12. raktābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રક્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

વાતપિત્તકફકૃતાનભિષ્યન્દાન્ પ્રતિપાદ્ય પરિશિષ્ટં રક્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધમાહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

મન્થં સ્યન્દં સિરોત્પાતં સિરાહર્ષં ચ રક્તજમ્ | એકેનૈવ વિધાનેન ચિકિત્સેચ્ચતુરો ગદાન્ ||૩||

મન્થમિત્યાદિ| અત્ર મન્થસ્ય પ્રાગુપાદાનં સ્યન્દાદ્ગરીયસ્ત્વખ્યાપનાર્થમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વ્યાધ્યાર્તાંશ્ચતુરોઽપ્યેતાન્ સ્નિગ્ધાન્કૌમ્ભેન સર્પિષા | રસૈરુદારૈરથવા સિરામોક્ષેણ યોજયેત્ ||૪||

તદેવ વિધાનમાહ- વ્યાધ્યાર્તાનિત્યાદિ| વ્યાધિભિરાર્તાઃ પીડિતા વ્યાધ્યાર્તાઃ| કૌમ્ભેન શતવર્ષસ્થિતેનેત્યર્થઃ| રસૈરુદારૈરથવેતિ માંસરસૈરધિકસ્નેહૈર્વા સ્નિગ્ધાનિત્યર્થઃ| દૂષ્યહરણં પ્રતિપાદયન્નાહ- સિરેત્યાદિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 6

વિરિક્તાનાં પ્રકામં ચ શિરાંસ્યેષાં વિશોધયેત્ | વૈરેચનિકસિદ્ધેન સિતાયુક્તેન સર્પિષા ||૫|| (મજ્જ્ઞા વા તદ્વિમિશ્રેણ મેદસા તચ્છૃતેન વા) |૬|

દૂષ્યહરણં પ્રતિપાદ્ય દોષહરણં પ્રતિપાદયન્નાહ- વિરિક્તાનામિત્યાદિ| શિરાંસીતિ બહુવચનં પ્રતિરોગાપેક્ષયા દૂષ્યેઽપહૃતે વિરેચનેન દોષહરણં, તતઃ શિરોવિરેચનં; તદપિ સર્પિષા નતુ તૈલેન, ઘૃતસ્ય ચક્ષુષ્યત્વાત્, રક્તાવિરુદ્ધત્વાચ્ચ| તસ્ય સંસ્કારમાહ- વૈરેચનિકસિદ્ધેનેતિ; શિરોવિરેચનદ્રવ્યસિદ્ધેન, કેચિત્ ત્રિવૃતાદિદ્રવ્યસિદ્ધેનેત્યાહુઃ| કેચિદત્ર ‘મજ્જ્ઞા વા તદ્વિપક્વેન’ ઇત્યાદિપાઠં પઠન્તિ, સ ચાનાર્ષઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તતઃ પ્રદેહાઃ પરિષેચનાનિ નસ્યાનિ ધૂમાશ્ચ યથાસ્વમેવ | આશ્ચ્યોતનાભ્યઞ્જનતર્પણાનિ સ્નિગ્ધાશ્ચ કાર્યાઃ પુટપાકયોગાઃ ||૬||

અન્તઃશુદ્ધિકરં ક્રિયાક્રમમુક્ત્વા બહિઃશુદ્ધિકરં ક્રિયાક્રમસઙ્ગ્રહમુદ્દિશન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| ધૂમાશ્ચ યથાસ્વમાત્મીયાનતિક્રમેણ, રક્તસ્ય દૂષ્યસ્ય કફાનુબન્ધે કફહરદ્રવ્યવર્તિકૃતાઃ, વાતાનુબન્ધે તુ સ્નૈહિકાઃ; એવમન્યત્રાપિ યથાસ્વમિતિ સમ્બન્ધનીયમ્| અભ્યઞ્જનમ્ અઞ્જનં; તચ્ચ પ્રસાદનં રક્તપિત્તે, સવ્રણશુક્રાદૌ તુ રોપણં; અન્યે પુનરભ્યઞ્જનમેવ શતધૌતઘૃતાદિનેચ્છન્તિ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

નીલોત્પલોશીરકટઙ્કટેરીકાલીયયષ્ટીમધુમુસ્તરોધ્રૈઃ | સપદ્મકૈર્ધૌતઘૃતપ્રદિગ્ધૈરક્ષ્ણોઃ પ્રલેપં પરિતઃ પ્રકુર્યાત્ ||૭||

ઇદાનીં પ્રલેપદ્રવ્યાણ્યાહ- નીલોત્પલેત્યાદિ| કટઙ્કટેરી દારુહરિદ્રા| કાલીયકં દારુહરિદ્રાનુકારિ પ્રસિદ્ધમ્| ધૌતઘૃતપ્રદિગ્ધૈઃ મિશ્રૈરિત્યર્થઃ||૭||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

રુજાયાં ચાપ્યતિભૃશં સ્વેદાશ્ચ મૃદવો હિતાઃ | અક્ષ્ણોઃ સમન્તતઃ કાર્યં પાતનં ચ જલૌકસામ્ ||૮|| ઘૃતસ્ય મહતી માત્રા પીતા ચાર્તિં નિયચ્છતિ | પિત્તાભિષ્યન્દશમનો વિધિશ્ચાપ્યુપપાદિતઃ ||૯||

પરિષેચનાદ્યુદ્દિષ્ટં યદનિર્દિષ્ટં તત્પિત્તાભિષ્યન્દનિર્દિષ્ટદ્રવ્યૈરતિદિશન્ ક્રિયાક્રમેઽનિર્દિષ્ટં ચ નિર્દિશન્નાહ- રુજાયામિત્યાદિ| રુજો હિ ભવન્તિ સિરાવ્યધાદિકૃતવાતાનુબન્ધાત્, વાતાવૃતાદ્રક્તાદ્વા; તત્ર વાતજાયાં તીવ્રરુજાયાં મૃદવઃ સ્વેદાઃ, દૂષ્યરક્તાવરોધાદ્બહુશોણિતજાયાં જલૌકઃપાતનં; વાતજાયામેવાન્તરમૌષધં ઘૃતસ્ય મહત્યા માત્રયા પાનમ્; અલ્પશોણિતજાયાં પિત્તાભિષ્યન્દશમનો વિધિઃ| નિયચ્છતિ નિવારયતિ||૮-૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

કશેરુમધુકાભ્યાં વા ચૂર્ણમમ્બરસંવૃતમ્ | ન્યસ્તમપ્સ્વાન્તરિક્ષાસુ હિતમાશ્ચ્યોતનં ભવેત્ ||૧૦||

આશ્ચ્યોતનમાહ- કશેર્વિત્યાદિ| અમ્બરસંવૃતં વસ્ત્રવેષ્ટિતં, ન્યસ્તં ક્ષિપ્તં, આન્તરિક્ષોદકાલાભે આકાશગુણભૂયિષ્ઠં ભૂમિસ્થમુદકં ગૃહ્યતે| કેચિત્ પરિષેકમપ્યનેનૈવેચ્છન્તિ||૧૦||

Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 12

પાટલ્યર્જુનશ્રીપર્ણીધાતકીધાત્રિબિલ્વતઃ | પુષ્પાણ્યથ બૃહત્યોશ્ચ બિમ્બીલોટાચ્ચ તુલ્યશઃ ||૧૧|| સમઞ્જિષ્ઠાનિ મધુના પિષ્ટાનીક્ષુરસેન વા | રક્તાભિષ્યન્દશાન્ત્યર્થમેતદઞ્જનમિષ્યતે ||૧૨||

રક્તાભિષ્યન્દેઽઞ્જનમાહ- પાટલીત્યાદિ| શ્રીપર્ણી કાશ્મરી| ધાત્રી આમલકી, બિમ્બીલોટો ભિલ્લોટો હિમાદ્રિજો વૃક્ષઃ| વિરેચનાદિભિર્વિશુદ્ધદોષસ્ય પુરુષસ્ય શેષદોષોપશાન્ત્યર્થમઞ્જનં યોજ્યં, ન પુનરશુદ્ધદોષસ્યેતિ||૧૧-૧૨||

Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 14

ચન્દનં કુમુદં પત્રં શિલાજતુ સકુઙ્કુમમ્ | અયસ્તામ્રરજસ્તુત્થં નિમ્બનિર્યાસમઞ્જનમ્ ||૧૩|| ત્રપુ કાંસ્યમલં ચાપિ પિષ્ટ્વા પુષ્પરસેન તુ | વિપુલા યાઃ કૃતા વર્ત્યઃ પૂજિતાશ્ચાઞ્જને સદા ||૧૪||

ચન્દનમિત્યાદિ| પત્રં પત્રકમ્| અઞ્જનં રસાઞ્જનમ્| પુષ્પરસેનેતિ મધુનેત્યર્થઃ| વિપુલા યાસ્તા એવ મન્થાદિષુ ચતુર્ષુ લેખનાદિકર્મણિ સામર્થ્યાત્ પૂજિતા વર્તયઃ| તદુક્તં,- “હરેણુમાત્રા વર્તિઃ સ્યાલ્લેખનસ્ય પ્રમાણતઃ| પ્રસાદનસ્ય ચાધ્યર્ધા દ્વિગુણા રોપણસ્ય તુ”- ઇતિ||૧૩-૧૪||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17

સ્યાદઞ્જનં ઘૃતં ક્ષૌદ્રં સિરોત્પાતસ્ય ભેષજમ્ | તદ્વત્સૈન્ધવકાસીસં સ્તન્યઘૃષ્ટં ચ પૂજિતમ્ ||૧૫|| મધુના શઙ્ખનૈપાલીતુત્થદાર્વ્યઃ સસૈન્ધવાઃ | રસઃ શિરીષપુષ્પાચ્ચ સુરામરિચમાક્ષિકૈઃ ||૧૬|| યુક્તં તુ મધુના વાઽપિ ગૈરિકં હિતમઞ્જને |૧૭|

મન્થાદીનાં ચતુર્ણાં સામાન્યચિકિત્સિતમુક્ત્વા સિરોત્પાતે વિશેષચિકિત્સિતમાહ- સ્યાદઞ્જનમિત્યાદિ| અઞ્જનં રસાઞ્જનં , ઘૃતં ગવ્યઘૃતમ્| નેપાલી મનઃશિલા| મરિચં પ્રસિદ્ધં, કેચિત્ મરિચશબ્દેન સિતમરિચં શોભાઞ્જનફલાપરપર્યાયં વદન્તિ| ગૈરિકં સ્વર્ણગૈરિકમ્| એતાન્યઞ્જનાન્યર્ધશ્લૌકિકાન્યપ્યુક્તાનિ||૧૫-૧૬||-

Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 18

સિરાહર્ષેઽઞ્જનં કુર્યાત્ ફાણિતં મધુસંયુતમ્ ||૧૭|| મધુના તાર્ક્ષ્યજં વાઽપિ કાસીસં વા સસૈન્ધવમ્ | વેત્રામ્લસ્તન્યસંયુક્તં ફાણિતં ચ સસૈન્ધવમ્ ||૧૮||

સિરાહર્ષ ઇત્યાદિ| ફાણિતં મધુયુક્તમેકમઞ્જનમિતિ; મધુયુક્તં તાર્ક્ષ્યજં દ્વિતીયમઞ્જનં, તત્ર તાર્ક્ષ્યજં રસાઞ્જનં; કાસીસં સસૈન્ધવં મધુયુક્તં તૃતીયમઞ્જનં; વેત્રામ્લસ્તન્યસંયુક્તં ફાણિતં ચતુર્થમઞ્જનં; તત્ર વેત્રામ્લમ્ અમ્લવેતસં, અન્યે તુ વેત્રં વેત્રકરીરં, અમ્લમ્ અમ્લવેતસમ્, અમ્લીકા વેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; યત્તુ જેજ્જટાચાર્યેણ દૂષિતમ્||૧૭-૧૮||

Adhikarana 13 (19-23) · Śloka 24

પૈત્તં વિધિમશેષેણ કુર્યાદર્જુનશાન્તયે | ઇક્ષુક્ષૌદ્રસિતાસ્તન્યદાર્વીમધુકસૈન્ધવૈઃ ||૧૯|| સેકાઞ્જનં ચાત્ર હિતમમ્લૈરાશ્ચ્યોતનં તથા | સિતામધુકકટ્વઙ્ગમસ્તુક્ષૌદ્રામ્લસૈન્ધવૈઃ ||૨૦|| બીજપૂરકકોલામ્લદાડિમામ્લૈશ્ચ યુક્તિતઃ | એકશો વા દ્વિશો વાઽપિ યોજિતં વા ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ||૨૧|| સ્ફટિકં વિદ્રુમં શઙ્ખો મધુકં મધુ ચૈવ હિ | શઙ્ખક્ષૌદ્રસિતાયુક્તઃ સામુદ્રઃ ફેન એવ વા ||૨૨|| દ્વાવિમૌ વિહિતૌ યોગાવઞ્જનેઽર્જુનનાશનૌ | સૈન્ધવક્ષૌદ્રકતકાઃ સક્ષૌદ્રં વા રસાઞ્જનમ્ ||૨૩|| કાસીસં મધુના વાઽપિ યોજ્યમત્રાઞ્જને સદા |૨૪|

રક્તાર્જુનચિકિત્સામાહ- પૈત્તમિત્યાદિ| પૈત્તં પિત્તાભિષ્યન્દોદિતમ્| અત્ર અર્જુને| અમ્લૈઃ ધાન્યામ્લાદિભિઃ| તત્ર ઇક્ષુક્ષૌદ્રાદિભિઃ સેકાઞ્જને કર્તવ્યે, અમ્લૈઃ પુનરાશ્ચ્યોતનમેવ કર્તવ્યમ્| અર્જુનેઽપરમપ્યાશ્ચ્યોતનમાહ- સિતેત્યાદિ| એતૈઃ સિતાદિભિર્દાડિમામ્લપર્યન્તૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા યુક્તિતો દોષબલાપેક્ષયાઽઽશ્ચ્યોતનં કાર્યમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| અર્જુનેઽઞ્જનમાહ- સ્ફટિકમિત્યાદિ| વિદૃમઃ પ્રવાલઃ| અર્જુનેઽપરમપ્યઞ્જનમાહ- સૈન્ધવેત્યાદિ| સૈન્ધવક્ષૌદ્રકતકા ઇત્યેકમઞ્જનં, સક્ષૌદ્રં વા રસાઞ્જનમિત્યપરં, કાસીસં મધુના વાઽપીતિ તૃતીયમઞ્જનમ્| અત્ર અર્જુને||૧૯-૨૩||-

Adhikarana 14 (24-26) · Śloka 27

લોહચૂર્ણાનિ સર્વાણિ ધાતવો લવણાનિ ચ ||૨૪|| રત્નાનિ દન્તાઃ શૃઙ્ગાણિ ગણશ્ચાપ્યવસાદનઃ | કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ લશુનં કટુકત્રયમ્ ||૨૫|| કરઞ્જબીજમેલા ચ લેખ્યાઞ્જનમિદં સ્મૃતમ્ | પુટપાકાવસાનેન રક્તવિસ્રાવણાદિના ||૨૬|| સમ્પાદિતસ્ય વિધિના કૃત્સ્નેન સ્યન્દઘાતિના |૨૭|

લેખ્યાઞ્જનમાહ- લોહેત્યાદિ| સર્વાણિ સુવર્ણત્રપુસીસતામ્રરજતકૃષ્ણલોહાદિજાતાનિ| ધાતવો મનઃશિલાગૈરિકાદયઃ| લવણાનિ સૈન્ધવાદીનિ પઞ્ચ| રત્નાનિ વૈદૂર્યમરકતપ્રભૃતીનિ| દન્તા ગવાદીનામશ્વાદીનાં ચ| શૃઙ્ગાણિ ગવાદીનામેવ| અવસાદનો મિશ્રકોક્તઃ કાસીસાદિઃ| એતદનિર્દિષ્ટાનામપિ લેખ્યાઞ્જનસઞ્જ્ઞકં જ્ઞેયમ્| અપરમપિ લેખ્યાઞ્જનમાહ- કુક્કુટાણ્ડેત્યાદિ| લેખ્યાઞ્જનં કીદૃગ્વિધસ્યાતુરસ્ય પ્રયોજ્યમિત્યાહ- પુટપાકાવસાનેનેત્યાદિ| રક્તવિસ્રાવણાદિના પુટપાકાવસાનેન, સ્યન્દઘાતિના અભિષ્યન્દહનનશીલેન, કૃત્સ્નેન સકલેન વિધિના, સમ્પાદિતસ્ય સમ્યગ્યોજિતસ્ય; સ પુનર્વિધિઃ સિરાવ્યધવિરેચનશિરોવિરેચનાન્યન્તઃપરિમાર્જનાનિ; તથા હિ,- “તતઃ પ્રદેહાન્ પરિષેચનાનિ નસ્યાનિ ધૂમાશ્ચ યથાસ્વમેવ| આશ્ચ્યોતનાભ્યઞ્જનતર્પણાનિ તથૈવ કાર્યાઃ પુટપાકયોગાઃ”- ઇતિ; લેખ્યાઞ્જનં પ્રયોજનીયમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| ‘પુટપાકાવસાદેન’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, પુટપાક એવાવસાદોઽવધિર્યસ્ય સ તથા તેનેતિ ખ્યાનયન્તિ||૨૪-૨૬||-

Adhikarana 15 (27) · Śloka 27

અનેનાપહરેચ્છુક્રમવ્રણં કુશલો ભિષક્ ||૨૭||

ઇમાં ચિકિત્સામવ્રણે શુક્રેઽપ્યતિદિશન્નાહ- અનેનેત્યાદિ| અનેન લેખ્યાઞ્જનેન પૂર્વોક્તેન રક્તવિસ્રાવણાદ્યુપક્રમેણ સમ્પાદિતસ્યાતુરસ્યાવ્રણં શુક્રમપહરેદિતિ વાક્યાર્થઃ||૨૭||

Adhikarana 16 (28-35) · Śloka 36

ઉત્તાનમવગાઢં વા કર્કશં વાઽપિ સવ્રણમ્ | શિરીષબીજમરિચપિપ્પલીસૈન્ધવૈરપિ ||૨૮|| શુક્રસ્ય ઘર્ષણં કાર્યમથવા સૈન્ધવેન તુ | કુર્યાત્તામ્રરજઃશઙ્ખશિલામરિચસૈન્ધવૈઃ ||૨૯|| અન્ત્યાદ્દ્વિગુણિતૈરેભિરઞ્જનં શુક્રનાશનમ્ | કુર્યાદઞ્જનયોગૌ વા સમ્યક્ શ્લોકાર્ધિકાવિમૌ ||૩૦|| શઙ્ખકોલાસ્થિકતકદ્રાક્ષામધુકમાક્ષિકૈઃ | ક્ષૌદ્રદન્તાર્ણવમલશિરીષકુસુમૈરપિ ||૩૧|| ક્ષારાઞ્જનં વા વિતરેદ્બલાસગ્રથિતાપહમ્ | મુદ્ગાન્ વા નિસ્તુષાન્ ભૃષ્ટાન્ શઙ્ખક્ષૌદ્રસિતાયુતાન્ ||૩૨|| મધૂકસારં મધુના યોજયેચ્ચાઞ્જને સદા | બિભીતકાસ્થિમજ્જા વા સક્ષૌદ્રઃ શુક્રનાશનઃ ||૩૩|| શઙ્ખશુક્તિમધુદ્રાક્ષામધુકં કતકાનિ ચ | દ્વિત્વગ્ગતે સશૂલે વા વાતઘ્નં તર્પણં હિતમ્ ||૩૪|| વંશજારુષ્કરૌ તાલં નારિકેલં ચ દાહયેત્ | વિસ્રાવ્ય ક્ષારવચ્ચૂર્ણં ભાવયેત્કરભાસ્થિજમ્ ||૩૫|| બહુશોઽઞ્જનમેતત્સ્યાચ્છુક્રવૈવર્ણ્યનાશનમ્ |૩૬|

ઇદાનીમવ્રણશુક્રચિકિત્સિતમભિધાય સવ્રણેઽપિ પૂર્વં ચિકિત્સિતમુદ્દિશન્નાહ- ઉત્તાનમિત્યાદિ| સવ્રણમપિ શુક્રમુત્તાનમેકપટલગતમ્, અવગાઢં વા દ્વિત્ર્યાદિપટલગતં, રક્તસ્રાવણેત્યાદિના પૂર્વોક્તેન વિધિનોપપાદ્ય, લેખયેદિતિ સમુદાયાર્થઃ| નનુ સવ્રણસ્ય સન્તર્પણસાધ્યત્વાત્ કથં સવ્રણે લેખનમુપયુજ્યતે? સત્યં, કર્કશાવસ્થાયાં પૂર્વં લેખનં પ્રયુજ્યતે પશ્ચાત્ સન્તર્પણમિતિ ન દોષઃ| ‘કર્કશં વાપિ સવ્રણં’ ઇત્યત્ર ‘કર્ષયેચ્ચાપિ સવ્રણં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| એતદવસ્થે એવ શુક્રે ઘર્ષણમાહ - શિરીષબીજેત્યાદિ| શિલા મનઃશિલા| કુર્યાદિત્યાદિ| કૌ તૌ શ્લોકાર્ધિકૌ દ્વૌ યોગાવિત્યાહ- શઙ્ખકોલાસ્થીત્યાદિ| કોલાસ્થિ બદરાસ્થિ, કતકં શશપુરીષાનુકાર્યમ્બુપ્રસાદનં ફલં, મધુકં યષ્ટીમધુ, દન્તો ગોદન્તઃ, અર્ણવમલં સમુદ્રફેનમ્| ક્ષારાઞ્જનમિત્યાદિ| ક્ષારાઞ્જનં ‘નીલાન્ યવાન્ ગવ્યપયોઽનુપીતાન્’ ઇત્યાદિના શ્લેષ્માભિષ્યન્દોક્તમ્| મુદ્ગાનિત્યાદિ| મુદ્ગાન્ શઙ્ખક્ષૌદ્રસિતાયુતાનિત્યેકો યોગઃ, મધૂકસારં મધુનેતિ દ્વિતીયો યોગઃ| બિભીતકેત્યાદિ| બિભીતકાસ્થિમજ્જા મધુનેત્યેકો યોગઃ; શઙ્ખાદિકતકપર્યન્તં મધુનેતિ દ્વિતીયો યોગઃ, મધુકં યષ્ટીમધુ| કેચિત્ શઙ્ખશુક્તીત્યત્ર શઙ્ખાશ્મન્તેતિ પઠન્તિ| દ્વિત્વગ્ગત ઇત્યાદિ| દ્વિત્વગ્ગતે દ્વિપટલાશ્રિતે શુક્ર ઇત્યર્થઃ| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ, જેજ્જટેન પઠિતત્વાદસ્માભિઃ પઠિતઃ| વંશજેત્યાદિ| વંશજો વંશકરીરઃ, વંશાઙ્કુર ઇતિ યાવત્| અરુષ્કરાદીનાં પરિપક્વાસ્થિ, અન્યે જટામાહુઃ| એતેષાં વંશજાદીનાં તિલનાલદીપિતાનાં ભસ્મ, તચ્ચ કરભાસ્થિચૂર્ણસમં પ્રત્યહમાકૃષ્ય, ષડ્ગુણોદકેનાષ્ટગુણોદકેન વા નિષ્ક્વાથ્ય, પાદશેષં બહુશો વિસ્રાવ્ય, સ્વસ્થેન તેન સપ્તાહં કરભાસ્થિચૂર્ણં ભાવયિત્વાઽઽતપે શોષયેત્, તચ્ચૂર્ણં પુનશ્ચ ચૂર્ણિતં કૃત્વા, મધ્વાક્તેનાઙ્ગુલ્યગ્રેણ શલાકયા વા સઙ્ગૃહ્ય શુક્રદેશમાત્રં ઘર્ષયેત્, તતસ્ત્રિફલોદકેનાક્ષિ પ્રક્ષાલયેત્| શુક્રવૈવર્ણ્યનાશનમિતિ શુક્રસ્ય વૈવર્ણ્યં વિનાશયતિ ન તુ શુક્રં, એતેન શુક્રસ્ય કૃષ્ણતામુત્પાદયતીત્યર્થઃ||૨૮-૩૫||-

Adhikarana 17 (36-37) · Śloka 37

અજકાં પાર્શ્વતો વિદ્ધ્વા સૂચ્યા વિસ્રાવ્ય ચોદકમ્ ||૩૬|| વ્રણં ગોમાંસચૂર્ણેન પૂરયેત્ સર્પિષા સહ | બહુશોઽવલિખેચ્ચાપિ વર્ત્માસ્યોપગતં યદિ ||૩૭||

અસાધ્યશુક્રવૈવર્ણ્યનાશનપ્રસઙ્ગેનાસાધ્યાજકાજાતસ્ય વૈકૃતનાશનાર્થં ચિકિત્સામાહ- અજકામિત્યાદિ| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ, જેજ્જટપઠિતત્વાદસ્માભિઃ પઠિતઃ| અત્રાજકાયામવસ્થાયાં લેખનમપિ કર્માતિદિશન્નાહ- બહુશોઽવલિખેદિત્યાદિ| અસ્ય અજકાજાતસ્ય, વર્ત્મ તુણ્ડં , ઉપગતં યદ્યુચ્ચતાં પ્રાપ્તં, તદા તં બહુશોઽવલિખેત્||૩૬-૩૭||

Adhikarana 18 (38) · Śloka 39

સશોફશ્ચાપ્યશોફશ્ચ દ્વૌ પાકૌ યૌ પ્રકીર્તિતૌ | સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય તત્ર વિદ્ધ્વા સિરાં ભિષક્ ||૩૮|| સેકાશ્ચ્યોતનનસ્યાનિ પુટપાકાંશ્ચ કારયેત્ |૩૯|

ઇદાનીં વાતપિત્તકફશોણિતાનાં પૃથગભિષ્યન્દપ્રતિષેધમભિધાય સાન્નિપાતિકાનામપ્યુપદેષ્ટુમાહ- સશોફ ઇત્યાદિ| તત્રેતિ તયોઃ પાકયોઃ| સિરાશ્ચાત્ર આપાઙ્ગ્યા ઔપનાસિકા લાલાઠ્યા વા| આશ્ચ્યોતનમ્ અક્ષિપૂરણમ્||૩૮||-

Adhikarana 19 (39-41) · Śloka 42

સર્વતશ્ચાપિ શુદ્ધસ્ય કર્તવ્યમિદમઞ્જનમ્ ||૩૯|| તામ્રપાત્રસ્થિતં માસં સર્પિઃ સૈન્ધવસંયુતમ્ | મૈરેયં વાઽપિ દધ્યેવં દધ્યુત્તરકમેવ વા ||૪૦|| ઘૃતં કાંસ્યમલોપેતં સ્તન્યં વાઽપિ સસૈન્ધવમ્ | મધૂકસારં મધુના તુલ્યાંશં ગૈરિકેણ વા ||૪૧|| સર્પિઃસૈન્ધવતામ્રાણિ યોષિત્સ્તન્યયુતાનિ વા |૪૨|

તયોરઞ્જનાવસ્થામુદ્દિશન્નાહ- સર્વત ઇત્યાદિ| સર્વતશ્ચાપિ શુદ્ધસ્યેતિ અન્તઃપરિમાર્જનબહિઃપરિમાર્જનાભ્યાં શુદ્ધસ્યેત્યર્થઃ| ઇદં વક્ષ્યમાણમ્| તદેવાઞ્જનમાહ- તામ્રપાત્રસ્થિતમિત્યાદિ| મૈરેયં સુરાસવયોરેકત્ર સન્ધાનં, દધિ પ્રસિદ્ધં, એવમિતિ પૂર્વવત્ તામ્રપાત્રસ્થિતં સૈન્ધવચૂર્ણયુક્તમિત્યર્થઃ, દધ્યુત્તરકં દધ્નઃ સરઃ| સ્નેહાઞ્જનં રક્તાપકર્ષણાદિના વિરૂક્ષિતાક્ષસ્ય યોજ્યં; વાતોલ્બણપાકસ્ય વા મૈરેયં દધિ ચ તામ્રપાત્રસ્થિતં સૈન્ધવયુક્તં, પિત્તોલ્બણે નાતિવિરૂક્ષિતે દધ્યુત્તરકં ચ, સશોફસ્ય ચ રક્તાસ્રાવાદિસમ્પાદિતસ્ય ઘૃતં કાંસ્યમલયુક્તઞ્જનં સ્તન્યં વા સૈન્ધવયુક્તમઞ્જનં, મધૂકસારં વા ગૈરિકેણ તુલ્યાંશં મધુનાઽઞ્જનં, ઘૃતાદીનિ ત્રીણિ સ્તન્યેનાઞ્જનં, એતાનિ સાવશેષરક્તયોઃ પાકયોર્યોજ્યાનિ||૩૯-૪૧||-

Adhikarana 20 (42) · Śloka 42

દાડિમારેવતાશમન્તકોલામ્લૈશ્ચ સસૈન્ધવામ્ | રસક્રિયાં વા વિતરેત્સમ્યક્પાકજિઘાંસયા ||૪૨||

રસક્રિયામાહ- દાડિમેત્યાદિ| આરેવતઃ કૃતમાલકઃ; ‘ઐરાવત’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્ર ઐરાવતો નારઙ્ગમ્| સસૈન્ધવામ્ અલ્પસૈન્ધવાં, ન સમસૈન્ધવામિત્યર્થઃ| રસક્રિયા ફાણિતાકૃતિઃ, તસ્યાશ્ચ કલ્પના પિત્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધે વ્યાખ્યાતા| ‘કોલામ્લૈશ્ચ સસૈન્ધવામ્’ ઇત્યત્ર ‘કોલામ્લમધુસૈન્ધવૈઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૪૨||

Adhikarana 21 (43) · Śloka 43

માસં સૈન્ધવસંયુક્તં સ્થિતં સર્પિષિ નાગરમ્ | આશ્ચ્યોતનાઞ્જનં યોજ્યમબલાક્ષીરસંયુતમ્ ||૪૩||

આશ્ચ્યોતનમાહ- માસમિત્યાદિ| અબલાક્ષીરં સ્ત્રીસ્તન્યં, તચ્ચ પેષણે બોદ્ધવ્યમ્| એતચ્ચાશ્ચ્યોતનં સશોફે પાકે કફોલ્બણે||૪૩||

Adhikarana 22 (44) · Śloka 44

જાત્યાઃ પુષ્પં સૈન્ધવં શૃઙ્ગવેરં કૃષ્ણાબીજં કીટશત્રોશ્ચ સારમ્ | એતત્ પિષ્ટં નેત્રપાકેઽઞ્જનાર્થં ક્ષૌદ્રોપેતં નિર્વિશઙ્કં પ્રયોજ્યમ્ ||૪૪||

જાત્યા ઇત્યાદિ| કૃષ્ણાબીજં પિપ્પલીતણ્ડુલઃ| કીટશત્રુઃ વિડઙ્ગઃ| નિર્વિશઙ્કં પ્રયોજ્યમિતિ પાકયોરઞ્જનાવસ્થાયાં દેયં તદઞ્જનમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ||૪૪||

Adhikarana 23 (45) · Śloka 45

પૂયાલસે શોણિતમોક્ષણં ચ હિતં તથૈવાપ્યુપનાહનં ચ | કૃત્સ્નો વિધિશ્ચેક્ષણપાકઘાતી યથાવિધાનં ભિષજા પ્રયોજ્યઃ ||૪૫||

પૂયાલસે સન્નિપાતજે ક્રિયામાહ- પૂયાલસે ઇત્યાદિ| શોણિતમોક્ષણં ચ સ્નેહસ્વેદપૂર્વકમેવ| ઉપનાહનમિતિ યથાદોષહરવ્રણશોધનચક્ષુષ્યદ્રવ્યકૃતઃ પ્રલેપો બન્ધનં વા| કૃત્સ્નો વિધિરિતિ અન્તઃશુદ્ધિકરો બહિઃશુદ્ધિકરશ્ચેત્યર્થઃ| યથાવિધાનમિતિ હિતાનતિક્રમેણેત્યર્થઃ||૪૫||

Adhikarana 24 (46) · Śloka 46

કાસીસસિન્ધુપ્રભવાર્દ્રકૈસ્તુ હિતં ભવેદઞ્જનમેવ ચાત્ર | ક્ષૌદ્રાન્વિતૈરેભિરથોપયુઞ્જ્યાદન્યત્તુ તામ્રાયસચૂર્ણયુક્તૈઃ ||૪૬||

કાસીસાદિરસક્રિયાઞ્જનમાહ- કાસીસેત્યાદિ| ચકારાત્ પાકયોરુક્તમઞ્જનં સમુચ્ચીયતે| અત્ર પૂયાલસે| ક્ષૌદ્રાન્વિતૈરિત્યાદિ| એભિરેવ કાસીસાદિભિર્મધુના પિષ્ટૈસ્તામ્રાયસચૂર્ણયુક્તૈરન્યદઞ્જનમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| ‘ક્ષૌદ્રાન્વિતૈરેભિરથોપયુઞ્જ્યાત્’ ઇત્યત્ર ‘ક્ષૌદ્રાન્વિતૈરેભિરવાન્તરોક્તૈઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૪૬||

Adhikarana 25 (47) · Śloka 47

સ્નેહાદિભિઃ સમ્યગપાસ્ય દોષાંસ્તૃપ્તિં વિધાયાથ યથાસ્વમેવ | પ્રક્લિન્નવર્ત્માનમુપક્રમેત સેકાઞ્જનાશ્ચ્યોતનનસ્યધૂમૈઃ ||૪૭||

ઇદાનીં પ્રક્લિન્નવર્ત્મનઃ પિલ્લાખ્યસ્ય ચિકિત્સામુદ્દિશન્નાહ- સ્નેહાદિભિરિત્યાદિ| સ્નેહાદિભિરિતિ સ્નેહસિરાવ્યધવિરેચનશિરોવિરેચનાસ્થાપનૈઃ| અપાસ્ય નિર્હૃત્ય| તૃપ્તિઃ તર્પણમ્| યથાસ્વં યથાત્મીયમ્||૪૭||

Adhikarana 26 (48) · Śloka 48

મુસ્તાહરિદ્રામધુકપ્રિયઙ્ગુસિદ્ધાર્થરોધ્રોત્પલસારિવાભિઃ | ક્ષુણ્ણાભિરાશ્ચ્યોતનમેવ કાર્યમત્રાઞ્જનં ચાઞ્જનમાક્ષિકં સ્યાત્ ||૪૮||

