Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō raktābhiṣyandapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
12. raktābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
manthaṁ syandaṁ sirōtpātaṁ sirāharṣaṁ ca raktajam | ēkēnaiva vidhānēna cikitsēccaturō gadān ||3||
View original
मन्थं स्यन्दं सिरोत्पातं सिराहर्षं च रक्तजम् | एकेनैव विधानेन चिकित्सेच्चतुरो गदान् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
vyādhyārtāṁścaturō'pyētān snigdhānkaumbhēna sarpiṣā | rasairudārairathavā sirāmōkṣēṇa yōjayēt ||4||
View original
व्याध्यार्तांश्चतुरोऽप्येतान् स्निग्धान्कौम्भेन सर्पिषा | रसैरुदारैरथवा सिरामोक्षेण योजयेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
viriktānāṁ prakāmaṁ ca śirāṁsyēṣāṁ viśōdhayēt | vairēcanikasiddhēna sitāyuktēna sarpiṣā ||5|| (majjñā vā tadvimiśrēṇa mēdasā tacchr̥tēna vā) |6|
View original
विरिक्तानां प्रकामं च शिरांस्येषां विशोधयेत् | वैरेचनिकसिद्धेन सितायुक्तेन सर्पिषा ||५|| (मज्ज्ञा वा तद्विमिश्रेण मेदसा तच्छृतेन वा) |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tataḥ pradēhāḥ pariṣēcanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvamēva | āścyōtanābhyañjanatarpaṇāni snigdhāśca kāryāḥ puṭapākayōgāḥ ||6||
View original
ततः प्रदेहाः परिषेचनानि नस्यानि धूमाश्च यथास्वमेव | आश्च्योतनाभ्यञ्जनतर्पणानि स्निग्धाश्च कार्याः पुटपाकयोगाः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
nīlōtpalōśīrakaṭaṅkaṭērīkālīyayaṣṭīmadhumustarōdhraiḥ | sapadmakairdhautaghr̥tapradigdhairakṣṇōḥ pralēpaṁ paritaḥ prakuryāt ||7||
View original
नीलोत्पलोशीरकटङ्कटेरीकालीययष्टीमधुमुस्तरोध्रैः | सपद्मकैर्धौतघृतप्रदिग्धैरक्ष्णोः प्रलेपं परितः प्रकुर्यात् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
rujāyāṁ cāpyatibhr̥śaṁ svēdāśca mr̥davō hitāḥ | akṣṇōḥ samantataḥ kāryaṁ pātanaṁ ca jalaukasām ||8|| ghr̥tasya mahatī mātrā pītā cārtiṁ niyacchati | pittābhiṣyandaśamanō vidhiścāpyupapāditaḥ ||9||
View original
रुजायां चाप्यतिभृशं स्वेदाश्च मृदवो हिताः | अक्ष्णोः समन्ततः कार्यं पातनं च जलौकसाम् ||८|| घृतस्य महती मात्रा पीता चार्तिं नियच्छति | पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
kaśērumadhukābhyāṁ vā cūrṇamambarasaṁvr̥tam | nyastamapsvāntarikṣāsu hitamāścyōtanaṁ bhavēt ||10||
View original
कशेरुमधुकाभ्यां वा चूर्णमम्बरसंवृतम् | न्यस्तमप्स्वान्तरिक्षासु हितमाश्च्योतनं भवेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 12
pāṭalyarjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ | puṣpāṇyatha br̥hatyōśca bimbīlōṭācca tulyaśaḥ ||11|| samañjiṣṭhāni madhunā piṣṭānīkṣurasēna vā | raktābhiṣyandaśāntyarthamētadañjanamiṣyatē ||12||
View original
पाटल्यर्जुनश्रीपर्णीधातकीधात्रिबिल्वतः | पुष्पाण्यथ बृहत्योश्च बिम्बीलोटाच्च तुल्यशः ||११|| समञ्जिष्ठानि मधुना पिष्टानीक्षुरसेन वा | रक्ताभिष्यन्दशान्त्यर्थमेतदञ्जनमिष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 14
candanaṁ kumudaṁ patraṁ śilājatu sakuṅkumam | ayastāmrarajastutthaṁ nimbaniryāsamañjanam ||13|| trapu kāṁsyamalaṁ cāpi piṣṭvā puṣparasēna tu | vipulā yāḥ kr̥tā vartyaḥ pūjitāścāñjanē sadā ||14||
View original
चन्दनं कुमुदं पत्रं शिलाजतु सकुङ्कुमम् | अयस्ताम्ररजस्तुत्थं निम्बनिर्यासमञ्जनम् ||१३|| त्रपु कांस्यमलं चापि पिष्ट्वा पुष्परसेन तु | विपुला याः कृता वर्त्यः पूजिताश्चाञ्जने सदा ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17
syādañjanaṁ ghr̥taṁ kṣaudraṁ sirōtpātasya bhēṣajam | tadvatsaindhavakāsīsaṁ stanyaghr̥ṣṭaṁ ca pūjitam ||15|| madhunā śaṅkhanaipālītutthadārvyaḥ sasaindhavāḥ | rasaḥ śirīṣapuṣpācca surāmaricamākṣikaiḥ ||16|| yuktaṁ tu madhunā vā'pi gairikaṁ hitamañjanē |17|
View original
स्यादञ्जनं घृतं क्षौद्रं सिरोत्पातस्य भेषजम् | तद्वत्सैन्धवकासीसं स्तन्यघृष्टं च पूजितम् ||१५|| मधुना शङ्खनैपालीतुत्थदार्व्यः ससैन्धवाः | रसः शिरीषपुष्पाच्च सुरामरिचमाक्षिकैः ||१६|| युक्तं तु मधुना वाऽपि गैरिकं हितमञ्जने |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 18
sirāharṣē'ñjanaṁ kuryāt phāṇitaṁ madhusaṁyutam ||17|| madhunā tārkṣyajaṁ vā'pi kāsīsaṁ vā sasaindhavam | vētrāmlastanyasaṁyuktaṁ phāṇitaṁ ca sasaindhavam ||18||
View original
सिराहर्षेऽञ्जनं कुर्यात् फाणितं मधुसंयुतम् ||१७|| मधुना तार्क्ष्यजं वाऽपि कासीसं वा ससैन्धवम् | वेत्राम्लस्तन्यसंयुक्तं फाणितं च ससैन्धवम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (19-23) · Śloka 24
paittaṁ vidhimaśēṣēṇa kuryādarjunaśāntayē | ikṣukṣaudrasitāstanyadārvīmadhukasaindhavaiḥ ||19|| sēkāñjanaṁ cātra hitamamlairāścyōtanaṁ tathā | sitāmadhukakaṭvaṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ ||20|| bījapūrakakōlāmladāḍimāmlaiśca yuktitaḥ | ēkaśō vā dviśō vā'pi yōjitaṁ vā tribhistribhiḥ ||21|| sphaṭikaṁ vidrumaṁ śaṅkhō madhukaṁ madhu caiva hi | śaṅkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudraḥ phēna ēva vā ||22|| dvāvimau vihitau yōgāvañjanē'rjunanāśanau | saindhavakṣaudrakatakāḥ sakṣaudraṁ vā rasāñjanam ||23|| kāsīsaṁ madhunā vā'pi yōjyamatrāñjanē sadā |24|
View original
पैत्तं विधिमशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये | इक्षुक्षौद्रसितास्तन्यदार्वीमधुकसैन्धवैः ||१९|| सेकाञ्जनं चात्र हितमम्लैराश्च्योतनं तथा | सितामधुककट्वङ्गमस्तुक्षौद्राम्लसैन्धवैः ||२०|| बीजपूरककोलाम्लदाडिमाम्लैश्च युक्तितः | एकशो वा द्विशो वाऽपि योजितं वा त्रिभिस्त्रिभिः ||२१|| स्फटिकं विद्रुमं शङ्खो मधुकं मधु चैव हि | शङ्खक्षौद्रसितायुक्तः सामुद्रः फेन एव वा ||२२|| द्वाविमौ विहितौ योगावञ्जनेऽर्जुननाशनौ | सैन्धवक्षौद्रकतकाः सक्षौद्रं वा रसाञ्जनम् ||२३|| कासीसं मधुना वाऽपि योज्यमत्राञ्जने सदा |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (24-26) · Śloka 27
lōhacūrṇāni sarvāṇi dhātavō lavaṇāni ca ||24|| ratnāni dantāḥ śr̥ṅgāṇi gaṇaścāpyavasādanaḥ | kukkuṭāṇḍakapālāni laśunaṁ kaṭukatrayam ||25|| karañjabījamēlā ca lēkhyāñjanamidaṁ smr̥tam | puṭapākāvasānēna raktavisrāvaṇādinā ||26|| sampāditasya vidhinā kr̥tsnēna syandaghātinā |27|
View original
लोहचूर्णानि सर्वाणि धातवो लवणानि च ||२४|| रत्नानि दन्ताः शृङ्गाणि गणश्चाप्यवसादनः | कुक्कुटाण्डकपालानि लशुनं कटुकत्रयम् ||२५|| करञ्जबीजमेला च लेख्याञ्जनमिदं स्मृतम् | पुटपाकावसानेन रक्तविस्रावणादिना ||२६|| सम्पादितस्य विधिना कृत्स्नेन स्यन्दघातिना |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (27) · Śloka 27
anēnāpaharēcchukramavraṇaṁ kuśalō bhiṣak ||27||
View original
अनेनापहरेच्छुक्रमव्रणं कुशलो भिषक् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (28-35) · Śloka 36
uttānamavagāḍhaṁ vā karkaśaṁ vā'pi savraṇam | śirīṣabījamaricapippalīsaindhavairapi ||28|| śukrasya gharṣaṇaṁ kāryamathavā saindhavēna tu | kuryāttāmrarajaḥśaṅkhaśilāmaricasaindhavaiḥ ||29|| antyāddviguṇitairēbhirañjanaṁ śukranāśanam | kuryādañjanayōgau vā samyak ślōkārdhikāvimau ||30|| śaṅkhakōlāsthikatakadrākṣāmadhukamākṣikaiḥ | kṣaudradantārṇavamalaśirīṣakusumairapi ||31|| kṣārāñjanaṁ vā vitarēdbalāsagrathitāpaham | mudgān vā nistuṣān bhr̥ṣṭān śaṅkhakṣaudrasitāyutān ||32|| madhūkasāraṁ madhunā yōjayēccāñjanē sadā | bibhītakāsthimajjā vā sakṣaudraḥ śukranāśanaḥ ||33|| śaṅkhaśuktimadhudrākṣāmadhukaṁ katakāni ca | dvitvaggatē saśūlē vā vātaghnaṁ tarpaṇaṁ hitam ||34|| vaṁśajāruṣkarau tālaṁ nārikēlaṁ ca dāhayēt | visrāvya kṣāravaccūrṇaṁ bhāvayētkarabhāsthijam ||35|| bahuśō'ñjanamētatsyācchukravaivarṇyanāśanam |36|
View original
उत्तानमवगाढं वा कर्कशं वाऽपि सव्रणम् | शिरीषबीजमरिचपिप्पलीसैन्धवैरपि ||२८|| शुक्रस्य घर्षणं कार्यमथवा सैन्धवेन तु | कुर्यात्ताम्ररजःशङ्खशिलामरिचसैन्धवैः ||२९|| अन्त्याद्द्विगुणितैरेभिरञ्जनं शुक्रनाशनम् | कुर्यादञ्जनयोगौ वा सम्यक् श्लोकार्धिकाविमौ ||३०|| शङ्खकोलास्थिकतकद्राक्षामधुकमाक्षिकैः | क्षौद्रदन्तार्णवमलशिरीषकुसुमैरपि ||३१|| क्षाराञ्जनं वा वितरेद्बलासग्रथितापहम् | मुद्गान् वा निस्तुषान् भृष्टान् शङ्खक्षौद्रसितायुतान् ||३२|| मधूकसारं मधुना योजयेच्चाञ्जने सदा | बिभीतकास्थिमज्जा वा सक्षौद्रः शुक्रनाशनः ||३३|| शङ्खशुक्तिमधुद्राक्षामधुकं कतकानि च | द्वित्वग्गते सशूले वा वातघ्नं तर्पणं हितम् ||३४|| वंशजारुष्करौ तालं नारिकेलं च दाहयेत् | विस्राव्य क्षारवच्चूर्णं भावयेत्करभास्थिजम् ||३५|| बहुशोऽञ्जनमेतत्स्याच्छुक्रवैवर्ण्यनाशनम् |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (36-37) · Śloka 37
ajakāṁ pārśvatō viddhvā sūcyā visrāvya cōdakam ||36|| vraṇaṁ gōmāṁsacūrṇēna pūrayēt sarpiṣā saha | bahuśō'valikhēccāpi vartmāsyōpagataṁ yadi ||37||
