Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః శ్లేష్మాభిష్యందప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः श्लेष्माभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
పిత్తాభిష్యందానంతరం దోషక్రమేణ కఫాభిష్యందప్రతిషేధారంభః- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5
స్యందాధిమంథౌ కఫజౌ ప్రవృద్ధౌ జయేత్ సిరాణామథ మోక్షణేన | స్వేదావపీడాంజనధూమసేకప్రలేపయోగైః కవలగ్రహైశ్చ ||3|| రూక్షైస్తథాఽఽశ్చ్యోతనసంవిధానైస్తథైవ రూక్షైః పుటపాకయోగైః | త్ర్యహాత్త్ర్యహాచ్చాప్యపతర్పణాంతే ప్రాతస్తయోస్తిక్తఘృతం ప్రశస్తం ||4|| తదన్నపానం చ సమాచరేద్ధి యచ్ఛ్లేష్మణో నైవ కరోతి వృద్ధిం |5|
स्यन्दाधिमन्थौ कफजौ प्रवृद्धौ जयेत् सिराणामथ मोक्षणेन | स्वेदावपीडाञ्जनधूमसेकप्रलेपयोगैः कवलग्रहैश्च ||३|| रूक्षैस्तथाऽऽश्च्योतनसंविधानैस्तथैव रूक्षैः पुटपाकयोगैः | त्र्यहात्त्र्यहाच्चाप्यपतर्पणान्ते प्रातस्तयोस्तिक्तघृतं प्रशस्तम् ||४|| तदन्नपानं च समाचरेद्धि यच्छ्लेष्मणो नैव करोति वृद्धिम् |५|
🔊 Audio coming soon
సిరాణామథ మోక్షణేనేత్యత్రాథశబ్దాదయమభిప్రాయః- కృతస్నేహాదిపూర్వక్రమస్య ప్రవృద్ధావస్థాయాం సిరామోక్షః| పూర్వక్రమమాహ- స్వేదావపీడేత్యాది| త్ర్యహాత్ త్ర్యహాదితి అతర్పణప్రేరితదినచతుష్టయస్య తిక్తద్రవ్యసాధితం ప్రాతః ప్రశస్తం ఘృతం, తేన స్నిగ్ధస్య త్ర్యహాత్ సిరామోక్షః| ‘ప్రాతస్తయోస్తిక్తఘృతం ప్రశస్తం’ ఇత్యత్ర ‘తౌ ప్రాతరేవాను ఘృతం పిబేతాం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| ‘తదన్నపానం చ సమాచరేద్ధి’ ఇత్యత్ర ‘తత్ ప్రాతరన్నం చ సమాచరేద్ధి’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; ప్రాతర్గ్రహణం ద్విరన్నకాలనిషేధార్థమితి వ్యాఖ్యానయంతి||3-4||-
Adhikarana 3 (5) · Śloka 6
కుటన్నటాస్ఫోటఫణిజ్ఝబిల్వపత్తూరపిల్వర్కకపిత్థభంగైః ||5|| స్వేదం విదధ్యాత్... |6|
कुटन्नटास्फोटफणिज्झबिल्वपत्तूरपिल्वर्ककपित्थभङ्गैः ||५|| स्वेदं विदध्यात्... |६|
🔊 Audio coming soon
స్వేదద్రవ్యాణ్యాహ- కుటన్నటేత్యాది| కుటన్నటం తగరం; ఫణిజ్ఝకః తీక్ష్ణగంధః స్వనామ్నైవ ప్రసిద్ధః, అన్యే నిర్గుండీమాహుః; పత్తూరః శరబాలికః, భంగైః పత్రభంగైః, అన్యే భంగశబ్దేన పల్లవానాహుః||5||-
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
... అథవాఽనులేపం బర్హిష్ఠశుంఠీసురకాష్ఠకుష్ఠైః |6|
... अथवाऽनुलेपं बर्हिष्ठशुण्ठीसुरकाष्ठकुष्ठैः |६|
🔊 Audio coming soon
అనులేపద్రవ్యాణ్యాహ- అథవేత్యాది| బర్హిష్ఠం బాలకం|6|-
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 10
సింధూత్థహింగుత్రిఫలామధూకప్రపౌండరీకాంజనతుత్థతామ్రైః ||6|| పిష్టైర్జలేనాంజనవర్తయః స్యుః పథ్యాహరిద్రామధుకాంజనైర్వా | త్రీణ్యూషణాని త్రిఫలా హరిద్రా విడంగసారశ్చ సమాని చ స్యుః ||7|| బర్హిష్ఠకుష్ఠామరకాష్ఠశంఖపాఠామలవ్యోషమనఃశిలాశ్చ | పిష్ట్వాఽంబునా వా కుసుమాని జాతికరంజశోభాంజనజాని యుంజ్యాత్ ||8|| ఫలం ప్రకీర్యాదథవాఽపి శిగ్రోః పుష్పం చ తుల్యం బృహతీద్వయస్య | రసాంజనం సైంధవచందనం చ మనఃశిలాలే లశునం చ తుల్యం ||9|| పిష్ట్వాఽంజనార్థే కఫజేషు ధీమాన్ వర్తీర్విదధ్యాన్నయనామయేషు |10|
सिन्धूत्थहिङ्गुत्रिफलामधूकप्रपौण्डरीकाञ्जनतुत्थताम्रैः ||६|| पिष्टैर्जलेनाञ्जनवर्तयः स्युः पथ्याहरिद्रामधुकाञ्जनैर्वा | त्रीण्यूषणानि त्रिफला हरिद्रा विडङ्गसारश्च समानि च स्युः ||७|| बर्हिष्ठकुष्ठामरकाष्ठशङ्खपाठामलव्योषमनःशिलाश्च | पिष्ट्वाऽम्बुना वा कुसुमानि जातिकरञ्जशोभाञ्जनजानि युञ्ज्यात् ||८|| फलं प्रकीर्यादथवाऽपि शिग्रोः पुष्पं च तुल्यं बृहतीद्वयस्य | रसाञ्जनं सैन्धवचन्दनं च मनःशिलाले लशुनं च तुल्यम् ||९|| पिष्ट्वाऽञ्जनार्थे कफजेषु धीमान् वर्तीर्विदध्यान्नयनामयेषु |१०|
🔊 Audio coming soon
వర్త్యంజనద్రవ్యాణ్యాహ- సింధూత్థేత్యాది| త్రీణ్యూషణానీతి త్రికటుకమిత్యర్థః| బర్హిష్ఠం వాలకం| అమరకాష్ఠం దేవదారు| ప్రకీర్యః కంటకికరంజః| కేచిత్ పుష్పమపి ప్రకీర్యాదేవేతి కథయంతి| తథా బృహతీద్వయస్య పుష్పం ఫలం చ| ఆలం హరితాలం| ఏతా వర్త్యోఽర్ధశ్లోకసమాపనాః పంచ త్ర్యూషణాదిద్రవ్యైర్జ్ఞేయాః| పంజికాయాం తు ‘వ్యోషమనఃశిలాశ్చ’ ఇత్యనంతరం ‘మూర్వా చ జాతీముకులాని చాపి పిష్ట్వాఽంబునైతాన్ వితరేత్తథైవ’ ఇతి పఠ్యతే; వ్యాఖ్యానం చ- త్ర్యూషణాద్యష్టాంగమంజనం, బర్హిష్ఠాది ద్వాదశాంగం, అథవేత్యనేన వికల్పవాచినా కంటకికరంజఫలతుల్యాంశైర్వక్ష్యమాణైరౌషధైరేకమంజనం, శిగ్రుఫలతుల్యాంశైర్వక్ష్యమాణైర్ద్వితీయమంజనం| ‘సింధూత్థహింగు’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘సింధుప్రసూతం’ ఇతి పఠంతి||6-9||-
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
రోగే బలాసగ్రథితేఽంజనం జ్ఞైః కర్తవ్యమేతత్ సువిశుద్ధకాయే ||10|| నీలాన్ యవాన్ గవ్యపయోఽనుపీతాన్ శలాకినః శుష్కతనూన్ విదహ్య | తథాఽర్జకాస్ఫోతకపిత్థబిల్వనిర్గుండిజాతీకుసుమాని చైవ ||11|| తత్క్షారవత్సైంధవతుత్థరోచనం పక్వం విదధ్యాదథ లోహనాడ్యాం | ఏతద్బలాసగ్రథితేఽంజనం స్యాదేషోఽనుకల్పస్తు ఫణిజ్ఝకాదౌ ||12||
