാമ ചതുര്വിംശതിതമോऽധ്യായഃ ||൨൪||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे प्रतिश्यायप्रतिषेधो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ ചതുര്വിംശോധ്യായഃ||൨൪||