Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō raktābhiṣyandapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
vātapittakaphakr̥tānabhiṣyandān pratipādya pariśiṣṭaṁ raktābhiṣyandapratiṣēdhamāha- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
manthaṁ syandaṁ sirōtpātaṁ sirāharṣaṁ ca raktajam | ēkēnaiva vidhānēna cikitsēccaturō gadān ||3||
मन्थं स्यन्दं सिरोत्पातं सिराहर्षं च रक्तजम् | एकेनैव विधानेन चिकित्सेच्चतुरो गदान् ||३||
🔊 Audio coming soon
manthamityādi| atra manthasya prāgupādānaṁ syandādgarīyastvakhyāpanārtham||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
vyādhyārtāṁścaturō'pyētān snigdhānkaumbhēna sarpiṣā | rasairudārairathavā sirāmōkṣēṇa yōjayēt ||4||
व्याध्यार्तांश्चतुरोऽप्येतान् स्निग्धान्कौम्भेन सर्पिषा | रसैरुदारैरथवा सिरामोक्षेण योजयेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
tadēva vidhānamāha- vyādhyārtānityādi| vyādhibhirārtāḥ pīḍitā vyādhyārtāḥ| kaumbhēna śatavarṣasthitēnētyarthaḥ| rasairudārairathavēti māṁsarasairadhikasnēhairvā snigdhānityarthaḥ| dūṣyaharaṇaṁ pratipādayannāha- sirētyādi||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
viriktānāṁ prakāmaṁ ca śirāṁsyēṣāṁ viśōdhayēt | vairēcanikasiddhēna sitāyuktēna sarpiṣā ||5|| (majjñā vā tadvimiśrēṇa mēdasā tacchr̥tēna vā) |6|
विरिक्तानां प्रकामं च शिरांस्येषां विशोधयेत् | वैरेचनिकसिद्धेन सितायुक्तेन सर्पिषा ||५|| (मज्ज्ञा वा तद्विमिश्रेण मेदसा तच्छृतेन वा) |६|
🔊 Audio coming soon
dūṣyaharaṇaṁ pratipādya dōṣaharaṇaṁ pratipādayannāha- viriktānāmityādi| śirāṁsīti bahuvacanaṁ pratirōgāpēkṣayā dūṣyē'pahr̥tē virēcanēna dōṣaharaṇaṁ, tataḥ śirōvirēcanaṁ; tadapi sarpiṣā natu tailēna, ghr̥tasya cakṣuṣyatvāt, raktāviruddhatvācca| tasya saṁskāramāha- vairēcanikasiddhēnēti; śirōvirēcanadravyasiddhēna, kēcit trivr̥tādidravyasiddhēnētyāhuḥ| kēcidatra ‘majjñā vā tadvipakvēna’ ityādipāṭhaṁ paṭhanti, sa cānārṣaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tataḥ pradēhāḥ pariṣēcanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvamēva | āścyōtanābhyañjanatarpaṇāni snigdhāśca kāryāḥ puṭapākayōgāḥ ||6||
ततः प्रदेहाः परिषेचनानि नस्यानि धूमाश्च यथास्वमेव | आश्च्योतनाभ्यञ्जनतर्पणानि स्निग्धाश्च कार्याः पुटपाकयोगाः ||६||
🔊 Audio coming soon
antaḥśuddhikaraṁ kriyākramamuktvā bahiḥśuddhikaraṁ kriyākramasaṅgrahamuddiśannāha- tata ityādi| dhūmāśca yathāsvamātmīyānatikramēṇa, raktasya dūṣyasya kaphānubandhē kaphaharadravyavartikr̥tāḥ, vātānubandhē tu snaihikāḥ; ēvamanyatrāpi yathāsvamiti sambandhanīyam| abhyañjanam añjanaṁ; tacca prasādanaṁ raktapittē, savraṇaśukrādau tu rōpaṇaṁ; anyē punarabhyañjanamēva śatadhautaghr̥tādinēcchanti||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
nīlōtpalōśīrakaṭaṅkaṭērīkālīyayaṣṭīmadhumustarōdhraiḥ | sapadmakairdhautaghr̥tapradigdhairakṣṇōḥ pralēpaṁ paritaḥ prakuryāt ||7||
नीलोत्पलोशीरकटङ्कटेरीकालीययष्टीमधुमुस्तरोध्रैः | सपद्मकैर्धौतघृतप्रदिग्धैरक्ष्णोः प्रलेपं परितः प्रकुर्यात् ||७||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ pralēpadravyāṇyāha- nīlōtpalētyādi| kaṭaṅkaṭērī dāruharidrā| kālīyakaṁ dāruharidrānukāri prasiddham| dhautaghr̥tapradigdhaiḥ miśrairityarthaḥ||7||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