रोगे बलासग्रथितेऽञ्जनं ज्ञैः कर्तव्यमेतत् सुविशुद्धकाये ||१०|| नीलान् यवान् गव्यपयोऽनुपीतान् शलाकिनः शुष्कतनून् विदह्य | तथाऽर्जकास्फोतकपित्थबिल्वनिर्गुण्डिजातीकुसुमानि चैव ||११|| तत्क्षारवत्सैन्धवतुत्थरोचनं पक्वं विदध्यादथ लोहनाड्याम् | एतद्बलासग्रथितेऽञ्जनं स्यादेषोऽनुकल्पस्तु फणिज्झकादौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
రోగే ఇత్యాది| జ్ఞైరితి కుశలైర్వైద్యైరిత్యర్థః| ఏతద్ వక్ష్యమాణం క్షారాంజనం| సువిశుద్ధకాయే ఇతి సిరావ్యధవిరేకశిరోవిరేకైరిత్యర్థః| తదేవ క్షారంజనం వ్యుత్పాదయన్నాహ- నీలానిత్యాది| నీలాన్ అపక్వాన్ | గవ్యపయోఽనుపీతాన్ కృష్ణగోదుగ్ధభావితాన్, పీతానితి వక్తవ్యే అనుపీతానితి యత్ కృతం తత్ సప్తాహం సప్తాహద్వయం వా భావనా కార్యేతి బోధయతి| శలాకినః శూకయుక్తాన్| తదితి భస్మేత్యర్థః| నీలయవాదిభస్మప్రస్థం, ఉష్ణోదకాఢకేన సహ మేలయిత్వా పునః పునరాస్రావయేత్, యావత్ క్షారోదకం తీక్ష్ణం పిచ్ఛిలం రక్తం చ స్యాత్, తదా భస్మ విహాయ తత్ర క్షారోదకే సైంధవతుత్థరోచనమావాపం క్షారోదకాద్ద్వాత్రింశద్భాగం దత్త్వా పచేత్| కేచిత్ సైంధవాదిద్రవ్యాణి భస్మార్థం న తు ఆవాపార్థమితి వదంతి, తన్మతేఽప్రతివాపమేవ పక్తవ్యం| ఫణిజ్ఝకాదావిత్యత్రాదిశబ్దాత్ కుసుమాదయో గృహ్యంతే||11-12||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
మహౌషధం మాగధికాం చ ముస్తాం ససైంధవం యన్మరిచం చ శుక్లం | తన్మాతులుంగస్వరసేన పిష్టం నేత్రాంజనం పిష్టకమాశు హన్యాత్ ||13||
महौषधं मागधिकां च मुस्तां ससैन्धवं यन्मरिचं च शुक्लम् | तन्मातुलुङ्गस्वरसेन पिष्टं नेत्राञ्जनं पिष्टकमाशु हन्यात् ||१३||
🔊 Audio coming soon
పిష్టకరోగేఽంజనమాహ- మహౌషధమిత్యాది| మరిచం శుక్లం శోభాంజనబీజం||13||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
ఫలే బృహత్యా మగధోద్భవానాం నిధాయ కల్కం ఫలపాకకాలే | స్రోతోజయుక్తం చ తదుద్ధృతం స్యాత్తద్వత్తు పిష్టే ... |14|
फले बृहत्या मगधोद्भवानां निधाय कल्कं फलपाककाले | स्रोतोजयुक्तं च तदुद्धृतं स्यात्तद्वत्तु पिष्टे ... |१४|
🔊 Audio coming soon
అపరమప్యంజనమాహ- ఫలే ఇత్యాది| ఫలపాకకాలే కంటకారిఫలముద్ధృతబీజం సౌవీరాంజనసమభాగేన పిప్పలీకల్కేన పూరయేత్, తత్కల్కం సప్తరాత్రాదనంతరముద్ధృతం మహౌషధాద్యంజనవత్ పిష్టకరోగే హితం పథ్యమిత్యర్థః|14|-
Adhikarana 9 (14) · Śloka 15
...విధిరేష చాపి ||14|| వార్తాకశిగ్ర్వింద్రసురాపటోలకిరాతతిక్తామలకీఫలేషు |15|
...विधिरेष चापि ||१४|| वार्ताकशिग्र्विन्द्रसुरापटोलकिराततिक्तामलकीफलेषु |१५|