સેકાશ્ચ્યોતનયોર્દ્રવ્યાણ્યાહ- મુસ્તેત્યાદિ| ક્ષુણ્ણાભિરિતિ અન્તરીક્ષોદકે તદ્ગુણે વાઽન્યસ્મિન્ ન્યસ્તાભિરિત્યર્થઃ | આશ્ચ્યોતનમેવ કાર્યમિતિ અત્રાનુક્તોઽપિ સેકઃ કાર્યઃ| અન્યે એતૈરાશ્ચ્યોતનમેકમેવેચ્છન્તિ| અત્રાઞ્જનમિત્યાદિ| અત્રાક્લિન્નવર્ત્મનિ રસાઞ્જનમાક્ષિકમઞ્જનં સ્યાત્| ‘રોધ્રોત્પલસારિવાભિઃ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘લોધ્રાસિતસારિવાભિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, અસિતસારિવા શ્યામાલતા; અસિતં રસાઞ્જનમિત્યન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ||૪૮||

Adhikarana 27 (49) · Śloka 50

પત્રં ફલં ચામલકસ્ય પક્ત્વા ક્રિયાં વિદધ્યાદથવાઽઞ્જનાર્થે | વંશસ્ય મૂલેન રસક્રિયાં વા વર્તીકૃતાં તામ્રકપાલપક્વામ્ ||૪૯|| રસક્રિયાં વા ત્રિફલાવિપક્વાં પલાશપુષ્પૈઃ ખરમઞ્જરેર્વા |૫૦|

રસક્રિયાઞ્જનમાહ- પત્રમિત્યાદિ| પક્ત્વેતિ કષાયકલ્પેન વિપાચ્યેત્યર્થઃ| ક્રિયાં રસાક્રિયાં, વંશસ્ય મૂલરસેન વા રસક્રિયાં, તામેવ વા રસક્રિયામતિશોષણેન વર્તીકૃતામ્| તામ્રકપાલં તામ્રકટાહઃ| ત્રિફલાયા અન્યા રસક્રિયા, પલાશપુષ્પૈરન્યા, ખરમઞ્જરેરપામાર્ગસ્યાન્યા રસક્રિયેતિ||૪૯||-

Adhikarana 28 (50) · Śloka 51

પિષ્ટ્વા છગલ્યાઃ પયસા મલં વા કાંસસ્ય દગ્ધ્વા સહ તાન્તવેન ||૫૦|| પ્રત્યઞ્જનં તન્મરિચૈરુપેતં ચૂર્ણેન તામ્રસ્ય સહોપયોજ્યમ્ |૫૧|

ઇદાનીં તીક્ષ્ણાઞ્જનદુર્બલસ્ય નયનસ્ય પ્રત્યાશ્વાસનાર્થં પ્રત્યઞ્જનમાહ- પિષ્ટ્વેત્યાદિ| કાંસ્યસ્ય મલં કાર્પાસવસ્ત્રેણ સહ દગ્ધ્વા સિતમરિચતામ્રજોયુક્તં છગલીદુગ્ધેન પિષ્ટ્વા પ્રત્યઞ્જનં યોજ્યમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| પશ્ચાત્ પ્રશાન્તદોષે યદઞ્જનં ક્રિયતે તત્ પ્રત્યઞ્જનશબ્દવાચ્યમ્||૫૦||-

Adhikarana 29 (51) · Śloka 52

સમુદ્રફેનં લવણોત્તમં ચ શઙ્ખોઽથ મુદ્ગો મરિચં ચ શુક્લમ્ ||૫૧|| ચૂર્ણાઞ્જનં જાડ્યમથાપિ કણ્ડૂમક્લિન્નવર્ત્માન્યુપહન્તિ શીઘ્રમ્ |૫૨|

ચૂર્ણાઞ્જનમાહ- સમુદ્રફેનમિત્યાદિ| લવણોત્તમં સૈન્ધવમ્||૫૧||

Adhikarana 30 (52) · Śloka 52

પ્રક્લિન્નવર્ત્મન્યપિ ચૈત એવ યોગાઃ પ્રયોજ્યાશ્ચ સમીક્ષ્ય દોષમ્ ||૫૨||

સર્વાનપ્યક્લિન્નર્ત્મોક્તાન્ પ્રક્લિન્નવર્ત્મન્યતિદિશન્નાહ- પ્રક્લિન્નેત્યાદિ| એત એવેતિ પૂર્વોક્તાઃ| સમીક્ષ્ય દોષમિતિ પ્રક્લિન્નવર્ત્મનઃ કફજત્વાદેષુ મધ્યે યે કફહરા યોગાસ્તે પ્રયોજ્યા ઇત્યર્થઃ||૫૨||

Adhikarana 31 (53) · Śloka 53

સકજ્જલં તામ્રઘટે ચ ઘૃષ્ઠં સર્પિર્યુતં તુત્થકમઞ્જનં ચ ||૫૩||

પ્રક્લિન્નવર્ત્મનઃ સામાન્યચિકિત્સામુક્ત્વા વિશેષચિકિત્સામાહ- સકજ્જલમિત્યાદિ| તુત્થકં કજ્જલતુલ્યભાગં તામ્રપાત્રે ઘૃષ્ટં સર્પિર્યુતમઞ્જનમિતિ||૫૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતેન્ત્રે રક્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે દ્વાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૧૨||