rujāyāṁ cāpyatibhr̥śaṁ svēdāśca mr̥davō hitāḥ | akṣṇōḥ samantataḥ kāryaṁ pātanaṁ ca jalaukasām ||8|| ghr̥tasya mahatī mātrā pītā cārtiṁ niyacchati | pittābhiṣyandaśamanō vidhiścāpyupapāditaḥ ||9||
रुजायां चाप्यतिभृशं स्वेदाश्च मृदवो हिताः | अक्ष्णोः समन्ततः कार्यं पातनं च जलौकसाम् ||८|| घृतस्य महती मात्रा पीता चार्तिं नियच्छति | पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः ||९||
🔊 Audio coming soon
pariṣēcanādyuddiṣṭaṁ yadanirdiṣṭaṁ tatpittābhiṣyandanirdiṣṭadravyairatidiśan kriyākramē'nirdiṣṭaṁ ca nirdiśannāha- rujāyāmityādi| rujō hi bhavanti sirāvyadhādikr̥tavātānubandhāt, vātāvr̥tādraktādvā; tatra vātajāyāṁ tīvrarujāyāṁ mr̥davaḥ svēdāḥ, dūṣyaraktāvarōdhādbahuśōṇitajāyāṁ jalaukaḥpātanaṁ; vātajāyāmēvāntaramauṣadhaṁ ghr̥tasya mahatyā mātrayā pānam; alpaśōṇitajāyāṁ pittābhiṣyandaśamanō vidhiḥ| niyacchati nivārayati||8-9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
kaśērumadhukābhyāṁ vā cūrṇamambarasaṁvr̥tam | nyastamapsvāntarikṣāsu hitamāścyōtanaṁ bhavēt ||10||
कशेरुमधुकाभ्यां वा चूर्णमम्बरसंवृतम् | न्यस्तमप्स्वान्तरिक्षासु हितमाश्च्योतनं भवेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
āścyōtanamāha- kaśērvityādi| ambarasaṁvr̥taṁ vastravēṣṭitaṁ, nyastaṁ kṣiptaṁ, āntarikṣōdakālābhē ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṁ bhūmisthamudakaṁ gr̥hyatē| kēcit pariṣēkamapyanēnaivēcchanti||10||
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 12
pāṭalyarjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ | puṣpāṇyatha br̥hatyōśca bimbīlōṭācca tulyaśaḥ ||11|| samañjiṣṭhāni madhunā piṣṭānīkṣurasēna vā | raktābhiṣyandaśāntyarthamētadañjanamiṣyatē ||12||
पाटल्यर्जुनश्रीपर्णीधातकीधात्रिबिल्वतः | पुष्पाण्यथ बृहत्योश्च बिम्बीलोटाच्च तुल्यशः ||११|| समञ्जिष्ठानि मधुना पिष्टानीक्षुरसेन वा | रक्ताभिष्यन्दशान्त्यर्थमेतदञ्जनमिष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
raktābhiṣyandē'ñjanamāha- pāṭalītyādi| śrīparṇī kāśmarī| dhātrī āmalakī, bimbīlōṭō bhillōṭō himādrijō vr̥kṣaḥ| virēcanādibhirviśuddhadōṣasya puruṣasya śēṣadōṣōpaśāntyarthamañjanaṁ yōjyaṁ, na punaraśuddhadōṣasyēti||11-12||
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 14
candanaṁ kumudaṁ patraṁ śilājatu sakuṅkumam | ayastāmrarajastutthaṁ nimbaniryāsamañjanam ||13|| trapu kāṁsyamalaṁ cāpi piṣṭvā puṣparasēna tu | vipulā yāḥ kr̥tā vartyaḥ pūjitāścāñjanē sadā ||14||
चन्दनं कुमुदं पत्रं शिलाजतु सकुङ्कुमम् | अयस्ताम्ररजस्तुत्थं निम्बनिर्यासमञ्जनम् ||१३|| त्रपु कांस्यमलं चापि पिष्ट्वा पुष्परसेन तु | विपुला याः कृता वर्त्यः पूजिताश्चाञ्जने सदा ||१४||
🔊 Audio coming soon
candanamityādi| patraṁ patrakam| añjanaṁ rasāñjanam| puṣparasēnēti madhunētyarthaḥ| vipulā yāstā ēva manthādiṣu caturṣu lēkhanādikarmaṇi sāmarthyāt pūjitā vartayaḥ| taduktaṁ,- “harēṇumātrā vartiḥ syāllēkhanasya pramāṇataḥ| prasādanasya cādhyardhā dviguṇā rōpaṇasya tu”- iti||13-14||
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17
