12. raktābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રક્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

મન્થં સ્યન્દં સિરોત્પાતં સિરાહર્ષં ચ રક્તજમ્ | એકેનૈવ વિધાનેન ચિકિત્સેચ્ચતુરો ગદાન્ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વ્યાધ્યાર્તાંશ્ચતુરોઽપ્યેતાન્ સ્નિગ્ધાન્કૌમ્ભેન સર્પિષા | રસૈરુદારૈરથવા સિરામોક્ષેણ યોજયેત્ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 6

વિરિક્તાનાં પ્રકામં ચ શિરાંસ્યેષાં વિશોધયેત્ | વૈરેચનિકસિદ્ધેન સિતાયુક્તેન સર્પિષા ||૫|| (મજ્જ્ઞા વા તદ્વિમિશ્રેણ મેદસા તચ્છૃતેન વા) |૬|

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તતઃ પ્રદેહાઃ પરિષેચનાનિ નસ્યાનિ ધૂમાશ્ચ યથાસ્વમેવ | આશ્ચ્યોતનાભ્યઞ્જનતર્પણાનિ સ્નિગ્ધાશ્ચ કાર્યાઃ પુટપાકયોગાઃ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

નીલોત્પલોશીરકટઙ્કટેરીકાલીયયષ્ટીમધુમુસ્તરોધ્રૈઃ | સપદ્મકૈર્ધૌતઘૃતપ્રદિગ્ધૈરક્ષ્ણોઃ પ્રલેપં પરિતઃ પ્રકુર્યાત્ ||૭||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

રુજાયાં ચાપ્યતિભૃશં સ્વેદાશ્ચ મૃદવો હિતાઃ | અક્ષ્ણોઃ સમન્તતઃ કાર્યં પાતનં ચ જલૌકસામ્ ||૮|| ઘૃતસ્ય મહતી માત્રા પીતા ચાર્તિં નિયચ્છતિ | પિત્તાભિષ્યન્દશમનો વિધિશ્ચાપ્યુપપાદિતઃ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

કશેરુમધુકાભ્યાં વા ચૂર્ણમમ્બરસંવૃતમ્ | ન્યસ્તમપ્સ્વાન્તરિક્ષાસુ હિતમાશ્ચ્યોતનં ભવેત્ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 12

પાટલ્યર્જુનશ્રીપર્ણીધાતકીધાત્રિબિલ્વતઃ | પુષ્પાણ્યથ બૃહત્યોશ્ચ બિમ્બીલોટાચ્ચ તુલ્યશઃ ||૧૧|| સમઞ્જિષ્ઠાનિ મધુના પિષ્ટાનીક્ષુરસેન વા | રક્તાભિષ્યન્દશાન્ત્યર્થમેતદઞ્જનમિષ્યતે ||૧૨||

Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 14

ચન્દનં કુમુદં પત્રં શિલાજતુ સકુઙ્કુમમ્ | અયસ્તામ્રરજસ્તુત્થં નિમ્બનિર્યાસમઞ્જનમ્ ||૧૩|| ત્રપુ કાંસ્યમલં ચાપિ પિષ્ટ્વા પુષ્પરસેન તુ | વિપુલા યાઃ કૃતા વર્ત્યઃ પૂજિતાશ્ચાઞ્જને સદા ||૧૪||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17

સ્યાદઞ્જનં ઘૃતં ક્ષૌદ્રં સિરોત્પાતસ્ય ભેષજમ્ | તદ્વત્સૈન્ધવકાસીસં સ્તન્યઘૃષ્ટં ચ પૂજિતમ્ ||૧૫|| મધુના શઙ્ખનૈપાલીતુત્થદાર્વ્યઃ સસૈન્ધવાઃ | રસઃ શિરીષપુષ્પાચ્ચ સુરામરિચમાક્ષિકૈઃ ||૧૬|| યુક્તં તુ મધુના વાઽપિ ગૈરિકં હિતમઞ્જને |૧૭|

Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 18

સિરાહર્ષેઽઞ્જનં કુર્યાત્ ફાણિતં મધુસંયુતમ્ ||૧૭|| મધુના તાર્ક્ષ્યજં વાઽપિ કાસીસં વા સસૈન્ધવમ્ | વેત્રામ્લસ્તન્યસંયુક્તં ફાણિતં ચ સસૈન્ધવમ્ ||૧૮||

