Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ പ്രതിശ്യായപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः प्रतिश्यायप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
24. pratiśyāyapratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
നാരീപ്രസങ്ഗഃ ശിരസോऽഭിതാപോ ധൂമോ രജഃ ശീതമതിപ്രതാപഃ | സന്ധാരണം മൂത്രപുരീഷയോശ്ച സദ്യഃ പ്രതിശ്യായനിദാനമുക്തമ് ||൩||
View original
नारीप्रसङ्गः शिरसोऽभितापो धूमो रजः शीतमतिप्रतापः | सन्धारणं मूत्रपुरीषयोश्च सद्यः प्रतिश्यायनिदानमुक्तम् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ചയം ഗതാ മൂര്ധനി മാരുതാദയഃ പൃഥക് സമസ്താശ്ച തഥൈവ ശോണിതമ് | പ്രകോപ്യമാണാ വിവിധൈഃ പ്രകോപണൈര്നൃണാം പ്രതിശ്യായകരാ ഭവന്തി ഹി ||൪||
View original
चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रकोप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैर्नृणां प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ശിരോഗുരുത്വം ക്ഷവഥോഃ പ്രവര്തനം തഥാऽങ്ഗമര്ദഃ പരിഹൃഷ്ടരോമതാ | ഉപദ്രവാശ്ചാപ്യപരേ പൃഥഗ്വിധാ നൃണാം പ്രതിശ്യായപുരഃസരാഃ സ്മൃതാഃ ||൫||
View original
शिरोगुरुत्वं क्षवथोः प्रवर्तनं तथाऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता | उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 7
ആനദ്ധാ പിഹിതാ നാസാ തനുസ്രാവപ്രവര്തിനീ | ഗലതാല്വോഷ്ഠശോഷശ്ച നിസ്തോദഃ ശങ്ഖയോസ്തഥാ ||൬|| സ്വരോപഘാതശ്ച ഭവേത് പ്രതിശ്യായേऽനിലാത്മകേ |൭|
View original
आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रवर्तिनी | गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||६|| स्वरोपघातश्च भवेत् प्रतिश्यायेऽनिलात्मके |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ഉഷ്ണഃ സപീതകഃ സ്രാവോ ഘ്രാണാത് സ്രവതി പൈത്തികേ ||൭|| കൃശോऽതിപാണ്ഡുഃ സന്തപ്തോ ഭവത്തൃഷ്ണാനി(ഭി)പീഡിതഃ | സധൂമം സഹസാ വഹ്നിം വമതീവ ച മാനവഃ ||൮||
View original
उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके ||७|| कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवत्तृष्णानि(भि)पीडितः | सधूमं सहसा वह्निं वमतीव च मानवः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 10
കഫഃ കഫകൃതേ ഘ്രാണാച്ഛുക്ലഃ ശീതഃ സ്രവേന്മുഹുഃ | ശുക്ലാവഭാസഃ ശൂനാക്ഷോ ഭവേദ്ഗുരുശിരോമുഖഃ ||൯|| ശിരോഗലൌഷ്ഠതാലൂനാം കണ്ഡൂയനമതീവ ച |൧൦|
View original
कफः कफकृते घ्राणाच्छुक्लः शीतः स्रवेन्मुहुः | शुक्लावभासः शूनाक्षो भवेद्गुरुशिरोमुखः ||९|| शिरोगलौष्ठतालूनां कण्डूयनमतीव च |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11
ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ പ്രതിശ്യായോ യോऽകസ്മാദ്വിനിവര്തതേ ||൧൦|| സമ്പക്വോ വാऽപ്യപക്വോ വാ സ സര്വപ്രഭവഃ സ്മൃതഃ | ലിങ്ഗാനി ചൈവ സര്വേഷാം പീനസാനാം ച സര്വജേ ||൧൧||
View original
भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्माद्विनिवर्तते ||१०|| सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः | लिङ्गानि चैव सर्वेषां पीनसानां च सर्वजे ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 14