syādañjanaṁ ghr̥taṁ kṣaudraṁ sirōtpātasya bhēṣajam | tadvatsaindhavakāsīsaṁ stanyaghr̥ṣṭaṁ ca pūjitam ||15|| madhunā śaṅkhanaipālītutthadārvyaḥ sasaindhavāḥ | rasaḥ śirīṣapuṣpācca surāmaricamākṣikaiḥ ||16|| yuktaṁ tu madhunā vā'pi gairikaṁ hitamañjanē |17|
स्यादञ्जनं घृतं क्षौद्रं सिरोत्पातस्य भेषजम् | तद्वत्सैन्धवकासीसं स्तन्यघृष्टं च पूजितम् ||१५|| मधुना शङ्खनैपालीतुत्थदार्व्यः ससैन्धवाः | रसः शिरीषपुष्पाच्च सुरामरिचमाक्षिकैः ||१६|| युक्तं तु मधुना वाऽपि गैरिकं हितमञ्जने |१७|
🔊 Audio coming soon
manthādīnāṁ caturṇāṁ sāmānyacikitsitamuktvā sirōtpātē viśēṣacikitsitamāha- syādañjanamityādi| añjanaṁ rasāñjanaṁ , ghr̥taṁ gavyaghr̥tam| nēpālī manaḥśilā| maricaṁ prasiddhaṁ, kēcit maricaśabdēna sitamaricaṁ śōbhāñjanaphalāparaparyāyaṁ vadanti| gairikaṁ svarṇagairikam| ētānyañjanānyardhaślaukikānyapyuktāni||15-16||-
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 18
sirāharṣē'ñjanaṁ kuryāt phāṇitaṁ madhusaṁyutam ||17|| madhunā tārkṣyajaṁ vā'pi kāsīsaṁ vā sasaindhavam | vētrāmlastanyasaṁyuktaṁ phāṇitaṁ ca sasaindhavam ||18||
सिराहर्षेऽञ्जनं कुर्यात् फाणितं मधुसंयुतम् ||१७|| मधुना तार्क्ष्यजं वाऽपि कासीसं वा ससैन्धवम् | वेत्राम्लस्तन्यसंयुक्तं फाणितं च ससैन्धवम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
sirāharṣa ityādi| phāṇitaṁ madhuyuktamēkamañjanamiti; madhuyuktaṁ tārkṣyajaṁ dvitīyamañjanaṁ, tatra tārkṣyajaṁ rasāñjanaṁ; kāsīsaṁ sasaindhavaṁ madhuyuktaṁ tr̥tīyamañjanaṁ; vētrāmlastanyasaṁyuktaṁ phāṇitaṁ caturthamañjanaṁ; tatra vētrāmlam amlavētasaṁ, anyē tu vētraṁ vētrakarīraṁ, amlam amlavētasam, amlīkā vēti vyākhyānayanti; yattu jējjaṭācāryēṇa dūṣitam||17-18||
Adhikarana 13 (19-23) · Śloka 24
paittaṁ vidhimaśēṣēṇa kuryādarjunaśāntayē | ikṣukṣaudrasitāstanyadārvīmadhukasaindhavaiḥ ||19|| sēkāñjanaṁ cātra hitamamlairāścyōtanaṁ tathā | sitāmadhukakaṭvaṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ ||20|| bījapūrakakōlāmladāḍimāmlaiśca yuktitaḥ | ēkaśō vā dviśō vā'pi yōjitaṁ vā tribhistribhiḥ ||21|| sphaṭikaṁ vidrumaṁ śaṅkhō madhukaṁ madhu caiva hi | śaṅkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudraḥ phēna ēva vā ||22|| dvāvimau vihitau yōgāvañjanē'rjunanāśanau | saindhavakṣaudrakatakāḥ sakṣaudraṁ vā rasāñjanam ||23|| kāsīsaṁ madhunā vā'pi yōjyamatrāñjanē sadā |24|
पैत्तं विधिमशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये | इक्षुक्षौद्रसितास्तन्यदार्वीमधुकसैन्धवैः ||१९|| सेकाञ्जनं चात्र हितमम्लैराश्च्योतनं तथा | सितामधुककट्वङ्गमस्तुक्षौद्राम्लसैन्धवैः ||२०|| बीजपूरककोलाम्लदाडिमाम्लैश्च युक्तितः | एकशो वा द्विशो वाऽपि योजितं वा त्रिभिस्त्रिभिः ||२१|| स्फटिकं विद्रुमं शङ्खो मधुकं मधु चैव हि | शङ्खक्षौद्रसितायुक्तः सामुद्रः फेन एव वा ||२२|| द्वाविमौ विहितौ योगावञ्जनेऽर्जुननाशनौ | सैन्धवक्षौद्रकतकाः सक्षौद्रं वा रसाञ्जनम् ||२३|| कासीसं मधुना वाऽपि योज्यमत्राञ्जने सदा |२४|
🔊 Audio coming soon
raktārjunacikitsāmāha- paittamityādi| paittaṁ pittābhiṣyandōditam| atra arjunē| amlaiḥ dhānyāmlādibhiḥ| tatra ikṣukṣaudrādibhiḥ sēkāñjanē kartavyē, amlaiḥ punarāścyōtanamēva kartavyam| arjunē'paramapyāścyōtanamāha- sitētyādi| ētaiḥ sitādibhirdāḍimāmlaparyantairvyastaiḥ samastairvā yuktitō dōṣabalāpēkṣayā''ścyōtanaṁ kāryamiti piṇḍārthaḥ| arjunē'ñjanamāha- sphaṭikamityādi| vidr̥maḥ pravālaḥ| arjunē'paramapyañjanamāha- saindhavētyādi| saindhavakṣaudrakatakā ityēkamañjanaṁ, sakṣaudraṁ vā rasāñjanamityaparaṁ, kāsīsaṁ madhunā vā'pīti tr̥tīyamañjanam| atra arjunē||19-23||-
Adhikarana 14 (24-26) · Śloka 27
lōhacūrṇāni sarvāṇi dhātavō lavaṇāni ca ||24|| ratnāni dantāḥ śr̥ṅgāṇi gaṇaścāpyavasādanaḥ | kukkuṭāṇḍakapālāni laśunaṁ kaṭukatrayam ||25|| karañjabījamēlā ca lēkhyāñjanamidaṁ smr̥tam | puṭapākāvasānēna raktavisrāvaṇādinā ||26|| sampāditasya vidhinā kr̥tsnēna syandaghātinā |27|
लोहचूर्णानि सर्वाणि धातवो लवणानि च ||२४|| रत्नानि दन्ताः शृङ्गाणि गणश्चाप्यवसादनः | कुक्कुटाण्डकपालानि लशुनं कटुकत्रयम् ||२५|| करञ्जबीजमेला च लेख्याञ्जनमिदं स्मृतम् | पुटपाकावसानेन रक्तविस्रावणादिना ||२६|| सम्पादितस्य विधिना कृत्स्नेन स्यन्दघातिना |२७|
🔊 Audio coming soon
lēkhyāñjanamāha- lōhētyādi| sarvāṇi suvarṇatrapusīsatāmrarajatakr̥ṣṇalōhādijātāni| dhātavō manaḥśilāgairikādayaḥ| lavaṇāni saindhavādīni pañca| ratnāni vaidūryamarakataprabhr̥tīni| dantā gavādīnāmaśvādīnāṁ ca| śr̥ṅgāṇi gavādīnāmēva| avasādanō miśrakōktaḥ kāsīsādiḥ| ētadanirdiṣṭānāmapi lēkhyāñjanasañjñakaṁ jñēyam| aparamapi lēkhyāñjanamāha- kukkuṭāṇḍētyādi| lēkhyāñjanaṁ kīdr̥gvidhasyāturasya prayōjyamityāha- puṭapākāvasānēnētyādi| raktavisrāvaṇādinā puṭapākāvasānēna, syandaghātinā abhiṣyandahananaśīlēna, kr̥tsnēna sakalēna vidhinā, sampāditasya samyagyōjitasya; sa punarvidhiḥ sirāvyadhavirēcanaśirōvirēcanānyantaḥparimārjanāni; tathā hi,- “tataḥ pradēhān pariṣēcanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvamēva| āścyōtanābhyañjanatarpaṇāni tathaiva kāryāḥ puṭapākayōgāḥ”- iti; lēkhyāñjanaṁ prayōjanīyamiti piṇḍārthaḥ| ‘puṭapākāvasādēna’ iti kēcit paṭhanti, puṭapāka ēvāvasādō'vadhiryasya sa tathā tēnēti khyānayanti||24-26||-
Adhikarana 15 (27) · Śloka 27
anēnāpaharēcchukramavraṇaṁ kuśalō bhiṣak ||27||
अनेनापहरेच्छुक्रमव्रणं कुशलो भिषक् ||२७||
🔊 Audio coming soon
imāṁ cikitsāmavraṇē śukrē'pyatidiśannāha- anēnētyādi| anēna lēkhyāñjanēna pūrvōktēna raktavisrāvaṇādyupakramēṇa sampāditasyāturasyāvraṇaṁ śukramapaharēditi vākyārthaḥ||27||
Adhikarana 16 (28-35) · Śloka 36
uttānamavagāḍhaṁ vā karkaśaṁ vā'pi savraṇam | śirīṣabījamaricapippalīsaindhavairapi ||28|| śukrasya gharṣaṇaṁ kāryamathavā saindhavēna tu | kuryāttāmrarajaḥśaṅkhaśilāmaricasaindhavaiḥ ||29|| antyāddviguṇitairēbhirañjanaṁ śukranāśanam | kuryādañjanayōgau vā samyak ślōkārdhikāvimau ||30|| śaṅkhakōlāsthikatakadrākṣāmadhukamākṣikaiḥ | kṣaudradantārṇavamalaśirīṣakusumairapi ||31|| kṣārāñjanaṁ vā vitarēdbalāsagrathitāpaham | mudgān vā nistuṣān bhr̥ṣṭān śaṅkhakṣaudrasitāyutān ||32|| madhūkasāraṁ madhunā yōjayēccāñjanē sadā | bibhītakāsthimajjā vā sakṣaudraḥ śukranāśanaḥ ||33|| śaṅkhaśuktimadhudrākṣāmadhukaṁ katakāni ca | dvitvaggatē saśūlē vā vātaghnaṁ tarpaṇaṁ hitam ||34|| vaṁśajāruṣkarau tālaṁ nārikēlaṁ ca dāhayēt | visrāvya kṣāravaccūrṇaṁ bhāvayētkarabhāsthijam ||35|| bahuśō'ñjanamētatsyācchukravaivarṇyanāśanam |36|
उत्तानमवगाढं वा कर्कशं वाऽपि सव्रणम् | शिरीषबीजमरिचपिप्पलीसैन्धवैरपि ||२८|| शुक्रस्य घर्षणं कार्यमथवा सैन्धवेन तु | कुर्यात्ताम्ररजःशङ्खशिलामरिचसैन्धवैः ||२९|| अन्त्याद्द्विगुणितैरेभिरञ्जनं शुक्रनाशनम् | कुर्यादञ्जनयोगौ वा सम्यक् श्लोकार्धिकाविमौ ||३०|| शङ्खकोलास्थिकतकद्राक्षामधुकमाक्षिकैः | क्षौद्रदन्तार्णवमलशिरीषकुसुमैरपि ||३१|| क्षाराञ्जनं वा वितरेद्बलासग्रथितापहम् | मुद्गान् वा निस्तुषान् भृष्टान् शङ्खक्षौद्रसितायुतान् ||३२|| मधूकसारं मधुना योजयेच्चाञ्जने सदा | बिभीतकास्थिमज्जा वा सक्षौद्रः शुक्रनाशनः ||३३|| शङ्खशुक्तिमधुद्राक्षामधुकं कतकानि च | द्वित्वग्गते सशूले वा वातघ्नं तर्पणं हितम् ||३४|| वंशजारुष्करौ तालं नारिकेलं च दाहयेत् | विस्राव्य क्षारवच्चूर्णं भावयेत्करभास्थिजम् ||३५|| बहुशोऽञ्जनमेतत्स्याच्छुक्रवैवर्ण्यनाशनम् |३६|
🔊 Audio coming soon
idānīmavraṇaśukracikitsitamabhidhāya savraṇē'pi pūrvaṁ cikitsitamuddiśannāha- uttānamityādi| savraṇamapi śukramuttānamēkapaṭalagatam, avagāḍhaṁ vā dvitryādipaṭalagataṁ, raktasrāvaṇētyādinā pūrvōktēna vidhinōpapādya, lēkhayēditi samudāyārthaḥ| nanu savraṇasya santarpaṇasādhyatvāt kathaṁ savraṇē lēkhanamupayujyatē? satyaṁ, karkaśāvasthāyāṁ pūrvaṁ lēkhanaṁ prayujyatē paścāt santarpaṇamiti na dōṣaḥ| ‘karkaśaṁ vāpi savraṇaṁ’ ityatra ‘karṣayēccāpi savraṇaṁ’ iti kēcit paṭhanti| ētadavasthē ēva śukrē gharṣaṇamāha - śirīṣabījētyādi| śilā manaḥśilā| kuryādityādi| kau tau ślōkārdhikau dvau yōgāvityāha- śaṅkhakōlāsthītyādi| kōlāsthi badarāsthi, katakaṁ śaśapurīṣānukāryambuprasādanaṁ phalaṁ, madhukaṁ yaṣṭīmadhu, dantō gōdantaḥ, arṇavamalaṁ samudraphēnam| kṣārāñjanamityādi| kṣārāñjanaṁ ‘nīlān yavān gavyapayō'nupītān’ ityādinā ślēṣmābhiṣyandōktam| mudgānityādi| mudgān śaṅkhakṣaudrasitāyutānityēkō yōgaḥ, madhūkasāraṁ madhunēti dvitīyō yōgaḥ| bibhītakētyādi| bibhītakāsthimajjā madhunētyēkō yōgaḥ; śaṅkhādikatakaparyantaṁ madhunēti dvitīyō yōgaḥ, madhukaṁ yaṣṭīmadhu| kēcit śaṅkhaśuktītyatra śaṅkhāśmantēti paṭhanti| dvitvaggata ityādi| dvitvaggatē dvipaṭalāśritē śukra ityarthaḥ| kēcidamuṁ pāṭhaṁ na paṭhanti, jējjaṭēna paṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| vaṁśajētyādi| vaṁśajō vaṁśakarīraḥ, vaṁśāṅkura iti yāvat| aruṣkarādīnāṁ paripakvāsthi, anyē jaṭāmāhuḥ| ētēṣāṁ vaṁśajādīnāṁ tilanāladīpitānāṁ bhasma, tacca karabhāsthicūrṇasamaṁ pratyahamākr̥ṣya, ṣaḍguṇōdakēnāṣṭaguṇōdakēna vā niṣkvāthya, pādaśēṣaṁ bahuśō visrāvya, svasthēna tēna saptāhaṁ karabhāsthicūrṇaṁ bhāvayitvā''tapē śōṣayēt, taccūrṇaṁ punaśca cūrṇitaṁ kr̥tvā, madhvāktēnāṅgulyagrēṇa śalākayā vā saṅgr̥hya śukradēśamātraṁ gharṣayēt, tatastriphalōdakēnākṣi prakṣālayēt| śukravaivarṇyanāśanamiti śukrasya vaivarṇyaṁ vināśayati na tu śukraṁ, ētēna śukrasya kr̥ṣṇatāmutpādayatītyarthaḥ||28-35||-
Adhikarana 17 (36-37) · Śloka 37
ajakāṁ pārśvatō viddhvā sūcyā visrāvya cōdakam ||36|| vraṇaṁ gōmāṁsacūrṇēna pūrayēt sarpiṣā saha | bahuśō'valikhēccāpi vartmāsyōpagataṁ yadi ||37||
अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकम् ||३६|| व्रणं गोमांसचूर्णेन पूरयेत् सर्पिषा सह | बहुशोऽवलिखेच्चापि वर्त्मास्योपगतं यदि ||३७||
🔊 Audio coming soon
asādhyaśukravaivarṇyanāśanaprasaṅgēnāsādhyājakājātasya vaikr̥tanāśanārthaṁ cikitsāmāha- ajakāmityādi| kēcidamuṁ pāṭhaṁ na paṭhanti, jējjaṭapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| atrājakāyāmavasthāyāṁ lēkhanamapi karmātidiśannāha- bahuśō'valikhēdityādi| asya ajakājātasya, vartma tuṇḍaṁ , upagataṁ yadyuccatāṁ prāptaṁ, tadā taṁ bahuśō'valikhēt||36-37||
Adhikarana 18 (38) · Śloka 39
saśōphaścāpyaśōphaśca dvau pākau yau prakīrtitau | snēhasvēdōpapannasya tatra viddhvā sirāṁ bhiṣak ||38|| sēkāścyōtananasyāni puṭapākāṁśca kārayēt |39|
सशोफश्चाप्यशोफश्च द्वौ पाकौ यौ प्रकीर्तितौ | स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तत्र विद्ध्वा सिरां भिषक् ||३८|| सेकाश्च्योतननस्यानि पुटपाकांश्च कारयेत् |३९|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vātapittakaphaśōṇitānāṁ pr̥thagabhiṣyandapratiṣēdhamabhidhāya sānnipātikānāmapyupadēṣṭumāha- saśōpha ityādi| tatrēti tayōḥ pākayōḥ| sirāścātra āpāṅgyā aupanāsikā lālāṭhyā vā| āścyōtanam akṣipūraṇam||38||-
Adhikarana 19 (39-41) · Śloka 42
sarvataścāpi śuddhasya kartavyamidamañjanam ||39|| tāmrapātrasthitaṁ māsaṁ sarpiḥ saindhavasaṁyutam | mairēyaṁ vā'pi dadhyēvaṁ dadhyuttarakamēva vā ||40|| ghr̥taṁ kāṁsyamalōpētaṁ stanyaṁ vā'pi sasaindhavam | madhūkasāraṁ madhunā tulyāṁśaṁ gairikēṇa vā ||41|| sarpiḥsaindhavatāmrāṇi yōṣitstanyayutāni vā |42|
सर्वतश्चापि शुद्धस्य कर्तव्यमिदमञ्जनम् ||३९|| ताम्रपात्रस्थितं मासं सर्पिः सैन्धवसंयुतम् | मैरेयं वाऽपि दध्येवं दध्युत्तरकमेव वा ||४०|| घृतं कांस्यमलोपेतं स्तन्यं वाऽपि ससैन्धवम् | मधूकसारं मधुना तुल्यांशं गैरिकेण वा ||४१|| सर्पिःसैन्धवताम्राणि योषित्स्तन्ययुतानि वा |४२|
🔊 Audio coming soon
tayōrañjanāvasthāmuddiśannāha- sarvata ityādi| sarvataścāpi śuddhasyēti antaḥparimārjanabahiḥparimārjanābhyāṁ śuddhasyētyarthaḥ| idaṁ vakṣyamāṇam| tadēvāñjanamāha- tāmrapātrasthitamityādi| mairēyaṁ surāsavayōrēkatra sandhānaṁ, dadhi prasiddhaṁ, ēvamiti pūrvavat tāmrapātrasthitaṁ saindhavacūrṇayuktamityarthaḥ, dadhyuttarakaṁ dadhnaḥ saraḥ| snēhāñjanaṁ raktāpakarṣaṇādinā virūkṣitākṣasya yōjyaṁ; vātōlbaṇapākasya vā mairēyaṁ dadhi ca tāmrapātrasthitaṁ saindhavayuktaṁ, pittōlbaṇē nātivirūkṣitē dadhyuttarakaṁ ca, saśōphasya ca raktāsrāvādisampāditasya ghr̥taṁ kāṁsyamalayuktañjanaṁ stanyaṁ vā saindhavayuktamañjanaṁ, madhūkasāraṁ vā gairikēṇa tulyāṁśaṁ madhunā'ñjanaṁ, ghr̥tādīni trīṇi stanyēnāñjanaṁ, ētāni sāvaśēṣaraktayōḥ pākayōryōjyāni||39-41||-
Adhikarana 20 (42) · Śloka 42
dāḍimārēvatāśamantakōlāmlaiśca sasaindhavām | rasakriyāṁ vā vitarētsamyakpākajighāṁsayā ||42||
दाडिमारेवताशमन्तकोलाम्लैश्च ससैन्धवाम् | रसक्रियां वा वितरेत्सम्यक्पाकजिघांसया ||४२||
🔊 Audio coming soon
rasakriyāmāha- dāḍimētyādi| ārēvataḥ kr̥tamālakaḥ; ‘airāvata’ iti kēcit paṭhanti, tatra airāvatō nāraṅgam| sasaindhavām alpasaindhavāṁ, na samasaindhavāmityarthaḥ| rasakriyā phāṇitākr̥tiḥ, tasyāśca kalpanā pittābhiṣyandapratiṣēdhē vyākhyātā| ‘kōlāmlaiśca sasaindhavām’ ityatra ‘kōlāmlamadhusaindhavaiḥ’ iti kēcit paṭhanti||42||
Adhikarana 21 (43) · Śloka 43
māsaṁ saindhavasaṁyuktaṁ sthitaṁ sarpiṣi nāgaram | āścyōtanāñjanaṁ yōjyamabalākṣīrasaṁyutam ||43||