🔊 Audio coming soon
కంటకారిఫలవిధిమన్యత్రాపి ఫలేఽతిదిశన్నాహ- విధిరిత్యాది| ఇంద్రసురా ఇంద్రవారుణీ||14||-
Adhikarana 10 (15) · Śloka 16
కాసీససాముద్రరసాంజనాని జాత్యాస్తథా క్షా(కో)రకమేవ చాపి ||15|| ప్రక్లిన్నవర్త్మన్యుపదిశ్యతే తు యోగాంజనం తన్మధునాఽవఘృష్టం |16|
कासीससामुद्ररसाञ्जनानि जात्यास्तथा क्षा(को)रकमेव चापि ||१५|| प्रक्लिन्नवर्त्मन्युपदिश्यते तु योगाञ्जनं तन्मधुनाऽवघृष्टम् |१६|
🔊 Audio coming soon
ప్రక్లిన్నవర్త్మని రోగే యోగాంజనమాహ- కాసీసేత్యాది| జాత్యాః కోరకం జాతీకలికా||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
నాదేయమగ్ర్యం మరిచం చ శుక్లం నేపాలజాతా చ సమప్రమాణా ||16|| సమాతులుంగద్రవ ఏష యోగః కండూం నిహన్యాత్ సకృదంజనేన |17|
नादेयमग्र्यं मरिचं च शुक्लं नेपालजाता च समप्रमाणा ||१६|| समातुलुङ्गद्रव एष योगः कण्डूं निहन्यात् सकृदञ्जनेन |१७|
🔊 Audio coming soon
సర్వేషాం కఫజాక్షిరోగాణాముపద్రవభూతాయాః కండ్వాశ్చికిత్సామాహ- నాదేయమిత్యాది| నాదేయమితి సైంధవమిత్యర్థః| మరిచం చ శుక్లమితి శోభాంజనబీజమిత్యర్థః; అన్యే శుక్లమేవ మరిచం కథయంతి| నేపాలజాతా మనఃశిలా||16||-
Adhikarana 12 (17) · Śloka 18
సశృంగవేరం సురదారు ముస్తం సింధుప్రభూ(సూ)తం ముకులాని జాత్యాః ||17|| సురాప్రపిష్టం త్విదమంజనం హి కండ్వాం చ శోఫే చ హితం వదంతి |18|
सशृङ्गवेरं सुरदारु मुस्तं सिन्धुप्रभू(सू)तं मुकुलानि जात्याः ||१७|| सुराप्रपिष्टं त्विदमञ्जनं हि कण्ड्वां च शोफे च हितं वदन्ति |१८|
🔊 Audio coming soon
కండ్వామపరమప్యంజనమాహ- సేత్యాది||17||-
Adhikarana 13 (18) · Śloka 19
స్యందాధిమంథక్రమమాచరేచ్చ సర్వేషు చైతేషు సదాఽప్రమత్తః ||18|| (విశేషతో నావనమేవ కార్యం సంసర్జనం చాపి యథోపదిష్టం ) ||19||
स्यन्दाधिमन्थक्रममाचरेच्च सर्वेषु चैतेषु सदाऽप्रमत्तः ||१८|| (विशेषतो नावनमेव कार्यं संसर्जनं चापि यथोपदिष्टम् ) ||१९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం బలాసగ్రథితపిష్టకప్రక్లిన్నవర్త్మసు విశేషచికిత్సామభిధాయ సామాన్యచికిత్సామాహ- స్యందేత్యాది| ఏతేషు బలసగ్రథితపిష్టకప్రక్లిన్నవర్త్మసు| చకారాదన్యేష్వపి కఫజాక్షిరోగేషు| అప్రమత్తః సావధానః||18||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే కఫాభిష్యందప్రతిషేధో నామైకాదశోఽధ్యాయః ||11||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कफाभिष्यन्दप्रतिषेधो नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే ఏకాదశోఽధ్యాయః||11||