രക്തജേ തു പ്രതിശ്യായേ രക്താസ്രാവഃ പ്രവര്തതേ | താമ്രാക്ഷശ്ച ഭവേജ്ജന്തുരുരോഘാതപ്രപീഡിതഃ ||൧൨|| ദുര്ഗന്ധോച്ഛ്വാസവദനസ്തഥാ ഗന്ധാന്ന വേത്തി ച | മൂര്ച്ഛന്തി ചാത്ര കൃമയഃ ശ്വേതാഃ സ്നിഗ്ധാസ്തഥാऽണവഃ ||൧൩|| കൃമിമൂര്ധവികാരേണ സമാനം ചാസ്യ ലക്ഷണമ് |൧൪|
View original
रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तास्रावः प्रवर्तते | ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः ||१२|| दुर्गन्धोच्छ्वासवदनस्तथा गन्धान्न वेत्ति च | मूर्च्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः ||१३|| कृमिमूर्धविकारेण समानं चास्य लक्षणम् |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 16
പ്രക്ലിദ്യതി പുനര്നാസാ പുനശ്ച പരിശുഷ്യതി ||൧൪|| മുഹുരാനഹ്യതേ ചാപി മുഹുര്വിവ്രിയതേ തഥാ | നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസദൌര്ഗന്ധ്യം തഥാ ഗന്ധാന്ന വേത്തി ച ||൧൫|| ഏവം ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായം ജാനീയാത് കൃച്ഛ്രസാധനമ് |൧൬|
View original
प्रक्लिद्यति पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||१४|| मुहुरानह्यते चापि मुहुर्विव्रियते तथा | निःश्वासोच्छ्वासदौर्गन्ध्यं तथा गन्धान्न वेत्ति च ||१५|| एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16-17) · Śloka 17
സര്വ ഏവ പ്രതിശ്യായാ നരസ്യാപ്രതികാരിണഃ ||൧൬|| കാലേന രോഗജനനാ ജായന്തേ ദുഷ്ടപീനസാഃ | ബാധിര്യമാന്ധ്യമഘ്രാണം ഘോരാംശ്ച നയനാമയാന് | കാസാഗ്നിസാദശോഫാംശ്ച വൃദ്ധാഃ കുര്വന്തി പീനസാഃ ||൧൭||
View original
सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः ||१६|| कालेन रोगजनना जायन्ते दुष्टपीनसाः | बाधिर्यमान्ध्यमघ्राणं घोरांश्च नयनामयान् | कासाग्निसादशोफांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (18) · Śloka 18
നവം പ്രതിശ്യായമപാസ്യ സര്വമുപാചരേത് സര്പിഷ ഏവ പാനൈഃ | സ്വേദൈര്വിചിത്രൈര്വമനൈശ്ച യുക്തൈഃ കാലോപപന്നൈരവപീഡനൈശ്ച ||൧൮||
View original
नवं प्रतिश्यायमपास्य सर्वमुपाचरेत् सर्पिष एव पानैः | स्वेदैर्विचित्रैर्वमनैश्च युक्तैः कालोपपन्नैरवपीडनैश्च ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (19) · Śloka 19
അപച്യമാനസ്യ ഹി പാചനാര്ഥം സ്വേദോ ഹിതോऽമ്ലൈരഹിമം ച ഭോജ്യമ് | നിഷേവ്യമാണം പയസാऽऽര്ദ്രകം വാ സമ്പാചയേദിക്ഷുവികാരയോഗൈഃ ||൧൯||
View original
अपच्यमानस्य हि पाचनार्थं स्वेदो हितोऽम्लैरहिमं च भोज्यम् | निषेव्यमाणं पयसाऽऽर्द्रकं वा सम्पाचयेदिक्षुविकारयोगैः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (20) · Śloka 20
പക്വം ഘനം ചാപ്യവലമ്ബമാനം ശിരോവിരേകൈരപകര്ഷയേത്തമ് | വിരേചനാസ്ഥാപനധൂമപാനൈരവേക്ഷ്യ ദോഷാന് കവലഗ്രഹൈശ്ച ||൨൦||
View original
पक्वं घनं चाप्यवलम्बमानं शिरोविरेकैरपकर्षयेत्तम् | विरेचनास्थापनधूमपानैरवेक्ष्य दोषान् कवलग्रहैश्च ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
നിവാതശയ്യാസനചേഷ്ടനാനി മൂര്ധ്നോ ഗുരൂഷ്ണം ച തഥൈവ വാസഃ | തീക്ഷ്ണാ വിരേകാഃ ശിരസഃ സധൂമാ രൂക്ഷം യവാന്നം വിജയാ ച സേവ്യാ ||൨൧||
View original
