Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4
అథాతః శిరోరోగవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
శిరో రుజతి మర్త్యానాం వాతపిత్తకఫైస్త్రిభిః |
సన్నిపాతేన రక్తేన క్షయేణ క్రిమిభిస్తథా ||3||
సూర్యావర్తానంతవాతార్ధావభేదకశంఖకైః |
ఏకాదశప్రకారస్య లక్షణం సంప్రవక్ష్యతే ||4||
View original
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
शिरो रुजति मर्त्यानां वातपित्तकफैस्त्रिभिः |
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा ||३||
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः |
एकादशप्रकारस्य लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||४||
తానేవ శిరోరోగాన్ సంఖ్యయా ఆహ- శిరో రుజతీత్యాది| త్రిభిరితి పృథగర్థద్యోతనార్థం| ‘శిరో రుజతి మర్త్యానాం’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘శిరోరోగా మనుష్యాణాం’ ఇతి పఠంతి| రోగశబ్దో యద్యపి సామాన్యవ్యాధివాచకస్తథాఽపి యే పీడాకరా వ్యాధయస్తేఽత్ర గృహ్యంతే, తేన ఖాలిత్యాదీనామత్రానుపాదానమితి వ్యాఖ్యానయంతి| ఏకాదశప్రకారస్యేత్యాది| ఏకాదశైవాత్ర శిరోరోగాః| అన్యతోవాతశబ్దేన అనంతవాతస్య సర్వగతనయనరోగవిజ్ఞానీయే ప్రోక్తత్వాత్| బ్రహ్మదేవస్తు విదేహాదిషు అనంతవాతస్య పృథక్ పాఠాత్ పృథగేవాత్ర పఠనీయః, తేన చైకాదశ శిరోరోగా ఇతి బ్రూతే| అత్ర కేచిద్విదేహదర్శనాత్ సూర్యావర్తకవిపర్యయమపి పఠంతి| తథా చ తద్వచః- “తత్ర వాతానుగం పిత్తం చితం శిరసి తిష్ఠతి| మధ్యాహ్నే తేజసాఽర్కస్య తద్వివృద్ధం శిరోరుజం|| కరోతి పైత్తికీం ఘోరాం సంశామ్యతి దినక్షయే| అస్తం గతే ప్రభాహీనే సూర్యే వాయుర్వివర్ధతే|| పిత్తం శాంతిమవాప్నోతి తతః శామ్యతి వేదనా| ఏష పిత్తానిలకృతః సూర్యావర్తవిపర్యయః”- ఇతి| కేచిత్సుశ్రుతాధ్యాయినోఽనేన పాఠేన సూర్యావర్తకవిపర్యయం పఠంతి,- “వాతపిత్తాత్ పురోజాతా రుజాఽపైత్యపరాహ్ణతః| సూర్యావర్తః స తు ప్రోక్తో విపరీతే విపర్యయః”- ఇతి| అసౌ సూర్యావర్తవిపర్యయశ్చాతుర్థికవిపర్యయవదసూత్రితోఽపి గృహ్యతే| అత్ర కేచిత్ “ఆలుంచయతే కంపతి చాపి మూర్ధా సర్పంతి మధ్యే చ పిపీలికా వా| స్కంధః శిరశ్చాప్యవఘూర్ణతే చ మూర్చ్ఛా ప్రలాపశ్చ తథైవ నిద్రా|| సంజ్ఞాప్రణాశం జనయేద్వినిద్రాం ప్రాతస్తతః పశ్యతి చాతిచిత్రం| గృహ్ణాతి మన్యే హృదయం చ రూపైః సర్వైరమీభిః సమభిద్రుతస్తు|| తిస్రో హి రాత్రీర్న స జాతు జీవేత్తం శీర్షకం సంప్రవదంతి రోగం”- ఇతి పఠంతి| స చ నిబంధకారైర్నాంగీకృతః||1-4||
Adhikarana 2 (5) · Śloka 5
యస్యానిమిత్తం శిరసో రుజశ్చ భవంతి తీవ్రా నిశి చాతిమాత్రం |
బంధోపతాపైశ్చ భవేద్విశేషః శిరోభితాపః స సమీరణేన ||5||
View original
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् |
बन्धोपतापैश्च भवेद्विशेषः शिरोभितापः स समीरणेन ||५||
ఇదానీం వాతికశిరోరోగలక్షణమాహ- యస్యేత్యాది| అనిమిత్తం ఈషత్కారణం| తీవ్రవచనాత్ పిత్తే మధ్యాః రుజో, మధ్యః కఫే ఇతి బుధ్యతే| విశేష ఉపశమః| శిరోభితాపః శిరోరోగః||5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
యస్యోష్ణమంగారచితం యథైవ దహ్యేత ధూప్యేత శిరోక్షినాసం |
శీతేన రాత్రౌ చ భవేద్విశేషః శిరోభితాపః స తు పిత్తకోపాత్ ||6||
View original
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव दह्येत धूप्येत शिरोक्षिनासम् |