मासं सैन्धवसंयुक्तं स्थितं सर्पिषि नागरम् | आश्च्योतनाञ्जनं योज्यमबलाक्षीरसंयुतम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
āścyōtanamāha- māsamityādi| abalākṣīraṁ strīstanyaṁ, tacca pēṣaṇē bōddhavyam| ētaccāścyōtanaṁ saśōphē pākē kaphōlbaṇē||43||
Adhikarana 22 (44) · Śloka 44
jātyāḥ puṣpaṁ saindhavaṁ śr̥ṅgavēraṁ kr̥ṣṇābījaṁ kīṭaśatrōśca sāram | ētat piṣṭaṁ nētrapākē'ñjanārthaṁ kṣaudrōpētaṁ nirviśaṅkaṁ prayōjyam ||44||
जात्याः पुष्पं सैन्धवं शृङ्गवेरं कृष्णाबीजं कीटशत्रोश्च सारम् | एतत् पिष्टं नेत्रपाकेऽञ्जनार्थं क्षौद्रोपेतं निर्विशङ्कं प्रयोज्यम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
jātyā ityādi| kr̥ṣṇābījaṁ pippalītaṇḍulaḥ| kīṭaśatruḥ viḍaṅgaḥ| nirviśaṅkaṁ prayōjyamiti pākayōrañjanāvasthāyāṁ dēyaṁ tadañjanamiti tātparyārthaḥ||44||
Adhikarana 23 (45) · Śloka 45
pūyālasē śōṇitamōkṣaṇaṁ ca hitaṁ tathaivāpyupanāhanaṁ ca | kr̥tsnō vidhiścēkṣaṇapākaghātī yathāvidhānaṁ bhiṣajā prayōjyaḥ ||45||
पूयालसे शोणितमोक्षणं च हितं तथैवाप्युपनाहनं च | कृत्स्नो विधिश्चेक्षणपाकघाती यथाविधानं भिषजा प्रयोज्यः ||४५||
🔊 Audio coming soon
pūyālasē sannipātajē kriyāmāha- pūyālasē ityādi| śōṇitamōkṣaṇaṁ ca snēhasvēdapūrvakamēva| upanāhanamiti yathādōṣaharavraṇaśōdhanacakṣuṣyadravyakr̥taḥ pralēpō bandhanaṁ vā| kr̥tsnō vidhiriti antaḥśuddhikarō bahiḥśuddhikaraścētyarthaḥ| yathāvidhānamiti hitānatikramēṇētyarthaḥ||45||
Adhikarana 24 (46) · Śloka 46
kāsīsasindhuprabhavārdrakaistu hitaṁ bhavēdañjanamēva cātra | kṣaudrānvitairēbhirathōpayuñjyādanyattu tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ ||46||
कासीससिन्धुप्रभवार्द्रकैस्तु हितं भवेदञ्जनमेव चात्र | क्षौद्रान्वितैरेभिरथोपयुञ्ज्यादन्यत्तु ताम्रायसचूर्णयुक्तैः ||४६||
🔊 Audio coming soon
kāsīsādirasakriyāñjanamāha- kāsīsētyādi| cakārāt pākayōruktamañjanaṁ samuccīyatē| atra pūyālasē| kṣaudrānvitairityādi| ēbhirēva kāsīsādibhirmadhunā piṣṭaistāmrāyasacūrṇayuktairanyadañjanamiti piṇḍārthaḥ| ‘kṣaudrānvitairēbhirathōpayuñjyāt’ ityatra ‘kṣaudrānvitairēbhiravāntarōktaiḥ’ iti kēcit paṭhanti||46||
Adhikarana 25 (47) · Śloka 47
snēhādibhiḥ samyagapāsya dōṣāṁstr̥ptiṁ vidhāyātha yathāsvamēva | praklinnavartmānamupakramēta sēkāñjanāścyōtananasyadhūmaiḥ ||47||
स्नेहादिभिः सम्यगपास्य दोषांस्तृप्तिं विधायाथ यथास्वमेव | प्रक्लिन्नवर्त्मानमुपक्रमेत सेकाञ्जनाश्च्योतननस्यधूमैः ||४७||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ praklinnavartmanaḥ pillākhyasya cikitsāmuddiśannāha- snēhādibhirityādi| snēhādibhiriti snēhasirāvyadhavirēcanaśirōvirēcanāsthāpanaiḥ| apāsya nirhr̥tya| tr̥ptiḥ tarpaṇam| yathāsvaṁ yathātmīyam||47||
Adhikarana 26 (48) · Śloka 48
mustāharidrāmadhukapriyaṅgusiddhārtharōdhrōtpalasārivābhiḥ | kṣuṇṇābhirāścyōtanamēva kāryamatrāñjanaṁ cāñjanamākṣikaṁ syāt ||48||
मुस्ताहरिद्रामधुकप्रियङ्गुसिद्धार्थरोध्रोत्पलसारिवाभिः | क्षुण्णाभिराश्च्योतनमेव कार्यमत्राञ्जनं चाञ्जनमाक्षिकं स्यात् ||४८||
🔊 Audio coming soon
sēkāścyōtanayōrdravyāṇyāha- mustētyādi| kṣuṇṇābhiriti antarīkṣōdakē tadguṇē vā'nyasmin nyastābhirityarthaḥ | āścyōtanamēva kāryamiti atrānuktō'pi sēkaḥ kāryaḥ| anyē ētairāścyōtanamēkamēvēcchanti| atrāñjanamityādi| atrāklinnavartmani rasāñjanamākṣikamañjanaṁ syāt| ‘rōdhrōtpalasārivābhiḥ’ ityatra kēcit ‘lōdhrāsitasārivābhiḥ’ iti paṭhanti, asitasārivā śyāmālatā; asitaṁ rasāñjanamityanyē vyākhyānayanti||48||
Adhikarana 27 (49) · Śloka 50
patraṁ phalaṁ cāmalakasya paktvā kriyāṁ vidadhyādathavā'ñjanārthē | vaṁśasya mūlēna rasakriyāṁ vā vartīkr̥tāṁ tāmrakapālapakvām ||49|| rasakriyāṁ vā triphalāvipakvāṁ palāśapuṣpaiḥ kharamañjarērvā |50|
पत्रं फलं चामलकस्य पक्त्वा क्रियां विदध्यादथवाऽञ्जनार्थे | वंशस्य मूलेन रसक्रियां वा वर्तीकृतां ताम्रकपालपक्वाम् ||४९|| रसक्रियां वा त्रिफलाविपक्वां पलाशपुष्पैः खरमञ्जरेर्वा |५०|
🔊 Audio coming soon
rasakriyāñjanamāha- patramityādi| paktvēti kaṣāyakalpēna vipācyētyarthaḥ| kriyāṁ rasākriyāṁ, vaṁśasya mūlarasēna vā rasakriyāṁ, tāmēva vā rasakriyāmatiśōṣaṇēna vartīkr̥tām| tāmrakapālaṁ tāmrakaṭāhaḥ| triphalāyā anyā rasakriyā, palāśapuṣpairanyā, kharamañjarērapāmārgasyānyā rasakriyēti||49||-
Adhikarana 28 (50) · Śloka 51
piṣṭvā chagalyāḥ payasā malaṁ vā kāṁsasya dagdhvā saha tāntavēna ||50|| pratyañjanaṁ tanmaricairupētaṁ cūrṇēna tāmrasya sahōpayōjyam |51|
पिष्ट्वा छगल्याः पयसा मलं वा कांसस्य दग्ध्वा सह तान्तवेन ||५०|| प्रत्यञ्जनं तन्मरिचैरुपेतं चूर्णेन ताम्रस्य सहोपयोज्यम् |५१|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ tīkṣṇāñjanadurbalasya nayanasya pratyāśvāsanārthaṁ pratyañjanamāha- piṣṭvētyādi| kāṁsyasya malaṁ kārpāsavastrēṇa saha dagdhvā sitamaricatāmrajōyuktaṁ chagalīdugdhēna piṣṭvā pratyañjanaṁ yōjyamiti piṇḍārthaḥ| paścāt praśāntadōṣē yadañjanaṁ kriyatē tat pratyañjanaśabdavācyam||50||-
Adhikarana 29 (51) · Śloka 52
samudraphēnaṁ lavaṇōttamaṁ ca śaṅkhō'tha mudgō maricaṁ ca śuklam ||51|| cūrṇāñjanaṁ jāḍyamathāpi kaṇḍūmaklinnavartmānyupahanti śīghram |52|
समुद्रफेनं लवणोत्तमं च शङ्खोऽथ मुद्गो मरिचं च शुक्लम् ||५१|| चूर्णाञ्जनं जाड्यमथापि कण्डूमक्लिन्नवर्त्मान्युपहन्ति शीघ्रम् |५२|
🔊 Audio coming soon
cūrṇāñjanamāha- samudraphēnamityādi| lavaṇōttamaṁ saindhavam||51||
Adhikarana 30 (52) · Śloka 52
praklinnavartmanyapi caita ēva yōgāḥ prayōjyāśca samīkṣya dōṣam ||52||
प्रक्लिन्नवर्त्मन्यपि चैत एव योगाः प्रयोज्याश्च समीक्ष्य दोषम् ||५२||
🔊 Audio coming soon
sarvānapyaklinnartmōktān praklinnavartmanyatidiśannāha- praklinnētyādi| ēta ēvēti pūrvōktāḥ| samīkṣya dōṣamiti praklinnavartmanaḥ kaphajatvādēṣu madhyē yē kaphaharā yōgāstē prayōjyā ityarthaḥ||52||
Adhikarana 31 (53) · Śloka 53
sakajjalaṁ tāmraghaṭē ca ghr̥ṣṭhaṁ sarpiryutaṁ tutthakamañjanaṁ ca ||53||
सकज्जलं ताम्रघटे च घृष्ठं सर्पिर्युतं तुत्थकमञ्जनं च ||५३||
🔊 Audio coming soon
praklinnavartmanaḥ sāmānyacikitsāmuktvā viśēṣacikitsāmāha- sakajjalamityādi| tutthakaṁ kajjalatulyabhāgaṁ tāmrapātrē ghr̥ṣṭaṁ sarpiryutamañjanamiti||53||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatēntrē raktābhiṣyandapratiṣēdhō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ ||12||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतेन्त्रे रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē dvādaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ||12||