निवातशय्यासनचेष्टनानि मूर्ध्नो गुरूष्णं च तथैव वासः | तीक्ष्णा विरेकाः शिरसः सधूमा रूक्षं यवान्नं विजया च सेव्या ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
ശീതാമ്ബുയോഷിച്ഛിശിരാവഗാഹചിന്താതിരൂക്ഷാശനവേഗരോധാന് | ശോകം ച മദ്യാനി നവാനി ചൈവ വിവര്ജയേത് പീനസരോഗജുഷ്ടഃ ||൨൨||
View original
शीताम्बुयोषिच्छिशिरावगाहचिन्तातिरूक्षाशनवेगरोधान् | शोकं च मद्यानि नवानि चैव विवर्जयेत् पीनसरोगजुष्टः ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
ഛര്ദ്യങ്ഗസാദജ്വരഗൌരവാര്തമരോചകാരത്യതിസാരയുക്തമ് | വിലങ്ഘനൈഃ പാചനദീപനീയൈരുപാചരേത് പീനസിനം യഥാവത് ||൨൩||
View original
छर्द्यङ्गसादज्वरगौरवार्तमरोचकारत्यतिसारयुक्तम् | विलङ्घनैः पाचनदीपनीयैरुपाचरेत् पीनसिनं यथावत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
ബഹുദ്രവൈര്വാതകഫോപസൃഷ്ടം പ്രച്ഛര്ദയേത് പീനസിനം വയഃസ്ഥമ് | ഉപദ്രവാംശ്ചാപി യഥോപദേശം സ്വൈര്ഭേഷജൈര്ഭോജനസംവിധാനൈഃ | ജയേദ്വിദിത്വാ മൃദുതാം ഗതേഷു പ്രാഗ്ലക്ഷണേഷൂക്തമഥാദിശേച്ച ||൨൪||
View original
बहुद्रवैर्वातकफोपसृष्टं प्रच्छर्दयेत् पीनसिनं वयःस्थम् | उपद्रवांश्चापि यथोपदेशं स्वैर्भेषजैर्भोजनसंविधानैः | जयेद्विदित्वा मृदुतां गतेषु प्राग्लक्षणेषूक्तमथादिशेच्च ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (25) · Śloka 26
വാതികേ തു പ്രതിശ്യായേ പിബേത് സര്പിര്യഥാക്രമമ് | പഞ്ചഭിര്ലവണൈഃ സിദ്ധം പ്രഥമേന ഗണേന ച ||൨൫|| നസ്യാദിഷു വിധിം കൃത്സ്നമവേക്ഷേതാര്ദിതേരിതമ് |൨൬|
View original
वातिके तु प्रतिश्याये पिबेत् सर्पिर्यथाक्रमम् | पञ्चभिर्लवणैः सिद्धं प्रथमेन गणेन च ||२५|| नस्यादिषु विधिं कृत्स्नमवेक्षेतार्दितेरितम् |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (26-28) · Śloka 28
പിത്തരക്തോത്ഥയോഃ പേയം സര്പിര്മധുരകൈഃ ശൃതമ് ||൨൬|| പരിഷേകാന് പ്രദേഹാംശ്ച കുര്യാദപി ച ശീതലാന് | ശ്രീസര്ജരസപത്തങ്ഗപ്രിയങ്ഗുമധുശര്കരാഃ ||൨൭|| ദ്രാക്ഷാമധൂലികാഗോജീശ്രീപര്ണീമധുകൈസ്തഥാ | യുജ്യന്തേ കവലാശ്ചാത്ര വിരേകോ മധുരൈരപി ||൨൮||
View original
पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम् ||२६|| परिषेकान् प्रदेहांश्च कुर्यादपि च शीतलान् | श्रीसर्जरसपत्तङ्गप्रियङ्गुमधुशर्कराः ||२७|| द्राक्षामधूलिकागोजीश्रीपर्णीमधुकैस्तथा | युज्यन्ते कवलाश्चात्र विरेको मधुरैरपि ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (29) · Śloka 30
ധവത്വക്ത്രിഫലാശ്യാമാതില്വകൈര്മധുകേന ച | ശ്രീപര്ണീരജനീമിശ്രൈഃ ക്ഷീരേ ദശഗുണേ പചേത് ||൨൯|| തൈലം കാലോപപന്നം തന്നസ്യം സ്യാദനയോര്ഹിതമ് |൩൦|
View original
धवत्वक्त्रिफलाश्यामातिल्वकैर्मधुकेन च | श्रीपर्णीरजनीमिश्रैः क्षीरे दशगुणे पचेत् ||२९|| तैलं कालोपपन्नं तन्नस्यं स्यादनयोर्हितम् |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (30-33) · Śloka 33
കഫജേ സര്പിഷാ സ്നിഗ്ധം തിലമാഷവിപക്വയാ ||൩൦|| യവാഗ്വാ വാമയേദ്വാന്തഃ കഫഘ്നം ക്രമമാചരേത് | ഉഭേ ബലേ ബൃഹത്യൌ ച വിഡങ്ഗം സത്രികണ്ടകമ് ||൩൧|| ശ്വേതാമൂലം സദാഭദ്രാം വര്ഷാഭൂം ചാത്ര സംഹരേത് | തൈലമേഭിര്വിപക്വം തു നസ്യമസ്യോപകല്പയേത് ||൩൨|| സരലാകിണിഹീദാരുനികുമ്ഭേങ്ഗുദിഭിഃ കൃതാഃ | വര്തയശ്ചോപയോജ്യാഃ സ്യുര്ധൂമപാനേ യഥാവിധി ||൩൩||