शीतेन रात्रौ च भवेद्विशेषः शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||६||
పైత్తికశిరోరోగలక్షణమాహ- యస్యేత్యాది||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
శిరోగలం యస్య కఫోపదిగ్ధం గురు ప్రతిష్టబ్ధమథో హిమం చ |
శూనాక్షికూటం వదనం చ యస్య శిరోభితాపః స కఫప్రకోపాత్ ||7||
View original
शिरोगलं यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमं च |
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोभितापः स कफप्रकोपात् ||७||
కఫజశిరోరోగలక్షణమాహ- శిరోగలమిత్యాది| ఉపదిగ్ధం ఉపలిప్తం, గురు భారికం, ప్రతిష్టబ్ధం అప్రచలితరూపమివ, హిమం శీతపూర్ణమివ| శిరోభితాపః శిరోరోగః| అత్రానుక్తోఽపి విపర్యయ సేవయోపశమో గృహ్యతే| ‘శిరోగలం’ ఇత్యత్ర ‘శిరోభవం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
శిరోభితాపే త్రితయప్రవృత్తే సర్వాణి లింగాని సముద్భవంతి |8|
View original
शिरोभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |८|
సాన్నిపాతికశిరోరోగలక్షణమాహ- శిరోభితాపే ఇత్యాది|8|-
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
రక్తాత్మకః పిత్తసమానలింగః స్పర్శాసహత్వం శిరసో భవేచ్చ ||8||
View original
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||८||
రక్తజశిరోరోగలక్షణమాహ- రక్తాత్మక ఇత్యాది| పిత్తజశిరోరోగద్రక్తజే స్పర్శాసహత్వమధికం||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 10
వసాబలాసక్షతసంభవానాం శిరోగతానామిహ సంక్షయేణ |
క్షయప్రవృత్తః శిరసోఽభితాపః కష్టో భవేదుగ్రరుజోఽతిమాత్రం ||9||
సంస్వేదనచ్ఛర్దనధూమనస్యైరసృగ్విమోక్షైశ్చ వివృద్ధిమేతి |10|
View original
वसाबलासक्षतसम्भवानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण |
क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् ||९||
संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति |१०|
క్షయజశిరోరోగస్య లింగమాహ- వసేత్యాది| వసాశబ్ద ఉపలక్షణార్థః; తేన దేహస్నేహమస్తిష్కమేదోమజ్జాశుక్రాణి గృహ్యంతే| ‘వసాబలాసక్షతసంభవానాం’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘అసృగ్వసాశ్లేష్మసమీరణానాం’ ఇతి పఠంతి; తన్నేచ్ఛతి గయీ||9||-
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
నిస్తుద్యతే యస్య శిరోఽతిమాత్రం సంభక్ష్యమాణం స్ఫుటతీవ చాంతః ||10||
ఘ్రాణాచ్చ గచ్ఛేత్సలిలం సరక్తం శిరోభితాపః కృమిభిః స ఘోరః |11|
View original
निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुटतीव चान्तः ||१०||
घ्राणाच्च गच्छेत्सलिलं सरक्तं शिरोभितापः कृमिभिः स घोरः |११|
కృమికృతశిరోరోగలక్షణమాహ- నిస్తుద్యతే ఇత్యాది| నిస్తుద్యతే శూల్యతే వ్యథ్యత ఇత్యర్థః| స్ఫుటతీవ శీర్యత ఇవ||10||-
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 13
సూర్యోదయం యా ప్రతి మందమందమక్షిభ్రువం రుక్ సముపైతి గాఢం ||11||
వివర్ధతే చాంశుమతా సహైవ సూర్యాపవృత్తౌ వినివర్తతే చ |
శీతేన శాంతిం లభతే కదాచిదుష్ణేన జంతుః సుఖమాప్నుయాచ్చ ||12||
తం భాస్కరావర్తముదాహరంతి సర్వాత్మకం కష్టతమం వికారం |13|
View original
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढम् ||११||
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च |
शीतेन शान्तिं लभते कदाचिदुष्णेन जन्तुः सुखमाप्नुयाच्च ||१२||
तं भास्करावर्तमुदाहरन्ति सर्वात्मकं कष्टतमं विकारम् |१३|
సుర్యావర్తమాహ- సూర్యోదయమిత్యాది| సూర్యాపవృత్తౌ సూర్యాస్తసమయే| కస్మాత్ప్రవృత్తినివృత్తీ భవత ఇతి ప్రతిపాదయన్ నిమిరాహ,- “స్వభావశీతా తమసోఽభిమూలా రాత్రిస్తయోద్భూతకఫేన మార్గే| రుద్ధే మరుత్కోపమియాత్ ప్రభాతే రుజం కరోత్యత్ర శిరోభితాపే|| మధ్యాహ్నసూర్యాతపతాపయోగాత్ కఫే విలీనే మరుతి ప్రపన్నే| స్వమార్గమాయాతి తదా దినాంతే ప్రశాంతిమావర్త ఇహార్కపూర్వే” ఇతి| సూర్యాతపవిలీనమస్తులుంగకారణోత్పన్నసూర్యావర్త ఇతి దృఢబలాచార్యః| ‘ఉష్ణేన జంతుః సుఖమాప్నుయాచ్చ’ ఇతి పాఠాత్సూర్యావర్తవిపర్యయః కథితో బోద్ధవ్యః| కేచిదత్ర ‘ఆవర్తసంజ్ఞః స చ సూర్యపూర్వోవ్యాధిర్మతః పిత్తసమీరణాభ్యాం’ ఇతి పఠంతి||11-12||-
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
దోషాస్తు దుష్టాస్త్రయ ఏవ మన్యాం సంపీడ్య ఘాటాసు రుజాం సుతీవ్రాం ||13||
కుర్వంతి సాక్షిభ్రువి శంఖదేశే స్థితిం కరోత్యాశు విశేషతస్తు |
గండస్య పార్శ్వే తు కరోతి కంపం హనుగ్రహం లోచనజాంశ్చ రోగాన్ ||14||
అనంతవాతం తముదాహరంతి దోషత్రయోత్థం శిరసో వికారం |15|
View original
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् ||१३||
कुर्वन्ति साक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु |
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् ||१४||
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् |१५|
అనంతవాతమాహ- దోషాస్తు దుష్టాస్త్రయ ఇత్యాది| సాత్యకిప్రభృతిభిస్తు శిరఃకంపరోగోఽసాధ్యః పఠితః; అస్మింస్తు శాస్త్రే సాన్నిపాతికశిరోరోగోఽనంతవాత ఏవాంతర్భవతి||13-14||-
Adhikarana 11 (15) · Śloka 16
యస్యోత్తమాంగార్ధమతీవ జంతోః సంభేదతోదభ్రమశూలజుష్టం ||15||
పక్షాద్దశాహాదథవాఽప్యకస్మాత్తస్యార్ధభేదం త్రితయాద్వ్యవస్యేత్ |16|
View original
यस्योत्तमाङ्गार्धमतीव जन्तोः सम्भेदतोदभ्रमशूलजुष्टम् ||१५||
पक्षाद्दशाहादथवाऽप्यकस्मात्तस्यार्धभेदं त्रितयाद्व्यवस्येत् |१६|
అర్ధావభేదమాహ- యస్యోత్తమేత్యాది| ‘తస్యార్ధభేదం పవనాత్ సపిత్తాత్’ ఇతి కేచిత్ ‘త్రితయాద్వ్యవస్యేత్’ ఇత్యత్ర ‘ద్వితయాత్’ ఇతి వా పాఠః||15||-
Adhikarana 12 (16-18) · Śloka 18
శంఖాశ్రితో వాయురుదీర్ణవేగః కృతానుయాత్రః కఫపిత్తరక్తైః ||16||
రుజః సుతీవ్రాః ప్రతనోతి మూర్ధ్ని విశేషతశ్చాపి హి శంఖయోస్తు |
సుకష్టమేనం ఖలు శంఖకాఖ్యం మహర్షయో వేదవిదః పురాణాః ||17||
వ్యాధిం వదంత్యుద్గతమృత్యుకల్పం భిషక్సహస్రైరపి దుర్నివారం ||18||
View original
शङ्खाश्रितो वायुरुदीर्णवेगः कृतानुयात्रः कफपित्तरक्तैः ||१६||
रुजः सुतीव्राः प्रतनोति मूर्ध्नि विशेषतश्चापि हि शङ्खयोस्तु |
सुकष्टमेनं खलु शङ्खकाख्यं महर्षयो वेदविदः पुराणाः ||१७||
व्याधिं वदन्त्युद्गतमृत्युकल्पं भिषक्सहस्रैरपि दुर्निवारम् ||१८||
శంఖకలక్షణమాహ- శంఖాశ్రిత ఇత్యాది| కృతానుయాత్రః కృతానుగమః| ఉద్గతమృత్యుకల్పః ఉపస్తితమృత్యుసమః| ఏష వ్యాధిస్తు త్ర్యహాన్మారయతి, త్ర్యహాదనంతరం కుశలేనోపక్రాంతః సిధ్యతి||16-18||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే శిరోరోగవిజ్ఞానీయో నామ పంచవింశోఽధ్యాయః ||25||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ||२५||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే పంచవింశోఽధ్యాయః||25||