Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ ślēṣmābhiṣyandapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः श्लेष्माभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
pittābhiṣyandānantaraṁ dōṣakramēṇa kaphābhiṣyandapratiṣēdhārambhaḥ- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5
syandādhimanthau kaphajau pravr̥ddhau jayēt sirāṇāmatha mōkṣaṇēna | svēdāvapīḍāñjanadhūmasēkapralēpayōgaiḥ kavalagrahaiśca ||3|| rūkṣaistathā''ścyōtanasaṁvidhānaistathaiva rūkṣaiḥ puṭapākayōgaiḥ | tryahāttryahāccāpyapatarpaṇāntē prātastayōstiktaghr̥taṁ praśastam ||4|| tadannapānaṁ ca samācarēddhi yacchlēṣmaṇō naiva karōti vr̥ddhim |5|
स्यन्दाधिमन्थौ कफजौ प्रवृद्धौ जयेत् सिराणामथ मोक्षणेन | स्वेदावपीडाञ्जनधूमसेकप्रलेपयोगैः कवलग्रहैश्च ||३|| रूक्षैस्तथाऽऽश्च्योतनसंविधानैस्तथैव रूक्षैः पुटपाकयोगैः | त्र्यहात्त्र्यहाच्चाप्यपतर्पणान्ते प्रातस्तयोस्तिक्तघृतं प्रशस्तम् ||४|| तदन्नपानं च समाचरेद्धि यच्छ्लेष्मणो नैव करोति वृद्धिम् |५|
🔊 Audio coming soon
sirāṇāmatha mōkṣaṇēnētyatrāthaśabdādayamabhiprāyaḥ- kr̥tasnēhādipūrvakramasya pravr̥ddhāvasthāyāṁ sirāmōkṣaḥ| pūrvakramamāha- svēdāvapīḍētyādi| tryahāt tryahāditi atarpaṇaprēritadinacatuṣṭayasya tiktadravyasādhitaṁ prātaḥ praśastaṁ ghr̥taṁ, tēna snigdhasya tryahāt sirāmōkṣaḥ| ‘prātastayōstiktaghr̥taṁ praśastaṁ’ ityatra ‘tau prātarēvānu ghr̥taṁ pibētāṁ’ iti kēcit paṭhanti| ‘tadannapānaṁ ca samācarēddhi’ ityatra ‘tat prātarannaṁ ca samācarēddhi’ iti kēcit paṭhanti; prātargrahaṇaṁ dvirannakālaniṣēdhārthamiti vyākhyānayanti||3-4||-
Adhikarana 3 (5) · Śloka 6
kuṭannaṭāsphōṭaphaṇijjhabilvapattūrapilvarkakapitthabhaṅgaiḥ ||5|| svēdaṁ vidadhyāt... |6|
कुटन्नटास्फोटफणिज्झबिल्वपत्तूरपिल्वर्ककपित्थभङ्गैः ||५|| स्वेदं विदध्यात्... |६|
🔊 Audio coming soon
svēdadravyāṇyāha- kuṭannaṭētyādi| kuṭannaṭaṁ tagaraṁ; phaṇijjhakaḥ tīkṣṇagandhaḥ svanāmnaiva prasiddhaḥ, anyē nirguṇḍīmāhuḥ; pattūraḥ śarabālikaḥ, bhaṅgaiḥ patrabhaṅgaiḥ, anyē bhaṅgaśabdēna pallavānāhuḥ||5||-
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
... athavā'nulēpaṁ barhiṣṭhaśuṇṭhīsurakāṣṭhakuṣṭhaiḥ |6|
... अथवाऽनुलेपं बर्हिष्ठशुण्ठीसुरकाष्ठकुष्ठैः |६|
🔊 Audio coming soon
anulēpadravyāṇyāha- athavētyādi| barhiṣṭhaṁ bālakam|6|-
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 10
sindhūtthahiṅgutriphalāmadhūkaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ ||6|| piṣṭairjalēnāñjanavartayaḥ syuḥ pathyāharidrāmadhukāñjanairvā | trīṇyūṣaṇāni triphalā haridrā viḍaṅgasāraśca samāni ca syuḥ ||7|| barhiṣṭhakuṣṭhāmarakāṣṭhaśaṅkhapāṭhāmalavyōṣamanaḥśilāśca | piṣṭvā'mbunā vā kusumāni jātikarañjaśōbhāñjanajāni yuñjyāt ||8|| phalaṁ prakīryādathavā'pi śigrōḥ puṣpaṁ ca tulyaṁ br̥hatīdvayasya | rasāñjanaṁ saindhavacandanaṁ ca manaḥśilālē laśunaṁ ca tulyam ||9|| piṣṭvā'ñjanārthē kaphajēṣu dhīmān vartīrvidadhyānnayanāmayēṣu |10|
सिन्धूत्थहिङ्गुत्रिफलामधूकप्रपौण्डरीकाञ्जनतुत्थताम्रैः ||६|| पिष्टैर्जलेनाञ्जनवर्तयः स्युः पथ्याहरिद्रामधुकाञ्जनैर्वा | त्रीण्यूषणानि त्रिफला हरिद्रा विडङ्गसारश्च समानि च स्युः ||७|| बर्हिष्ठकुष्ठामरकाष्ठशङ्खपाठामलव्योषमनःशिलाश्च | पिष्ट्वाऽम्बुना वा कुसुमानि जातिकरञ्जशोभाञ्जनजानि युञ्ज्यात् ||८|| फलं प्रकीर्यादथवाऽपि शिग्रोः पुष्पं च तुल्यं बृहतीद्वयस्य | रसाञ्जनं सैन्धवचन्दनं च मनःशिलाले लशुनं च तुल्यम् ||९|| पिष्ट्वाऽञ्जनार्थे कफजेषु धीमान् वर्तीर्विदध्यान्नयनामयेषु |१०|
🔊 Audio coming soon
vartyañjanadravyāṇyāha- sindhūtthētyādi| trīṇyūṣaṇānīti trikaṭukamityarthaḥ| barhiṣṭhaṁ vālakam| amarakāṣṭhaṁ dēvadāru| prakīryaḥ kaṇṭakikarañjaḥ| kēcit puṣpamapi prakīryādēvēti kathayanti| tathā br̥hatīdvayasya puṣpaṁ phalaṁ ca| ālaṁ haritālam| ētā vartyō'rdhaślōkasamāpanāḥ pañca tryūṣaṇādidravyairjñēyāḥ| pañjikāyāṁ tu ‘vyōṣamanaḥśilāśca’ ityanantaraṁ ‘mūrvā ca jātīmukulāni cāpi piṣṭvā'mbunaitān vitarēttathaiva’ iti paṭhyatē; vyākhyānaṁ ca- tryūṣaṇādyaṣṭāṅgamañjanaṁ, barhiṣṭhādi dvādaśāṅgaṁ, athavētyanēna vikalpavācinā kaṇṭakikarañjaphalatulyāṁśairvakṣyamāṇairauṣadhairēkamañjanaṁ, śigruphalatulyāṁśairvakṣyamāṇairdvitīyamañjanam| ‘sindhūtthahiṅgu’ ityatra kēcit ‘sindhuprasūtaṁ’ iti paṭhanti||6-9||-
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
rōgē balāsagrathitē'ñjanaṁ jñaiḥ kartavyamētat suviśuddhakāyē ||10|| nīlān yavān gavyapayō'nupītān śalākinaḥ śuṣkatanūn vidahya | tathā'rjakāsphōtakapitthabilvanirguṇḍijātīkusumāni caiva ||11|| tatkṣāravatsaindhavatuttharōcanaṁ pakvaṁ vidadhyādatha lōhanāḍyām | ētadbalāsagrathitē'ñjanaṁ syādēṣō'nukalpastu phaṇijjhakādau ||12||
रोगे बलासग्रथितेऽञ्जनं ज्ञैः कर्तव्यमेतत् सुविशुद्धकाये ||१०|| नीलान् यवान् गव्यपयोऽनुपीतान् शलाकिनः शुष्कतनून् विदह्य | तथाऽर्जकास्फोतकपित्थबिल्वनिर्गुण्डिजातीकुसुमानि चैव ||११|| तत्क्षारवत्सैन्धवतुत्थरोचनं पक्वं विदध्यादथ लोहनाड्याम् | एतद्बलासग्रथितेऽञ्जनं स्यादेषोऽनुकल्पस्तु फणिज्झकादौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
rōgē ityādi| jñairiti kuśalairvaidyairityarthaḥ| ētad vakṣyamāṇaṁ kṣārāñjanam| suviśuddhakāyē iti sirāvyadhavirēkaśirōvirēkairityarthaḥ| tadēva kṣārañjanaṁ vyutpādayannāha- nīlānityādi| nīlān apakvān | gavyapayō'nupītān kr̥ṣṇagōdugdhabhāvitān, pītāniti vaktavyē anupītāniti yat kr̥taṁ tat saptāhaṁ saptāhadvayaṁ vā bhāvanā kāryēti bōdhayati| śalākinaḥ śūkayuktān| taditi bhasmētyarthaḥ| nīlayavādibhasmaprasthaṁ, uṣṇōdakāḍhakēna saha mēlayitvā punaḥ punarāsrāvayēt, yāvat kṣārōdakaṁ tīkṣṇaṁ picchilaṁ raktaṁ ca syāt, tadā bhasma vihāya tatra kṣārōdakē saindhavatuttharōcanamāvāpaṁ kṣārōdakāddvātriṁśadbhāgaṁ dattvā pacēt| kēcit saindhavādidravyāṇi bhasmārthaṁ na tu āvāpārthamiti vadanti, tanmatē'prativāpamēva paktavyam| phaṇijjhakādāvityatrādiśabdāt kusumādayō gr̥hyantē||11-12||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
mahauṣadhaṁ māgadhikāṁ ca mustāṁ sasaindhavaṁ yanmaricaṁ ca śuklam | tanmātuluṅgasvarasēna piṣṭaṁ nētrāñjanaṁ piṣṭakamāśu hanyāt ||13||
महौषधं मागधिकां च मुस्तां ससैन्धवं यन्मरिचं च शुक्लम् | तन्मातुलुङ्गस्वरसेन पिष्टं नेत्राञ्जनं पिष्टकमाशु हन्यात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
piṣṭakarōgē'ñjanamāha- mahauṣadhamityādi| maricaṁ śuklaṁ śōbhāñjanabījam||13||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
phalē br̥hatyā magadhōdbhavānāṁ nidhāya kalkaṁ phalapākakālē | srōtōjayuktaṁ ca taduddhr̥taṁ syāttadvattu piṣṭē ... |14|
फले बृहत्या मगधोद्भवानां निधाय कल्कं फलपाककाले | स्रोतोजयुक्तं च तदुद्धृतं स्यात्तद्वत्तु पिष्टे ... |१४|
🔊 Audio coming soon
aparamapyañjanamāha- phalē ityādi| phalapākakālē kaṇṭakāriphalamuddhr̥tabījaṁ sauvīrāñjanasamabhāgēna pippalīkalkēna pūrayēt, tatkalkaṁ saptarātrādanantaramuddhr̥taṁ mahauṣadhādyañjanavat piṣṭakarōgē hitaṁ pathyamityarthaḥ|14|-
Adhikarana 9 (14) · Śloka 15
...vidhirēṣa cāpi ||14|| vārtākaśigrvindrasurāpaṭōlakirātatiktāmalakīphalēṣu |15|
...विधिरेष चापि ||१४|| वार्ताकशिग्र्विन्द्रसुरापटोलकिराततिक्तामलकीफलेषु |१५|
🔊 Audio coming soon
kaṇṭakāriphalavidhimanyatrāpi phalē'tidiśannāha- vidhirityādi| indrasurā indravāruṇī||14||-
Adhikarana 10 (15) · Śloka 16
kāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyāstathā kṣā(kō)rakamēva cāpi ||15|| praklinnavartmanyupadiśyatē tu yōgāñjanaṁ tanmadhunā'vaghr̥ṣṭam |16|
कासीससामुद्ररसाञ्जनानि जात्यास्तथा क्षा(को)रकमेव चापि ||१५|| प्रक्लिन्नवर्त्मन्युपदिश्यते तु योगाञ्जनं तन्मधुनाऽवघृष्टम् |१६|
🔊 Audio coming soon
praklinnavartmani rōgē yōgāñjanamāha- kāsīsētyādi| jātyāḥ kōrakaṁ jātīkalikā||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
nādēyamagryaṁ maricaṁ ca śuklaṁ nēpālajātā ca samapramāṇā ||16|| samātuluṅgadrava ēṣa yōgaḥ kaṇḍūṁ nihanyāt sakr̥dañjanēna |17|
नादेयमग्र्यं मरिचं च शुक्लं नेपालजाता च समप्रमाणा ||१६|| समातुलुङ्गद्रव एष योगः कण्डूं निहन्यात् सकृदञ्जनेन |१७|
🔊 Audio coming soon
sarvēṣāṁ kaphajākṣirōgāṇāmupadravabhūtāyāḥ kaṇḍvāścikitsāmāha- nādēyamityādi| nādēyamiti saindhavamityarthaḥ| maricaṁ ca śuklamiti śōbhāñjanabījamityarthaḥ; anyē śuklamēva maricaṁ kathayanti| nēpālajātā manaḥśilā||16||-
Adhikarana 12 (17) · Śloka 18
saśr̥ṅgavēraṁ suradāru mustaṁ sindhuprabhū(sū)taṁ mukulāni jātyāḥ ||17|| surāprapiṣṭaṁ tvidamañjanaṁ hi kaṇḍvāṁ ca śōphē ca hitaṁ vadanti |18|
सशृङ्गवेरं सुरदारु मुस्तं सिन्धुप्रभू(सू)तं मुकुलानि जात्याः ||१७|| सुराप्रपिष्टं त्विदमञ्जनं हि कण्ड्वां च शोफे च हितं वदन्ति |१८|
🔊 Audio coming soon
kaṇḍvāmaparamapyañjanamāha- sētyādi||17||-
Adhikarana 13 (18) · Śloka 19
syandādhimanthakramamācarēcca sarvēṣu caitēṣu sadā'pramattaḥ ||18|| (viśēṣatō nāvanamēva kāryaṁ saṁsarjanaṁ cāpi yathōpadiṣṭam ) ||19||
स्यन्दाधिमन्थक्रममाचरेच्च सर्वेषु चैतेषु सदाऽप्रमत्तः ||१८|| (विशेषतो नावनमेव कार्यं संसर्जनं चापि यथोपदिष्टम् ) ||१९||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ balāsagrathitapiṣṭakapraklinnavartmasu viśēṣacikitsāmabhidhāya sāmānyacikitsāmāha- syandētyādi| ētēṣu balasagrathitapiṣṭakapraklinnavartmasu| cakārādanyēṣvapi kaphajākṣirōgēṣu| apramattaḥ sāvadhānaḥ||18||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē kaphābhiṣyandapratiṣēdhō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ ||11||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कफाभिष्यन्दप्रतिषेधो नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē ēkādaśō'dhyāyaḥ||11||