Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
अथातः श्लेष्माभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
पित्ताभिष्यन्दानन्तरं दोषक्रमेण कफाभिष्यन्दप्रतिषेधारम्भः- अथात इत्यादि||१-२||
11. ślēṣmābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5
स्यन्दाधिमन्थौ कफजौ प्रवृद्धौ जयेत् सिराणामथ मोक्षणेन | स्वेदावपीडाञ्जनधूमसेकप्रलेपयोगैः कवलग्रहैश्च ||३|| रूक्षैस्तथाऽऽश्च्योतनसंविधानैस्तथैव रूक्षैः पुटपाकयोगैः | त्र्यहात्त्र्यहाच्चाप्यपतर्पणान्ते प्रातस्तयोस्तिक्तघृतं प्रशस्तम् ||४|| तदन्नपानं च समाचरेद्धि यच्छ्लेष्मणो नैव करोति वृद्धिम् |५|
🔊 Audio coming soon
सिराणामथ मोक्षणेनेत्यत्राथशब्दादयमभिप्रायः- कृतस्नेहादिपूर्वक्रमस्य प्रवृद्धावस्थायां सिरामोक्षः| पूर्वक्रममाह- स्वेदावपीडेत्यादि| त्र्यहात् त्र्यहादिति अतर्पणप्रेरितदिनचतुष्टयस्य तिक्तद्रव्यसाधितं प्रातः प्रशस्तं घृतं, तेन स्निग्धस्य त्र्यहात् सिरामोक्षः| ‘प्रातस्तयोस्तिक्तघृतं प्रशस्तं’ इत्यत्र ‘तौ प्रातरेवानु घृतं पिबेतां’ इति केचित् पठन्ति| ‘तदन्नपानं च समाचरेद्धि’ इत्यत्र ‘तत् प्रातरन्नं च समाचरेद्धि’ इति केचित् पठन्ति; प्रातर्ग्रहणं द्विरन्नकालनिषेधार्थमिति व्याख्यानयन्ति||३-४||-
Adhikarana 3 (5) · Śloka 6
कुटन्नटास्फोटफणिज्झबिल्वपत्तूरपिल्वर्ककपित्थभङ्गैः ||५|| स्वेदं विदध्यात्... |६|
🔊 Audio coming soon
स्वेदद्रव्याण्याह- कुटन्नटेत्यादि| कुटन्नटं तगरं; फणिज्झकः तीक्ष्णगन्धः स्वनाम्नैव प्रसिद्धः, अन्ये निर्गुण्डीमाहुः; पत्तूरः शरबालिकः, भङ्गैः पत्रभङ्गैः, अन्ये भङ्गशब्देन पल्लवानाहुः||५||-
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
... अथवाऽनुलेपं बर्हिष्ठशुण्ठीसुरकाष्ठकुष्ठैः |६|
🔊 Audio coming soon
अनुलेपद्रव्याण्याह- अथवेत्यादि| बर्हिष्ठं बालकम्|६|-
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 10
सिन्धूत्थहिङ्गुत्रिफलामधूकप्रपौण्डरीकाञ्जनतुत्थताम्रैः ||६|| पिष्टैर्जलेनाञ्जनवर्तयः स्युः पथ्याहरिद्रामधुकाञ्जनैर्वा | त्रीण्यूषणानि त्रिफला हरिद्रा विडङ्गसारश्च समानि च स्युः ||७|| बर्हिष्ठकुष्ठामरकाष्ठशङ्खपाठामलव्योषमनःशिलाश्च | पिष्ट्वाऽम्बुना वा कुसुमानि जातिकरञ्जशोभाञ्जनजानि युञ्ज्यात् ||८|| फलं प्रकीर्यादथवाऽपि शिग्रोः पुष्पं च तुल्यं बृहतीद्वयस्य | रसाञ्जनं सैन्धवचन्दनं च मनःशिलाले लशुनं च तुल्यम् ||९|| पिष्ट्वाऽञ्जनार्थे कफजेषु धीमान् वर्तीर्विदध्यान्नयनामयेषु |१०|
🔊 Audio coming soon
वर्त्यञ्जनद्रव्याण्याह- सिन्धूत्थेत्यादि| त्रीण्यूषणानीति त्रिकटुकमित्यर्थः| बर्हिष्ठं वालकम्| अमरकाष्ठं देवदारु| प्रकीर्यः कण्टकिकरञ्जः| केचित् पुष्पमपि प्रकीर्यादेवेति कथयन्ति| तथा बृहतीद्वयस्य पुष्पं फलं च| आलं हरितालम्| एता वर्त्योऽर्धश्लोकसमापनाः पञ्च त्र्यूषणादिद्रव्यैर्ज्ञेयाः| पञ्जिकायां तु ‘व्योषमनःशिलाश्च’ इत्यनन्तरं ‘मूर्वा च जातीमुकुलानि चापि पिष्ट्वाऽम्बुनैतान् वितरेत्तथैव’ इति पठ्यते; व्याख्यानं च- त्र्यूषणाद्यष्टाङ्गमञ्जनं, बर्हिष्ठादि द्वादशाङ्गं, अथवेत्यनेन विकल्पवाचिना कण्टकिकरञ्जफलतुल्यांशैर्वक्ष्यमाणैरौषधैरेकमञ्जनं, शिग्रुफलतुल्यांशैर्वक्ष्यमाणैर्द्वितीयमञ्जनम्| ‘सिन्धूत्थहिङ्गु’ इत्यत्र केचित् ‘सिन्धुप्रसूतं’ इति पठन्ति||६-९||-
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
रोगे बलासग्रथितेऽञ्जनं ज्ञैः कर्तव्यमेतत् सुविशुद्धकाये ||१०|| नीलान् यवान् गव्यपयोऽनुपीतान् शलाकिनः शुष्कतनून् विदह्य | तथाऽर्जकास्फोतकपित्थबिल्वनिर्गुण्डिजातीकुसुमानि चैव ||११|| तत्क्षारवत्सैन्धवतुत्थरोचनं पक्वं विदध्यादथ लोहनाड्याम् | एतद्बलासग्रथितेऽञ्जनं स्यादेषोऽनुकल्पस्तु फणिज्झकादौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
रोगे इत्यादि| ज्ञैरिति कुशलैर्वैद्यैरित्यर्थः| एतद् वक्ष्यमाणं क्षाराञ्जनम्| सुविशुद्धकाये इति सिराव्यधविरेकशिरोविरेकैरित्यर्थः| तदेव क्षारञ्जनं व्युत्पादयन्नाह- नीलानित्यादि| नीलान् अपक्वान् | गव्यपयोऽनुपीतान् कृष्णगोदुग्धभावितान्, पीतानिति वक्तव्ये अनुपीतानिति यत् कृतं तत् सप्ताहं सप्ताहद्वयं वा भावना कार्येति बोधयति| शलाकिनः शूकयुक्तान्| तदिति भस्मेत्यर्थः| नीलयवादिभस्मप्रस्थं, उष्णोदकाढकेन सह मेलयित्वा पुनः पुनरास्रावयेत्, यावत् क्षारोदकं तीक्ष्णं पिच्छिलं रक्तं च स्यात्, तदा भस्म विहाय तत्र क्षारोदके सैन्धवतुत्थरोचनमावापं क्षारोदकाद्द्वात्रिंशद्भागं दत्त्वा पचेत्| केचित् सैन्धवादिद्रव्याणि भस्मार्थं न तु आवापार्थमिति वदन्ति, तन्मतेऽप्रतिवापमेव पक्तव्यम्| फणिज्झकादावित्यत्रादिशब्दात् कुसुमादयो गृह्यन्ते||११-१२||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
महौषधं मागधिकां च मुस्तां ससैन्धवं यन्मरिचं च शुक्लम् | तन्मातुलुङ्गस्वरसेन पिष्टं नेत्राञ्जनं पिष्टकमाशु हन्यात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
पिष्टकरोगेऽञ्जनमाह- महौषधमित्यादि| मरिचं शुक्लं शोभाञ्जनबीजम्||१३||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
फले बृहत्या मगधोद्भवानां निधाय कल्कं फलपाककाले | स्रोतोजयुक्तं च तदुद्धृतं स्यात्तद्वत्तु पिष्टे ... |१४|
🔊 Audio coming soon
अपरमप्यञ्जनमाह- फले इत्यादि| फलपाककाले कण्टकारिफलमुद्धृतबीजं सौवीराञ्जनसमभागेन पिप्पलीकल्केन पूरयेत्, तत्कल्कं सप्तरात्रादनन्तरमुद्धृतं महौषधाद्यञ्जनवत् पिष्टकरोगे हितं पथ्यमित्यर्थः|१४|-
Adhikarana 9 (14) · Śloka 15
...विधिरेष चापि ||१४|| वार्ताकशिग्र्विन्द्रसुरापटोलकिराततिक्तामलकीफलेषु |१५|
🔊 Audio coming soon
कण्टकारिफलविधिमन्यत्रापि फलेऽतिदिशन्नाह- विधिरित्यादि| इन्द्रसुरा इन्द्रवारुणी||१४||-
Adhikarana 10 (15) · Śloka 16
कासीससामुद्ररसाञ्जनानि जात्यास्तथा क्षा(को)रकमेव चापि ||१५|| प्रक्लिन्नवर्त्मन्युपदिश्यते तु योगाञ्जनं तन्मधुनाऽवघृष्टम् |१६|
🔊 Audio coming soon
प्रक्लिन्नवर्त्मनि रोगे योगाञ्जनमाह- कासीसेत्यादि| जात्याः कोरकं जातीकलिका||१५||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
नादेयमग्र्यं मरिचं च शुक्लं नेपालजाता च समप्रमाणा ||१६|| समातुलुङ्गद्रव एष योगः कण्डूं निहन्यात् सकृदञ्जनेन |१७|
🔊 Audio coming soon
सर्वेषां कफजाक्षिरोगाणामुपद्रवभूतायाः कण्ड्वाश्चिकित्सामाह- नादेयमित्यादि| नादेयमिति सैन्धवमित्यर्थः| मरिचं च शुक्लमिति शोभाञ्जनबीजमित्यर्थः; अन्ये शुक्लमेव मरिचं कथयन्ति| नेपालजाता मनःशिला||१६||-
Adhikarana 12 (17) · Śloka 18
सशृङ्गवेरं सुरदारु मुस्तं सिन्धुप्रभू(सू)तं मुकुलानि जात्याः ||१७|| सुराप्रपिष्टं त्विदमञ्जनं हि कण्ड्वां च शोफे च हितं वदन्ति |१८|
🔊 Audio coming soon
कण्ड्वामपरमप्यञ्जनमाह- सेत्यादि||१७||-
Adhikarana 13 (18) · Śloka 19
स्यन्दाधिमन्थक्रममाचरेच्च सर्वेषु चैतेषु सदाऽप्रमत्तः ||१८|| (विशेषतो नावनमेव कार्यं संसर्जनं चापि यथोपदिष्टम् ) ||१९||
🔊 Audio coming soon
इदानीं बलासग्रथितपिष्टकप्रक्लिन्नवर्त्मसु विशेषचिकित्सामभिधाय सामान्यचिकित्सामाह- स्यन्देत्यादि| एतेषु बलसग्रथितपिष्टकप्रक्लिन्नवर्त्मसु| चकारादन्येष्वपि कफजाक्षिरोगेषु| अप्रमत्तः सावधानः||१८||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कफाभिष्यन्दप्रतिषेधो नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon
इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे एकादशोऽध्यायः||११||