View original
कफजे सर्पिषा स्निग्धं तिलमाषविपक्वया ||३०|| यवाग्वा वामयेद्वान्तः कफघ्नं क्रममाचरेत् | उभे बले बृहत्यौ च विडङ्गं सत्रिकण्टकम् ||३१|| श्वेतामूलं सदाभद्रां वर्षाभूं चात्र संहरेत् | तैलमेभिर्विपक्वं तु नस्यमस्योपकल्पयेत् ||३२|| सरलाकिणिहीदारुनिकुम्भेङ्गुदिभिः कृताः | वर्तयश्चोपयोज्याः स्युर्धूमपाने यथाविधि ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35
സര്പീംഷി കടുതിക്താനി തീക്ഷ്ണധൂമാഃ കടൂനി ച | ഭേഷജാന്യുപയുക്താനി ഹന്യുഃ സര്വപ്രകോപജമ് ||൩൪|| രസാഞ്ജനേ സാതിവിഷേ മുസ്തായാം ഭദ്രദാരുണി | തൈലം വിപക്വം നസ്യാര്ഥേ വിദധ്യാച്ചാത്ര ബുദ്ധിമാന് ||൩൫||
View original
सर्पींषि कटुतिक्तानि तीक्ष्णधूमाः कटूनि च | भेषजान्युपयुक्तानि हन्युः सर्वप्रकोपजम् ||३४|| रसाञ्जने सातिविषे मुस्तायां भद्रदारुणि | तैलं विपक्वं नस्यार्थे विदध्याच्चात्र बुद्धिमान् ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (36-37) · Śloka 38
മുസ്താ തേജോവതീ പാഠാ കട്ഫലം കടുകാ വചാ | സര്ഷപാഃ പിപ്പലീമൂലം പിപ്പല്യഃ സൈന്ധവാഗ്നികൌ ||൩൬|| തുത്ഥം കരഞ്ജബീജം ച ലവണം ഭദ്രദാരു ച | ഏതൈഃ കൃതം കഷായം തു കവലേ സമ്പ്രയോജയേത് ||൩൭|| ഹിതം മൂര്ധവിരേകേ ച തൈലമേഭിര്വിപാചിതമ് |൩൮|
View original
मुस्ता तेजोवती पाठा कट्फलं कटुका वचा | सर्षपाः पिप्पलीमूलं पिप्पल्यः सैन्धवाग्निकौ ||३६|| तुत्थं करञ्जबीजं च लवणं भद्रदारु च | एतैः कृतं कषायं तु कवले सम्प्रयोजयेत् ||३७|| हितं मूर्धविरेके च तैलमेभिर्विपाचितम् |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (38-41) · Śloka 41
ക്ഷീരമര്ധജലേ ക്വാഥ്യം ജാങ്ഗലൈര്മൃഗപക്ഷിഭിഃ ||൩൮|| പുഷ്പൈര്വിമിശ്രം ജലജൈര്വാതഘ്നൈരൌഷധൈരപി | ഹിമേ ക്ഷീരാവശിഷ്ടേऽസ്മിന് ഘൃതമുത്പാദ്യ യത്നതഃ ||൩൯|| സര്വഗന്ധസിതാനന്താമധുകം ചന്ദനം തഥാ | ആവാപ്യ വിപയേദ്ഭൂയോ ദശക്ഷീരം തു തദ്ഘൃതമ് ||൪൦|| നസ്യേ പ്രയുക്തമുദ്രിക്താന് പ്രതിശ്യായാന് വ്യപോഹതി | യഥാസ്വം ദോഷശമനൈസ്തൈലം കുര്യാച്ച യത്നതഃ ||൪൧||
View original
क्षीरमर्धजले क्वाथ्यं जाङ्गलैर्मृगपक्षिभिः ||३८|| पुष्पैर्विमिश्रं जलजैर्वातघ्नैरौषधैरपि | हिमे क्षीरावशिष्टेऽस्मिन् घृतमुत्पाद्य यत्नतः ||३९|| सर्वगन्धसितानन्तामधुकं चन्दनं तथा | आवाप्य विपयेद्भूयो दशक्षीरं तु तद्घृतम् ||४०|| नस्ये प्रयुक्तमुद्रिक्तान् प्रतिश्यायान् व्यपोहति | यथास्वं दोषशमनैस्तैलं कुर्याच्च यत्नतः ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (42) · Śloka 42
സമൂത്രപിത്താശ്ചോദ്ദിഷ്ടാഃ ക്രിയാഃ കൃമിഷു യോജയേത് | യാപനാര്ഥം കൃമിഘ്നാനി ഭേഷജാനി ച ബുദ്ധിമാന് ||൪൨||
View original
समूत्रपित्ताश्चोद्दिष्टाः क्रियाः कृमिषु योजयेत् | यापनार्थं कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान् ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ പ്രതിശ്യായപ്രതിഷേധോ നാമ ചതുര്വിംശതിതമോऽധ്യായഃ ||൨൪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे प्रतिश्यायप्रतिषेधो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon