Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4
അഥാതഃ ശിരോരോഗവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ശിരോ രുജതി മര്ത്യാനാം വാതപിത്തകഫൈസ്ത്രിഭിഃ |
സന്നിപാതേന രക്തേന ക്ഷയേണ ക്രിമിഭിസ്തഥാ ||൩||
സൂര്യാവര്താനന്തവാതാര്ധാവഭേദകശങ്ഖകൈഃ |
ഏകാദശപ്രകാരസ്യ ലക്ഷണം സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ ||൪||
View original
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
शिरो रुजति मर्त्यानां वातपित्तकफैस्त्रिभिः |
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा ||३||
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः |
एकादशप्रकारस्य लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||४||
താനേവ ശിരോരോഗാന് സങ്ഖ്യയാ ആഹ- ശിരോ രുജതീത്യാദി| ത്രിഭിരിതി പൃഥഗര്ഥദ്യോതനാര്ഥമ്| ‘ശിരോ രുജതി മര്ത്യാനാമ്’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘ശിരോരോഗാ മനുഷ്യാണാമ്’ ഇതി പഠന്തി| രോഗശബ്ദോ യദ്യപി സാമാന്യവ്യാധിവാചകസ്തഥാऽപി യേ പീഡാകരാ വ്യാധയസ്തേऽത്ര ഗൃഹ്യന്തേ, തേന ഖാലിത്യാദീനാമത്രാനുപാദാനമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഏകാദശപ്രകാരസ്യേത്യാദി| ഏകാദശൈവാത്ര ശിരോരോഗാഃ| അന്യതോവാതശബ്ദേന അനന്തവാതസ്യ സര്വഗതനയനരോഗവിജ്ഞാനീയേ പ്രോക്തത്വാത്| ബ്രഹ്മദേവസ്തു വിദേഹാദിഷു അനന്തവാതസ്യ പൃഥക് പാഠാത് പൃഥഗേവാത്ര പഠനീയഃ, തേന ചൈകാദശ ശിരോരോഗാ ഇതി ബ്രൂതേ| അത്ര കേചിദ്വിദേഹദര്ശനാത് സൂര്യാവര്തകവിപര്യയമപി പഠന്തി| തഥാ ച തദ്വചഃ- “തത്ര വാതാനുഗം പിത്തം ചിതം ശിരസി തിഷ്ഠതി| മധ്യാഹ്നേ തേജസാऽര്കസ്യ തദ്വിവൃദ്ധം ശിരോരുജമ്|| കരോതി പൈത്തികീം ഘോരാം സംശാമ്യതി ദിനക്ഷയേ| അസ്തം ഗതേ പ്രഭാഹീനേ സൂര്യേ വായുര്വിവര്ധതേ|| പിത്തം ശാന്തിമവാപ്നോതി തതഃ ശാമ്യതി വേദനാ| ഏഷ പിത്താനിലകൃതഃ സൂര്യാവര്തവിപര്യയഃ”- ഇതി| കേചിത്സുശ്രുതാധ്യായിനോऽനേന പാഠേന സൂര്യാവര്തകവിപര്യയം പഠന്തി,- “വാതപിത്താത് പുരോജാതാ രുജാऽപൈത്യപരാഹ്ണതഃ| സൂര്യാവര്തഃ സ തു പ്രോക്തോ വിപരീതേ വിപര്യയഃ”- ഇതി| അസൌ സൂര്യാവര്തവിപര്യയശ്ചാതുര്ഥികവിപര്യയവദസൂത്രിതോऽപി ഗൃഹ്യതേ| അത്ര കേചിത് “ആലുഞ്ചയതേ കമ്പതി ചാപി മൂര്ധാ സര്പന്തി മധ്യേ ച പിപീലികാ വാ| സ്കന്ധഃ ശിരശ്ചാപ്യവഘൂര്ണതേ ച മൂര്ച്ഛാ പ്രലാപശ്ച തഥൈവ നിദ്രാ|| സഞ്ജ്ഞാപ്രണാശം ജനയേദ്വിനിദ്രാം പ്രാതസ്തതഃ പശ്യതി ചാതിചിത്രമ്| ഗൃഹ്ണാതി മന്യേ ഹൃദയം ച രൂപൈഃ സര്വൈരമീഭിഃ സമഭിദ്രുതസ്തു|| തിസ്രോ ഹി രാത്രീര്ന സ ജാതു ജീവേത്തം ശീര്ഷകം സമ്പ്രവദന്തി രോഗമ്”- ഇതി പഠന്തി| സ ച നിബന്ധകാരൈര്നാങ്ഗീകൃതഃ||൧-൪||
Adhikarana 2 (5) · Śloka 5
യസ്യാനിമിത്തം ശിരസോ രുജശ്ച ഭവന്തി തീവ്രാ നിശി ചാതിമാത്രമ് |
ബന്ധോപതാപൈശ്ച ഭവേദ്വിശേഷഃ ശിരോഭിതാപഃ സ സമീരണേന ||൫||
View original
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् |
बन्धोपतापैश्च भवेद्विशेषः शिरोभितापः स समीरणेन ||५||
ഇദാനീം വാതികശിരോരോഗലക്ഷണമാഹ- യസ്യേത്യാദി| അനിമിത്തമ് ഈഷത്കാരണമ്| തീവ്രവചനാത് പിത്തേ മധ്യാഃ രുജോ, മധ്യഃ കഫേ ഇതി ബുധ്യതേ| വിശേഷ ഉപശമഃ| ശിരോഭിതാപഃ ശിരോരോഗഃ||൫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
യസ്യോഷ്ണമങ്ഗാരചിതം യഥൈവ ദഹ്യേത ധൂപ്യേത ശിരോക്ഷിനാസമ് |
ശീതേന രാത്രൌ ച ഭവേദ്വിശേഷഃ ശിരോഭിതാപഃ സ തു പിത്തകോപാത് ||൬||
View original
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव दह्येत धूप्येत शिरोक्षिनासम् |
शीतेन रात्रौ च भवेद्विशेषः शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||६||
പൈത്തികശിരോരോഗലക്ഷണമാഹ- യസ്യേത്യാദി||൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ശിരോഗലം യസ്യ കഫോപദിഗ്ധം ഗുരു പ്രതിഷ്ടബ്ധമഥോ ഹിമം ച |
ശൂനാക്ഷികൂടം വദനം ച യസ്യ ശിരോഭിതാപഃ സ കഫപ്രകോപാത് ||൭||
View original
शिरोगलं यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमं च |
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोभितापः स कफप्रकोपात् ||७||
കഫജശിരോരോഗലക്ഷണമാഹ- ശിരോഗലമിത്യാദി| ഉപദിഗ്ധമ് ഉപലിപ്തം, ഗുരു ഭാരികം, പ്രതിഷ്ടബ്ധമ് അപ്രചലിതരൂപമിവ, ഹിമം ശീതപൂര്ണമിവ| ശിരോഭിതാപഃ ശിരോരോഗഃ| അത്രാനുക്തോऽപി വിപര്യയ സേവയോപശമോ ഗൃഹ്യതേ| ‘ശിരോഗലം’ ഇത്യത്ര ‘ശിരോഭവം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ശിരോഭിതാപേ ത്രിതയപ്രവൃത്തേ സര്വാണി ലിങ്ഗാനി സമുദ്ഭവന്തി |൮|
View original
शिरोभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |८|
സാന്നിപാതികശിരോരോഗലക്ഷണമാഹ- ശിരോഭിതാപേ ഇത്യാദി|൮|-
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
രക്താത്മകഃ പിത്തസമാനലിങ്ഗഃ സ്പര്ശാസഹത്വം ശിരസോ ഭവേച്ച ||൮||
View original
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||८||
രക്തജശിരോരോഗലക്ഷണമാഹ- രക്താത്മക ഇത്യാദി| പിത്തജശിരോരോഗദ്രക്തജേ സ്പര്ശാസഹത്വമധികമ്||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 10
വസാബലാസക്ഷതസമ്ഭവാനാം ശിരോഗതാനാമിഹ സങ്ക്ഷയേണ |
ക്ഷയപ്രവൃത്തഃ ശിരസോऽഭിതാപഃ കഷ്ടോ ഭവേദുഗ്രരുജോऽതിമാത്രമ് ||൯||
സംസ്വേദനച്ഛര്ദനധൂമനസ്യൈരസൃഗ്വിമോക്ഷൈശ്ച വിവൃദ്ധിമേതി |൧൦|
View original
वसाबलासक्षतसम्भवानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण |
क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् ||९||
संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति |१०|
ക്ഷയജശിരോരോഗസ്യ ലിങ്ഗമാഹ- വസേത്യാദി| വസാശബ്ദ ഉപലക്ഷണാര്ഥഃ; തേന ദേഹസ്നേഹമസ്തിഷ്കമേദോമജ്ജാശുക്രാണി ഗൃഹ്യന്തേ| ‘വസാബലാസക്ഷതസമ്ഭവാനാം’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘അസൃഗ്വസാശ്ലേഷ്മസമീരണാനാം’ ഇതി പഠന്തി; തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൯||-
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
നിസ്തുദ്യതേ യസ്യ ശിരോऽതിമാത്രം സമ്ഭക്ഷ്യമാണം സ്ഫുടതീവ ചാന്തഃ ||൧൦||
ഘ്രാണാച്ച ഗച്ഛേത്സലിലം സരക്തം ശിരോഭിതാപഃ കൃമിഭിഃ സ ഘോരഃ |൧൧|
View original
निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुटतीव चान्तः ||१०||
घ्राणाच्च गच्छेत्सलिलं सरक्तं शिरोभितापः कृमिभिः स घोरः |११|
കൃമികൃതശിരോരോഗലക്ഷണമാഹ- നിസ്തുദ്യതേ ഇത്യാദി| നിസ്തുദ്യതേ ശൂല്യതേ വ്യഥ്യത ഇത്യര്ഥഃ| സ്ഫുടതീവ ശീര്യത ഇവ||൧൦||-
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 13
സൂര്യോദയം യാ പ്രതി മന്ദമന്ദമക്ഷിഭ്രുവം രുക് സമുപൈതി ഗാഢമ് ||൧൧||
വിവര്ധതേ ചാംശുമതാ സഹൈവ സൂര്യാപവൃത്തൌ വിനിവര്തതേ ച |
ശീതേന ശാന്തിം ലഭതേ കദാചിദുഷ്ണേന ജന്തുഃ സുഖമാപ്നുയാച്ച ||൧൨||
തം ഭാസ്കരാവര്തമുദാഹരന്തി സര്വാത്മകം കഷ്ടതമം വികാരമ് |൧൩|
View original
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढम् ||११||
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च |
शीतेन शान्तिं लभते कदाचिदुष्णेन जन्तुः सुखमाप्नुयाच्च ||१२||
तं भास्करावर्तमुदाहरन्ति सर्वात्मकं कष्टतमं विकारम् |१३|
സുര്യാവര്തമാഹ- സൂര്യോദയമിത്യാദി| സൂര്യാപവൃത്തൌ സൂര്യാസ്തസമയേ| കസ്മാത്പ്രവൃത്തിനിവൃത്തീ ഭവത ഇതി പ്രതിപാദയന് നിമിരാഹ,- “സ്വഭാവശീതാ തമസോऽഭിമൂലാ രാത്രിസ്തയോദ്ഭൂതകഫേന മാര്ഗേ| രുദ്ധേ മരുത്കോപമിയാത് പ്രഭാതേ രുജം കരോത്യത്ര ശിരോഭിതാപേ|| മധ്യാഹ്നസൂര്യാതപതാപയോഗാത് കഫേ വിലീനേ മരുതി പ്രപന്നേ| സ്വമാര്ഗമായാതി തദാ ദിനാന്തേ പ്രശാന്തിമാവര്ത ഇഹാര്കപൂര്വേ” ഇതി| സൂര്യാതപവിലീനമസ്തുലുങ്ഗകാരണോത്പന്നസൂര്യാവര്ത ഇതി ദൃഢബലാചാര്യഃ| ‘ഉഷ്ണേന ജന്തുഃ സുഖമാപ്നുയാച്ച’ ഇതി പാഠാത്സൂര്യാവര്തവിപര്യയഃ കഥിതോ ബോദ്ധവ്യഃ| കേചിദത്ര ‘ആവര്തസഞ്ജ്ഞഃ സ ച സൂര്യപൂര്വോവ്യാധിര്മതഃ പിത്തസമീരണാഭ്യാമ്’ ഇതി പഠന്തി||൧൧-൧൨||-
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
ദോഷാസ്തു ദുഷ്ടാസ്ത്രയ ഏവ മന്യാം സമ്പീഡ്യ ഘാടാസു രുജാം സുതീവ്രാമ് ||൧൩||
കുര്വന്തി സാക്ഷിഭ്രുവി ശങ്ഖദേശേ സ്ഥിതിം കരോത്യാശു വിശേഷതസ്തു |
ഗണ്ഡസ്യ പാര്ശ്വേ തു കരോതി കമ്പം ഹനുഗ്രഹം ലോചനജാംശ്ച രോഗാന് ||൧൪||
അനന്തവാതം തമുദാഹരന്തി ദോഷത്രയോത്ഥം ശിരസോ വികാരമ് |൧൫|
View original
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् ||१३||
कुर्वन्ति साक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु |
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् ||१४||
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् |१५|
അനന്തവാതമാഹ- ദോഷാസ്തു ദുഷ്ടാസ്ത്രയ ഇത്യാദി| സാത്യകിപ്രഭൃതിഭിസ്തു ശിരഃകമ്പരോഗോऽസാധ്യഃ പഠിതഃ; അസ്മിംസ്തു ശാസ്ത്രേ സാന്നിപാതികശിരോരോഗോऽനന്തവാത ഏവാന്തര്ഭവതി||൧൩-൧൪||-
Adhikarana 11 (15) · Śloka 16
യസ്യോത്തമാങ്ഗാര്ധമതീവ ജന്തോഃ സമ്ഭേദതോദഭ്രമശൂലജുഷ്ടമ് ||൧൫||
പക്ഷാദ്ദശാഹാദഥവാऽപ്യകസ്മാത്തസ്യാര്ധഭേദം ത്രിതയാദ്വ്യവസ്യേത് |൧൬|
View original
यस्योत्तमाङ्गार्धमतीव जन्तोः सम्भेदतोदभ्रमशूलजुष्टम् ||१५||
पक्षाद्दशाहादथवाऽप्यकस्मात्तस्यार्धभेदं त्रितयाद्व्यवस्येत् |१६|
അര്ധാവഭേദമാഹ- യസ്യോത്തമേത്യാദി| ‘തസ്യാര്ധഭേദം പവനാത് സപിത്താത്’ ഇതി കേചിത് ‘ത്രിതയാദ്വ്യവസ്യേത്’ ഇത്യത്ര ‘ദ്വിതയാത്’ ഇതി വാ പാഠഃ||൧൫||-
Adhikarana 12 (16-18) · Śloka 18
ശങ്ഖാശ്രിതോ വായുരുദീര്ണവേഗഃ കൃതാനുയാത്രഃ കഫപിത്തരക്തൈഃ ||൧൬||
രുജഃ സുതീവ്രാഃ പ്രതനോതി മൂര്ധ്നി വിശേഷതശ്ചാപി ഹി ശങ്ഖയോസ്തു |
സുകഷ്ടമേനം ഖലു ശങ്ഖകാഖ്യം മഹര്ഷയോ വേദവിദഃ പുരാണാഃ ||൧൭||
വ്യാധിം വദന്ത്യുദ്ഗതമൃത്യുകല്പം ഭിഷക്സഹസ്രൈരപി ദുര്നിവാരമ് ||൧൮||
View original
शङ्खाश्रितो वायुरुदीर्णवेगः कृतानुयात्रः कफपित्तरक्तैः ||१६||
रुजः सुतीव्राः प्रतनोति मूर्ध्नि विशेषतश्चापि हि शङ्खयोस्तु |
सुकष्टमेनं खलु शङ्खकाख्यं महर्षयो वेदविदः पुराणाः ||१७||
व्याधिं वदन्त्युद्गतमृत्युकल्पं भिषक्सहस्रैरपि दुर्निवारम् ||१८||
ശങ്ഖകലക്ഷണമാഹ- ശങ്ഖാശ്രിത ഇത്യാദി| കൃതാനുയാത്രഃ കൃതാനുഗമഃ| ഉദ്ഗതമൃത്യുകല്പഃ ഉപസ്തിതമൃത്യുസമഃ| ഏഷ വ്യാധിസ്തു ത്ര്യഹാന്മാരയതി, ത്ര്യഹാദനന്തരം കുശലേനോപക്രാന്തഃ സിധ്യതി||൧൬-൧൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ ശിരോരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ ||൨൫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ||२५||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ||൨൫||