View original
अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकम् ||३६|| व्रणं गोमांसचूर्णेन पूरयेत् सर्पिषा सह | बहुशोऽवलिखेच्चापि वर्त्मास्योपगतं यदि ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (38) · Śloka 39
saśōphaścāpyaśōphaśca dvau pākau yau prakīrtitau | snēhasvēdōpapannasya tatra viddhvā sirāṁ bhiṣak ||38|| sēkāścyōtananasyāni puṭapākāṁśca kārayēt |39|
View original
सशोफश्चाप्यशोफश्च द्वौ पाकौ यौ प्रकीर्तितौ | स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तत्र विद्ध्वा सिरां भिषक् ||३८|| सेकाश्च्योतननस्यानि पुटपाकांश्च कारयेत् |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (39-41) · Śloka 42
sarvataścāpi śuddhasya kartavyamidamañjanam ||39|| tāmrapātrasthitaṁ māsaṁ sarpiḥ saindhavasaṁyutam | mairēyaṁ vā'pi dadhyēvaṁ dadhyuttarakamēva vā ||40|| ghr̥taṁ kāṁsyamalōpētaṁ stanyaṁ vā'pi sasaindhavam | madhūkasāraṁ madhunā tulyāṁśaṁ gairikēṇa vā ||41|| sarpiḥsaindhavatāmrāṇi yōṣitstanyayutāni vā |42|
View original
सर्वतश्चापि शुद्धस्य कर्तव्यमिदमञ्जनम् ||३९|| ताम्रपात्रस्थितं मासं सर्पिः सैन्धवसंयुतम् | मैरेयं वाऽपि दध्येवं दध्युत्तरकमेव वा ||४०|| घृतं कांस्यमलोपेतं स्तन्यं वाऽपि ससैन्धवम् | मधूकसारं मधुना तुल्यांशं गैरिकेण वा ||४१|| सर्पिःसैन्धवताम्राणि योषित्स्तन्ययुतानि वा |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (42) · Śloka 42
dāḍimārēvatāśamantakōlāmlaiśca sasaindhavām | rasakriyāṁ vā vitarētsamyakpākajighāṁsayā ||42||
View original
दाडिमारेवताशमन्तकोलाम्लैश्च ससैन्धवाम् | रसक्रियां वा वितरेत्सम्यक्पाकजिघांसया ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (43) · Śloka 43
māsaṁ saindhavasaṁyuktaṁ sthitaṁ sarpiṣi nāgaram | āścyōtanāñjanaṁ yōjyamabalākṣīrasaṁyutam ||43||
View original
मासं सैन्धवसंयुक्तं स्थितं सर्पिषि नागरम् | आश्च्योतनाञ्जनं योज्यमबलाक्षीरसंयुतम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (44) · Śloka 44
jātyāḥ puṣpaṁ saindhavaṁ śr̥ṅgavēraṁ kr̥ṣṇābījaṁ kīṭaśatrōśca sāram | ētat piṣṭaṁ nētrapākē'ñjanārthaṁ kṣaudrōpētaṁ nirviśaṅkaṁ prayōjyam ||44||
View original
जात्याः पुष्पं सैन्धवं शृङ्गवेरं कृष्णाबीजं कीटशत्रोश्च सारम् | एतत् पिष्टं नेत्रपाकेऽञ्जनार्थं क्षौद्रोपेतं निर्विशङ्कं प्रयोज्यम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (45) · Śloka 45
pūyālasē śōṇitamōkṣaṇaṁ ca hitaṁ tathaivāpyupanāhanaṁ ca | kr̥tsnō vidhiścēkṣaṇapākaghātī yathāvidhānaṁ bhiṣajā prayōjyaḥ ||45||
View original
पूयालसे शोणितमोक्षणं च हितं तथैवाप्युपनाहनं च | कृत्स्नो विधिश्चेक्षणपाकघाती यथाविधानं भिषजा प्रयोज्यः ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (46) · Śloka 46
kāsīsasindhuprabhavārdrakaistu hitaṁ bhavēdañjanamēva cātra | kṣaudrānvitairēbhirathōpayuñjyādanyattu tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ ||46||