Adhikarana 13 (19-23) · Śloka 24

પૈત્તં વિધિમશેષેણ કુર્યાદર્જુનશાન્તયે | ઇક્ષુક્ષૌદ્રસિતાસ્તન્યદાર્વીમધુકસૈન્ધવૈઃ ||૧૯|| સેકાઞ્જનં ચાત્ર હિતમમ્લૈરાશ્ચ્યોતનં તથા | સિતામધુકકટ્વઙ્ગમસ્તુક્ષૌદ્રામ્લસૈન્ધવૈઃ ||૨૦|| બીજપૂરકકોલામ્લદાડિમામ્લૈશ્ચ યુક્તિતઃ | એકશો વા દ્વિશો વાઽપિ યોજિતં વા ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ||૨૧|| સ્ફટિકં વિદ્રુમં શઙ્ખો મધુકં મધુ ચૈવ હિ | શઙ્ખક્ષૌદ્રસિતાયુક્તઃ સામુદ્રઃ ફેન એવ વા ||૨૨|| દ્વાવિમૌ વિહિતૌ યોગાવઞ્જનેઽર્જુનનાશનૌ | સૈન્ધવક્ષૌદ્રકતકાઃ સક્ષૌદ્રં વા રસાઞ્જનમ્ ||૨૩|| કાસીસં મધુના વાઽપિ યોજ્યમત્રાઞ્જને સદા |૨૪|

Adhikarana 14 (24-26) · Śloka 27

લોહચૂર્ણાનિ સર્વાણિ ધાતવો લવણાનિ ચ ||૨૪|| રત્નાનિ દન્તાઃ શૃઙ્ગાણિ ગણશ્ચાપ્યવસાદનઃ | કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ લશુનં કટુકત્રયમ્ ||૨૫|| કરઞ્જબીજમેલા ચ લેખ્યાઞ્જનમિદં સ્મૃતમ્ | પુટપાકાવસાનેન રક્તવિસ્રાવણાદિના ||૨૬|| સમ્પાદિતસ્ય વિધિના કૃત્સ્નેન સ્યન્દઘાતિના |૨૭|

Adhikarana 15 (27) · Śloka 27

અનેનાપહરેચ્છુક્રમવ્રણં કુશલો ભિષક્ ||૨૭||

Adhikarana 16 (28-35) · Śloka 36

ઉત્તાનમવગાઢં વા કર્કશં વાઽપિ સવ્રણમ્ | શિરીષબીજમરિચપિપ્પલીસૈન્ધવૈરપિ ||૨૮|| શુક્રસ્ય ઘર્ષણં કાર્યમથવા સૈન્ધવેન તુ | કુર્યાત્તામ્રરજઃશઙ્ખશિલામરિચસૈન્ધવૈઃ ||૨૯|| અન્ત્યાદ્દ્વિગુણિતૈરેભિરઞ્જનં શુક્રનાશનમ્ | કુર્યાદઞ્જનયોગૌ વા સમ્યક્ શ્લોકાર્ધિકાવિમૌ ||૩૦|| શઙ્ખકોલાસ્થિકતકદ્રાક્ષામધુકમાક્ષિકૈઃ | ક્ષૌદ્રદન્તાર્ણવમલશિરીષકુસુમૈરપિ ||૩૧|| ક્ષારાઞ્જનં વા વિતરેદ્બલાસગ્રથિતાપહમ્ | મુદ્ગાન્ વા નિસ્તુષાન્ ભૃષ્ટાન્ શઙ્ખક્ષૌદ્રસિતાયુતાન્ ||૩૨|| મધૂકસારં મધુના યોજયેચ્ચાઞ્જને સદા | બિભીતકાસ્થિમજ્જા વા સક્ષૌદ્રઃ શુક્રનાશનઃ ||૩૩|| શઙ્ખશુક્તિમધુદ્રાક્ષામધુકં કતકાનિ ચ | દ્વિત્વગ્ગતે સશૂલે વા વાતઘ્નં તર્પણં હિતમ્ ||૩૪|| વંશજારુષ્કરૌ તાલં નારિકેલં ચ દાહયેત્ | વિસ્રાવ્ય ક્ષારવચ્ચૂર્ણં ભાવયેત્કરભાસ્થિજમ્ ||૩૫|| બહુશોઽઞ્જનમેતત્સ્યાચ્છુક્રવૈવર્ણ્યનાશનમ્ |૩૬|

Adhikarana 17 (36-37) · Śloka 37

અજકાં પાર્શ્વતો વિદ્ધ્વા સૂચ્યા વિસ્રાવ્ય ચોદકમ્ ||૩૬|| વ્રણં ગોમાંસચૂર્ણેન પૂરયેત્ સર્પિષા સહ | બહુશોઽવલિખેચ્ચાપિ વર્ત્માસ્યોપગતં યદિ ||૩૭||

Adhikarana 18 (38) · Śloka 39

સશોફશ્ચાપ્યશોફશ્ચ દ્વૌ પાકૌ યૌ પ્રકીર્તિતૌ | સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય તત્ર વિદ્ધ્વા સિરાં ભિષક્ ||૩૮|| સેકાશ્ચ્યોતનનસ્યાનિ પુટપાકાંશ્ચ કારયેત્ |૩૯|

Adhikarana 19 (39-41) · Śloka 42

સર્વતશ્ચાપિ શુદ્ધસ્ય કર્તવ્યમિદમઞ્જનમ્ ||૩૯|| તામ્રપાત્રસ્થિતં માસં સર્પિઃ સૈન્ધવસંયુતમ્ | મૈરેયં વાઽપિ દધ્યેવં દધ્યુત્તરકમેવ વા ||૪૦|| ઘૃતં કાંસ્યમલોપેતં સ્તન્યં વાઽપિ સસૈન્ધવમ્ | મધૂકસારં મધુના તુલ્યાંશં ગૈરિકેણ વા ||૪૧|| સર્પિઃસૈન્ધવતામ્રાણિ યોષિત્સ્તન્યયુતાનિ વા |૪૨|

Adhikarana 20 (42) · Śloka 42

દાડિમારેવતાશમન્તકોલામ્લૈશ્ચ સસૈન્ધવામ્ | રસક્રિયાં વા વિતરેત્સમ્યક્પાકજિઘાંસયા ||૪૨||

Adhikarana 21 (43) · Śloka 43

માસં સૈન્ધવસંયુક્તં સ્થિતં સર્પિષિ નાગરમ્ | આશ્ચ્યોતનાઞ્જનં યોજ્યમબલાક્ષીરસંયુતમ્ ||૪૩||

Adhikarana 22 (44) · Śloka 44

જાત્યાઃ પુષ્પં સૈન્ધવં શૃઙ્ગવેરં કૃષ્ણાબીજં કીટશત્રોશ્ચ સારમ્ | એતત્ પિષ્ટં નેત્રપાકેઽઞ્જનાર્થં ક્ષૌદ્રોપેતં નિર્વિશઙ્કં પ્રયોજ્યમ્ ||૪૪||

Adhikarana 23 (45) · Śloka 45

પૂયાલસે શોણિતમોક્ષણં ચ હિતં તથૈવાપ્યુપનાહનં ચ | કૃત્સ્નો વિધિશ્ચેક્ષણપાકઘાતી યથાવિધાનં ભિષજા પ્રયોજ્યઃ ||૪૫||

Adhikarana 24 (46) · Śloka 46

કાસીસસિન્ધુપ્રભવાર્દ્રકૈસ્તુ હિતં ભવેદઞ્જનમેવ ચાત્ર | ક્ષૌદ્રાન્વિતૈરેભિરથોપયુઞ્જ્યાદન્યત્તુ તામ્રાયસચૂર્ણયુક્તૈઃ ||૪૬||

Adhikarana 25 (47) · Śloka 47

સ્નેહાદિભિઃ સમ્યગપાસ્ય દોષાંસ્તૃપ્તિં વિધાયાથ યથાસ્વમેવ | પ્રક્લિન્નવર્ત્માનમુપક્રમેત સેકાઞ્જનાશ્ચ્યોતનનસ્યધૂમૈઃ ||૪૭||

Adhikarana 26 (48) · Śloka 48

મુસ્તાહરિદ્રામધુકપ્રિયઙ્ગુસિદ્ધાર્થરોધ્રોત્પલસારિવાભિઃ | ક્ષુણ્ણાભિરાશ્ચ્યોતનમેવ કાર્યમત્રાઞ્જનં ચાઞ્જનમાક્ષિકં સ્યાત્ ||૪૮||

Adhikarana 27 (49) · Śloka 50

પત્રં ફલં ચામલકસ્ય પક્ત્વા ક્રિયાં વિદધ્યાદથવાઽઞ્જનાર્થે | વંશસ્ય મૂલેન રસક્રિયાં વા વર્તીકૃતાં તામ્રકપાલપક્વામ્ ||૪૯|| રસક્રિયાં વા ત્રિફલાવિપક્વાં પલાશપુષ્પૈઃ ખરમઞ્જરેર્વા |૫૦|

Adhikarana 28 (50) · Śloka 51

પિષ્ટ્વા છગલ્યાઃ પયસા મલં વા કાંસસ્ય દગ્ધ્વા સહ તાન્તવેન ||૫૦|| પ્રત્યઞ્જનં તન્મરિચૈરુપેતં ચૂર્ણેન તામ્રસ્ય સહોપયોજ્યમ્ |૫૧|

Adhikarana 29 (51) · Śloka 52

સમુદ્રફેનં લવણોત્તમં ચ શઙ્ખોઽથ મુદ્ગો મરિચં ચ શુક્લમ્ ||૫૧|| ચૂર્ણાઞ્જનં જાડ્યમથાપિ કણ્ડૂમક્લિન્નવર્ત્માન્યુપહન્તિ શીઘ્રમ્ |૫૨|

Adhikarana 30 (52) · Śloka 52

પ્રક્લિન્નવર્ત્મન્યપિ ચૈત એવ યોગાઃ પ્રયોજ્યાશ્ચ સમીક્ષ્ય દોષમ્ ||૫૨||

Adhikarana 31 (53) · Śloka 53

સકજ્જલં તામ્રઘટે ચ ઘૃષ્ઠં સર્પિર્યુતં તુત્થકમઞ્જનં ચ ||૫૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતેન્ત્રે રક્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||