View original
कासीससिन्धुप्रभवार्द्रकैस्तु हितं भवेदञ्जनमेव चात्र | क्षौद्रान्वितैरेभिरथोपयुञ्ज्यादन्यत्तु ताम्रायसचूर्णयुक्तैः ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (47) · Śloka 47
snēhādibhiḥ samyagapāsya dōṣāṁstr̥ptiṁ vidhāyātha yathāsvamēva | praklinnavartmānamupakramēta sēkāñjanāścyōtananasyadhūmaiḥ ||47||
View original
स्नेहादिभिः सम्यगपास्य दोषांस्तृप्तिं विधायाथ यथास्वमेव | प्रक्लिन्नवर्त्मानमुपक्रमेत सेकाञ्जनाश्च्योतननस्यधूमैः ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (48) · Śloka 48
mustāharidrāmadhukapriyaṅgusiddhārtharōdhrōtpalasārivābhiḥ | kṣuṇṇābhirāścyōtanamēva kāryamatrāñjanaṁ cāñjanamākṣikaṁ syāt ||48||
View original
मुस्ताहरिद्रामधुकप्रियङ्गुसिद्धार्थरोध्रोत्पलसारिवाभिः | क्षुण्णाभिराश्च्योतनमेव कार्यमत्राञ्जनं चाञ्जनमाक्षिकं स्यात् ||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (49) · Śloka 50
patraṁ phalaṁ cāmalakasya paktvā kriyāṁ vidadhyādathavā'ñjanārthē | vaṁśasya mūlēna rasakriyāṁ vā vartīkr̥tāṁ tāmrakapālapakvām ||49|| rasakriyāṁ vā triphalāvipakvāṁ palāśapuṣpaiḥ kharamañjarērvā |50|
View original
पत्रं फलं चामलकस्य पक्त्वा क्रियां विदध्यादथवाऽञ्जनार्थे | वंशस्य मूलेन रसक्रियां वा वर्तीकृतां ताम्रकपालपक्वाम् ||४९|| रसक्रियां वा त्रिफलाविपक्वां पलाशपुष्पैः खरमञ्जरेर्वा |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (50) · Śloka 51
piṣṭvā chagalyāḥ payasā malaṁ vā kāṁsasya dagdhvā saha tāntavēna ||50|| pratyañjanaṁ tanmaricairupētaṁ cūrṇēna tāmrasya sahōpayōjyam |51|
View original
पिष्ट्वा छगल्याः पयसा मलं वा कांसस्य दग्ध्वा सह तान्तवेन ||५०|| प्रत्यञ्जनं तन्मरिचैरुपेतं चूर्णेन ताम्रस्य सहोपयोज्यम् |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (51) · Śloka 52
samudraphēnaṁ lavaṇōttamaṁ ca śaṅkhō'tha mudgō maricaṁ ca śuklam ||51|| cūrṇāñjanaṁ jāḍyamathāpi kaṇḍūmaklinnavartmānyupahanti śīghram |52|
View original
समुद्रफेनं लवणोत्तमं च शङ्खोऽथ मुद्गो मरिचं च शुक्लम् ||५१|| चूर्णाञ्जनं जाड्यमथापि कण्डूमक्लिन्नवर्त्मान्युपहन्ति शीघ्रम् |५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (52) · Śloka 52
praklinnavartmanyapi caita ēva yōgāḥ prayōjyāśca samīkṣya dōṣam ||52||
View original
प्रक्लिन्नवर्त्मन्यपि चैत एव योगाः प्रयोज्याश्च समीक्ष्य दोषम् ||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (53) · Śloka 53
sakajjalaṁ tāmraghaṭē ca ghr̥ṣṭhaṁ sarpiryutaṁ tutthakamañjanaṁ ca ||53||
View original
सकज्जलं ताम्रघटे च घृष्ठं सर्पिर्युतं तुत्थकमञ्जनं च ||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatēntrē raktābhiṣyandapratiṣēdhō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ ||12||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतेन्त्रे रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon