41. śōṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಶೋಷಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅತೀಸಾರಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಂ ಶೋಷೇಽಪ್ಯತೀಸಾರಸಮ್ಭೂತೇರಥವಾ ಜ್ವರಾತೀಸಾರಾಭ್ಯಾಂ ಶೋಷಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಶೋಷಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯತ ಆಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಥೇತ್ಯಾದಿಕಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಶೋಷಪ್ರತಿಷೇಧಂ ಶೋಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಅನೇಕರೋಗಾನುಗತೋ ಬಹುರೋಗಪುರೋಗಮಃ | ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯೋ ದುರ್ನಿವಾರಃ ಶೋಷೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಮಹಾಬಲಃ ||೩||

ನನು, ಶೋಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿದಾನಾಭಿಧಾನೇ ಕೋ ಹೇತುಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಅಜ್ಞಾತರೋಗಸ್ಯ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಪ್ರಗಲ್ಭ್ಯಂ ನ ಸ್ಯಾದತೋ ನಿದಾನಾರಮ್ಭ ಇತಿ; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- “ರೋಗಮಾದೌ ಪರೀಕ್ಷೇತ ತತೋಽನನ್ತರಮೌಷಧಮ್”- ಇತಿ| ಪ್ರಾಗೇವ ವಿಕಾರಸ್ವಭಾವಾಭಿಧಾನಾಯ ವಾಕ್ಯಮಾಹ- ಅನೇಕರೋಗಾನುಗತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನೇಕರೋಗಾ ಉಪದ್ರವಸಞ್ಜ್ಞಕಾಃ, ತೈರನುಗತ ಆಶ್ರಿತಃ| ಬಹವೋ ರೋಗಾಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾಙ್ಗಸಾದಕಫಸಂಸ್ರವಾದಯಃ, ಪುರೋಗಮಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪತ್ವೇನೋಪಸ್ಥಿತಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯ ಇತಿ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವಾದಂಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪನಾಭಿಃ ಪ್ರಕುಪಿತದೋಷಾಣಾಂ ಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾತ್| ದುರ್ನಿವಾರ ಇತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್; ದುರ್ನಿವಾರತ್ವಾಚ್ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರೋಽಯಂ ಮಹಾಬಲಃ||೩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ಸಂಶೋಷಣಾದ್ರಸಾದೀನಾಂ ಶೋಷ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ | ಕ್ರಿಯಾಕ್ಷಯಕರತ್ವಾಚ್ಚ ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಪುನಃ ||೪|| ರಾಜ್ಞಶ್ಚನ್ದ್ರಮಸೋ ಯಸ್ಮಾದಭೂದೇಷ ಕಿಲಾಮಯಃ | ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತಿ ಕೇಚಿದಾಹುಃ ಪುನರ್ಜನಾಃ ||೫||

ಇದಾನೀಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಯಥಾ ಶೋಷಕ್ಷಯರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತಿ ನಾಮಾನಿ ತಥಾಽಽಹ- ಸಂಶೋಷಣಾದ್ರಸಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಕಾಯವಾಙ್ಮಾನಸಂ ವಾ ಕರ್ಮ, ತಸ್ಯ ಕ್ಷಯಕರತ್ವಾತ್| ರಾಜ್ಞ ಇತಿ ‘ದ್ವಿಜಾನಾಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಚನ್ದ್ರಮಸಃ ಚನ್ದ್ರಸ್ಯ, ಆಮಯೋ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ರೋಗಃ, ಕೇಚಿದಿತಿ ಆತ್ರೇಯಪ್ರಭೃತಯಃ; ಯಸ್ಮಾದೇಷ ಆಮಯೋ ದ್ವಿಜಾನಾಂ ರಾಜ್ಞಶ್ಚನ್ದ್ರಮಸಶ್ಚನ್ದ್ರಸ್ಯಾಭೂತ್ತಸ್ಮಾತ್ ತಂ ರೋಗಂ ಕೇಚಿತ್ ಪುನರ್ಜನಾ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತಿ ಬ್ರುವತೇ; ಯತೋಽಯಂ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ರೋಗೋ ರೋಗಾಣಾಂ ರಾಜಾ ಅತೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತಿ ವಾಗ್ಭಟೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ಕಿಲೇತಿ ವಾರ್ತಾಯಾಮ್| ಏವಂ ಖಲು ಯಥಾ ಶ್ರೂಯತೇ- ಪೂರ್ವಂ ದಕ್ಷನಾಮಾ ಪ್ರಜಾಪತಿರಭೂತ್, ತಸ್ಯ ಬಹ್ವಯೋ ದುಹಿತರೋ ಬಭೂವುಃ, ತೇನ ಚ ಸಪ್ತಾಧಿಕಾ ವಿಂಶತಿಃ ಕನ್ಯಕಾಶ್ಚನ್ದ್ರಾಯ ವಿವೋಢೇ ದತ್ತಾಃ, ಸ ಚನ್ದ್ರಮಾಸ್ತಾಸು ಮಧ್ಯೇ ರೋಹಿಣ್ಯಾಮೇವಾನುರಕ್ತೋ ಬಭೂವ, ತತಶ್ಚ ಸಶೋಕಾಭಿರಶ್ವಿನ್ಯಾದಿಭಿರ್ದುಹಿತೃಭಿರಾತ್ಮಪಿತರಿ ದಕ್ಷಸಞ್ಜ್ಞಕೇ ಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ರೋಹಿಣ್ಯಾಮಾಸಕ್ತಿವೃತ್ತಾನ್ತೋ ನಿವೇದಿತಃ, ತತೋ ದುಹಿತೄಣಾಂ ವಾರ್ತಾಮಾಕರ್ಣ್ಯ, ಚನ್ದ್ರಮಾಹೂಯ, ಸರ್ವಾಸ್ವಪಿ ನಿಜಪುತ್ರೀಷು ಸಮತಯಾ ವರ್ತನಾಯ ಚನ್ದ್ರೋಽಭಿಹಿತಃ, ಸ ಚ ತಥೇತಿ ಸ್ವೀಕೃತ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಗುರೋರ್ವಚನಮನಾದೃತ್ಯ ನ ತಾಸು ಸಮವರ್ತತ, ತತೋ ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಕ್ರೋಧೋ ನಿಶ್ವಾಸರೂಪೇಣ ಮೂರ್ತಿಮಾನ್ ಭೂತ್ವಾ ನಿಃಸೃತ್ಯ ಯಕ್ಷ್ಮರೂಪೇಣ ರೋಹಿಣ್ಯಾಮತಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾವಿಲಂ ಚನ್ದ್ರಮಾವಿಶತ್, ತತೋಽಸೌ ತೇನ ರೋಗೇಣಾಭಿಭೂತಃ ಸನ್ ಗತಪ್ರಭೋ ಗತೋತ್ಸಾಹಶ್ಚ ಸಞ್ಜಾತಃ, ಗುರುವಚನಾತಿಕ್ರಮೇಣ ದೋಷಂ ಮತ್ವಾ ತಮೇವ ದಕ್ಷನಾಮಾನಂ ಗುರುಂ ಶರಣಂ ಗತವಾನ್, ತತೋಽನನ್ತರಂ ದೇವವೈದ್ಯಾಭ್ಯಾಮಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಸ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಃ, ತತಃ ಪ್ರಾಪ್ತಬಲಶ್ಚನ್ದ್ರೋ (ರರಾಜಾತೀವ ಸುಪ್ರಭಃ) ಲಘ್ವಗುರುಪ್ರಸಾದೋಽಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಽಭೂತ್ | ಏವಂ ಚ ಸತಿ ಕರ್ಮದೋಷಜೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ದರ್ಶಿತಮ್||೪-೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ಸ ವ್ಯಸ್ತೈರ್ಜಾಯತೇ ದೋಷೈರಿತಿ ಕೇಚಿದ್ವದನ್ತಿ ಹಿ |೬|

ಏಕೀಯಮತೇನಾಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪೃಥಗ್ದೋಷಜತ್ವಮಾಹ- ಸ ವ್ಯಸ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ವ್ಯಾಧಿಃ| ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಪೃಥಗ್ಭೂತೈಃ|೬|-

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

ಏಕಾದಶಾನಾಮೇಕಸ್ಮಿನ್ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾತ್ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿತಃ ||೬|| ಕ್ರಿಯಾಣಾಮವಿಭಾಗೇನ ಪ್ರಾಗೇಕೋತ್ಪಾದನೇನ ಚ | ಏಕ ಏವ ಮತಃ ಶೋಷಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ಮಕೋ ಹ್ಯತಃ ||೭||

ಪರಮತನಿರಾಕರಣಾಯ ಸ್ವಮತಮಾಹ- ಏಕಾದಶಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಾದಶಾನಾಮಿತಿ ಸ್ವರಭೇದಶೂಲಾದೀನಾಮ್| ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮರೋಗೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾತುರ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾದಿತಿ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿತಃ ಅರ್ಥಯುಕ್ತಿತಃ ; ಅನ್ಯೇ ತನ್ತ್ರೇತ್ಯತ್ರ ತತ್ರೇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್, ಯುಕ್ತಿತೋ ಯುಕ್ತಿವಶಾದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಕಾ ಸಾ ಯುಕ್ತಿಃ? ಯದ್ವಶೇನೈಕ ಏವ ಶೋಷ ಇತ್ಯಾಹ- ಕ್ರಿಯಾಣಾಮವಿಭಾಗೇನೇತಿ|- ಚಿಕಿತ್ಸಾನಾಮಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ದರ್ಶಿತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕತ್ವೇ ತೃತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಪ್ರಾಗೇಕೋತ್ಪಾದನೇನ ಚೇತಿ|- ಯಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ದಕ್ಷೇಣ ಕ್ರುದ್ಧೇನೈಕಸ್ಯೋತ್ಪಾದನಂ ಕೃತಮ್| ಹಿಃ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ; ಯಸ್ಮಾತ್ ಶೋಷಸ್ಯೈಕತ್ವೇ ಹೇತುತ್ರಿತಯಮತ್ರೋಕ್ತಮ್, ಅತ ಏಕ ಏವ ಶೋಷಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ಮಕೋ ಮತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೬-೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ಉದ್ರೇಕಾತ್ತತ್ರ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದೋಷಾಣಾಂ ನಿಪತನ್ತಿ ಹಿ |೮|

ನನು, ಯದಿ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ಮಕ ಏಕ ಏವಾಯಂ ತತ್ ಕಥಮತ್ರ ಏಕೈಕದೋಷಪೃಥಗ್ಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾಹ - ಉದ್ರೇಕಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ರೇಕಾತ್ ಆಧಿಕ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ಶೋಷೇ| ಹಿಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ, ಸ ಚ ಹೇತುರ್ಬಹುಪ್ರಕಾರೋಽಪಿ ಚತುರ್ವಿಧತ್ವಂ ನ ತ್ಯಜತಿ|೮|-

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

ಕ್ಷಯಾದ್ವೇಗಪ್ರತೀಘಾತಾದಾಘಾತಾದ್ವಿಷಮಾಶನಾತ್ ||೮|| ಜಾಯತೇ ಕುಪಿತೈರ್ದೋಷೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತದೇಹಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ |೯|

ತಮೇವ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಕ್ಷಯಾದ್ವೇಗಪ್ರತೀಘಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಯಾತ್ ರಸಾದಿಶುಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ಷಯಾತ್| ವೇಗಪ್ರತೀಘಾತಾತ್ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುನ್ಮುಖಾನಾಮವರೋಧಾತ್| ಆಘಾತಾತ್ ಪತನಾದಿತಃ, ಅಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ವಿಷಮಾಶನಾದಿತಿ ಅಪ್ರಾಪ್ತಾತೀತಕಾಲಬಹ್ವಲ್ಪಭೋಜನಾತ್| ಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯಾದಿಹೇತುಭಿಃ ಕುಪಿತೈರ್ದೋಷೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತದೇಹಸ್ಯ ಶೋಷೋ ಜಾಯತೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ವೇಗಾಘಾತಾತ್ ಪೂರಣಾದ್ವಾ ಸಙ್ಘಾತಾತ್ ಸಙ್ಕ್ಷಯಾದಪಿ’ ಇತಿ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಪೂರಣಂ ವಿಷಮಾಶನಮಭಿಪ್ರೇತಂ, ಸಙ್ಘಾತೋಽತ್ರ ಸಾಹಸಃ, ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೮||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ಕಫಪ್ರಧಾನೈರ್ದೋಷೈರ್ಹಿ ರುದ್ಧೇಷು ರಸವರ್ತ್ಮಸು ||೯||

ಕಫಪ್ರಧಾನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫಪ್ರಧಾನೈಃ ಉತ್ಕಟಕಫೈಃ| ಹಿಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ| ರಸವರ್ತ್ಮಸ್ವಿತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ವರ್ತ್ಮ ಮಾರ್ಗಃ, ತೇನ ರಸಾದಿವಾಹಿನೀಷು ಧಮನೀಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ಅತಿವ್ಯವಾಯಿನೋ ವಾಽಪಿ ಕ್ಷೀಣೇ ರೇತಸ್ಯನನ್ತರಮ್ | ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ಧಾತವಃ ಸರ್ವೇ ತತಃ ಶುಷ್ಯತಿ ಮಾನವಃ ||೧೦||

ಅಪರಪ್ರಕಾರೇಣ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತೀತ್ಯಾದಿ| ಅತಿವ್ಯವಾಯಿನಃ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಸೇವಿನಃ| ಕ್ಷೀಣೇ ರೇತಸಿ ಶುಕ್ರೇ, ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಶ್ಚ ಮೇಢ್ರವೃಷಣವೇದನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ಞೇಯಃ| ಅನನ್ತರಂ ರೇತಸಃ ಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ಧಾತವಃ ಸರ್ವೇ ಇತಿ ಪರಂ ಯದಿ ಸ್ತ್ರೀಭ್ಯೋ ನ ನಿವರ್ತತೇ| ನನು, ರಸವರ್ತ್ಮರೋಧಾದ್ರಸೇನ ರಕ್ತಸ್ಯಾಬೃಂಹಣಾತ್ತದಪಚಯಃ ರಕ್ತಾಪಚಯಾಚ್ಚ ಮಾಂಸಸ್ಯಾಪಚಯ ಇತ್ಯಾದಿಪೂರ್ವಪೂರ್ವಧಾತುಕ್ಷೀಣತಯಾ ಕೃತ್ವಾ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಯುಕ್ತಃ ಕ್ಷಯಃ, ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ತು ಪೂರ್ವಧಾತೂನಾಂ ಕಥಂ ಕ್ಷಯಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಯಥಾ ಮಹಾಜಲಾಧಾರಪರಿಕ್ಷಯೇ ತತ್ರ ಪ್ರವಿಶತಾಂ ಜಲಪ್ರಾಯಾಣಾಂ (ಜನ್ತೂನಾಂ) ಕ್ಷಯಸ್ತದ್ವದತ್ರಾಪೀತಿ| ಸ್ವಮಾರ್ಗಾವರೋಧಾದ್ರಸೋಽಸಞ್ಚರನ್ ಕಿಂ ಕರೋತಿ? ಹೃದಯೇ ವಿದಹ್ಯತೇ, ಕಾಸವೇಗೇನ ಮುಖಮಾರ್ಗಾತ್ ಪಿಚ್ಛಿಲಬಹಲವಿಸ್ರಹರಿತಪೀತಶ್ವೇತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೧೦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋ ಜ್ವರಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಃ ಶೋಣಿತದರ್ಶನಮ್ | ಸ್ವರಭೇದಶ್ಚ ಜಾಯೇತ ಷಡ್ರೂಪೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ||೧೧||

ಇದಾನೀಂ ಮಧ್ಯಬಲದೋಷಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಶೋಷಸ್ಯ ಷಡ್ರೂಪಾಣಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋ ಜ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವರಭೇದಃ ಘರ್ಘರಾದಿಸ್ವರಃ||೧೧||

Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13

ಸ್ವರಭೇದೋಽನಿಲಾಞ್ಛೂಲಂ ಸಂಲೋಚಶ್ಚಾಂಸಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ | ಜ್ವರೋ ದಾಹೋಽತಿಸಾರಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಗಮಃ ||೧೨|| ಶಿರಸಃ ಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವಮಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದ ಏವ ಚ | ಕಾಸಃ ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಚೋದ್ಧ್ವಂಸೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫಕೋಪತಃ ||೧೩||

ಷಡ್ರೂಪಾಣಿ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ದೋಷಭೇದೇನೈಕಾದಶರೂಪಾಣಿ ಬಲವತ್ಸಮದೋಷಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಶೋಷಸ್ಯ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ವರಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಲೋಚೋ ಲುಞ್ಚನಮಿವ, ಅಂಸಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ; ‘ಸಂಲೋಚ’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ಸಙ್ಕೋಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಸಙ್ಕೋಚನಮಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿರಸಃ ಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವಂ ‘ಕಫೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದೋ ಭಕ್ತಾರುಚಿಃ| ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಚೋದ್ಧ್ವಂಸಃ ಕಣ್ಠಭಙ್ಗಃ; ಅನ್ಯೇ ಉದ್ಧ್ವಂಸ ಉತ್ಕಾಸಿಕೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಸ್ವರಭೇದಾದಿಲಿಙ್ಗತ್ರಯಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ವಾತೇನ, ಜ್ವರಾದೀನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಪಿತ್ತೇನ, ಶಿರಸಃ ಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವಾದೀನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಕಫೇನ; ಏವಂ ಷಡ್ರೂಪಾಣ್ಯಪಿ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಜ್ಞೇಯಾನಿ||೧೨-೧೩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ಏಕಾದಶಭಿರೇಭಿರ್ವಾ ಷಡ್ಭಿರ್ವಾಽಪಿ ಸಮನ್ವಿತಮ್ | (ಕಾಸಾತೀಸಾರಪಾರ್ಶ್ವಾರ್ತಿಸ್ವರಭೇದಾರುಚಿಜ್ವರೈಃ ||೧೪|| ತ್ರಿಭಿರ್ವಾ ಪೀಡಿತಂ ಲಿಙ್ಗೈರ್ಜ್ವರಕಾಸಾಸೃಗಾಮಯೈಃ) | ಜಹ್ಯಾಚ್ಛೋಷಾರ್ದಿತಂ ಜನ್ತುಮಿಚ್ಛನ್ ಸುವಿಪುಲಂ ಯಶಃ ||೧೫||

ಇದಾನೀಂ ರೂಪಪ್ರಸ್ತಾವಾದ್ಬಹುರೂಪಾನ್ವಿತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ- ಏಕಾದಶಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರೇಭಿಃ ಸ್ವರಭೇದೋಽನಿಲಾಚ್ಛೂಲಮಿತ್ಯಾದಿಕೈಃ, ಷಡ್ಭಿರ್ವಾಽಪೀತಿ ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋ ಜ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ, ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ತ್ರಿಭಿರ್ವಾ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾಸೃಗಾಮಯೈಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತೈಃ, ಸಮನ್ವಿತಮಿತಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಜಹ್ಯಾದಿತಿ ತ್ಯಜೇತ್, ಪರಂ ವಹ್ನೌ ಮನ್ದೇ ಬಲಮಾಂಸಕ್ಷಯೇ ಸತೀತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ನನು, ಸರ್ವರೂಪಾದರ್ಧತ್ರಿರೂಪೌ ಲಘುತರೌ, ತತ್ಕಥಂ ತಾವಪ್ಯಸಾಧ್ಯೌ? ಉಚ್ಯತೇ- ಬಲವಹ್ನಯಪಚಯೇ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾತ್ತಯೋರಪಿ ಮಹತ್ತ್ವಾತ್; ಏತೇನ ಸರ್ವರೂಪೋಪಪನ್ನ ಏವಾಸಾಧ್ಯಃ, ಇತರೌ ತು ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷೇಣೇತಿ| ಅಯಂ ಪಾಠಃ ಪುಸ್ತಕಾನ್ತರೇಷ್ವನ್ಯಥಾ ಪಠ್ಯತೇ, ಸ ಚ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರ್ನ ಪಠಿತಃ||೧೪-೧೫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ವ್ಯವಾಯಶೋಕಸ್ಥಾವಿರ್ಯವ್ಯಾಯಾಮಾಧ್ವೋಪವಾಸತಃ | ವ್ರಣೋರಃಕ್ಷತಪೀಡಾಭ್ಯಾಂ ಶೋಷನನ್ಯೇ ವದನ್ತಿ ಹಿ ||೧೬||

ಏಕೀಯಮತೇನ ಶೋಷಭೇದಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವ್ಯವಾಯಶೋಕೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯವಾಯಃ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾ, ಶೋಕಃ ಪುತ್ರಾದಿವಿಯೋಗೇನ ಚಿತ್ತೋದ್ವೇಗಃ, ಸ್ಥಾವಿರ್ಯಂ ವೃದ್ಧತ್ವಂ; ಅನ್ಯೇ ವಾರ್ಧಕ್ಯಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ; ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಶರೀರಾಯಾಸಜನಕಂ ಕರ್ಮ; ಅಧ್ವಾ ದೀರ್ಘಮಾರ್ಗಾಟನಂ; ವ್ಯವಾಯಾದ್ಯುಪವಾಸಾನ್ತೈರ್ಹೇತುಭಿಸ್ತಥಾ ವ್ರಣಪೀಡಯಾ ಉರಃಕ್ಷತಪೀಡಯಾ ಚಾನ್ಯೇ ಶೋಷಾನ್ ವದನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ವ್ಯವಾಯಶೋಷೀ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಲಿಙ್ಗೈರುಪದ್ರುತಃ | ಪಾಣ್ಡುದೇಹೋ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ಚಾಸ್ಯ ಧಾತವಃ ||೧೭||

ವ್ಯವಾಯಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ- ವ್ಯವಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಲಿಙ್ಗೈರಿತಿ ‘ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಮೇಢ್ರವೃಷಣವೇದನಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಯಥಾಪೂರ್ವಮಿತಿ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ತತ್ರ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಪೂರ್ವಂ ಮಜ್ಜಾ, ಮಜ್ಜ್ಞೋಽಸ್ಥಿ, ಅಸ್ಥ್ನೋ ಮೇದಃ, ಮೇದಸೋ ಮಾಂಸಂ, ಮಾಂಸಸ್ಯ ರಕ್ತಮಿತ್ಯೇವಂ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ಧಾತವಃ ಪ್ರಾಗ್ವದೇವ ದರ್ಶಿತನ್ಯಾಯಾತ್, ಪರಂ ಯದಿ ಸ್ತ್ರೀಭ್ಯೋ ನ ನಿವರ್ತತೇ||೧೭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

ಪ್ರಧ್ಯಾನಶೀಲಃ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಃ ಶೋಕಶೋಷ್ಯಪಿ ತಾದೃಶಃ | ವಿನಾ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಕೃತೈರ್ವಿಕಾರೈರಭಿಲಕ್ಷಿತಃ ||೧೮||

ಶೋಕಶೋಷಿಣಮಾಹ- ಪ್ರಧ್ಯಾನಶೀಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಧ್ಯಾನಶೀಲಃ ಚಿನ್ತಾಪರಃ, ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಃ ಅವಸನ್ನಗಾತ್ರಃ| ತಾದೃಶ ಇತಿ ವ್ಯವಾಯಶೋಷಿತವದಭಿಲಕ್ಷಿತಃ, ಪರಂ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಕೃತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ವಿನಾ; ಏತೇನ ಪಾಣ್ಡುದೇಹ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

ಜರಾಶೋಷೀ ಕೃಶೋ ಮನ್ದವೀರ್ಯಬುದ್ಧಿಬಲೇನ್ದ್ರಿಯಃ | ಕಮ್ಪನೋಽರುಚಿಮಾನ್ ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರಹತಸ್ವರಃ(ನಃ) ||೧೯|| ಷ್ಠೀವತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೀನಂ ಗೌರವಾರುಚಿಪೀಡಿತಃ | ಸಮ್ಪ್ರಸ್ರುತಾಸ್ಯನಾಸಾಕ್ಷಃ ಸುಪ್ತರೂಕ್ಷಮಲಚ್ಛವಿಃ ||೨೦||

ಜರಾಶೋಷಿಣಮಾಹ- ಜರಾಶೋಷೀ ಕೃಶೋ ಮನ್ದೇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದಶಬ್ದೋ ವೀರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಬಲಮ್ ಓಜೋ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಂ ಸಪ್ತಧಾತುಧಾಮಭೂತಮ್| ಪುನರರುಚಿಕಥನಮತ್ಯನ್ತಾರೋಚಕಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್ | ಸಮ್ಪ್ರಸ್ರುತೇತ್ಯಾದಿ ಸಮ್ಪ್ರಸ್ರುತಶಬ್ದ ಆಸ್ಯಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಆಸ್ಯಂ ಮುಖಕುಹರಮ್, ಅಕ್ಷಿ ಲೋಚನಮ್| ಸುಪ್ತರೂಕ್ಷತ್ವಂ ಪ್ರಭಾಯಾಃ, ರೂಕ್ಷತ್ವಂ ಚ ಮಲಸ್ಯ; ಯದ್ಯಪಿ ಸತ್ಪರೂಕ್ಷತ್ವಂ ತ್ವಚಿ ಭವತಿ ನ ಪ್ರಭಾಯಾಂ, ತಥಾಽಪಿ ‘ಮಞ್ಚಾಃ ಕ್ರೋಶನ್ತಿ’ ಇತಿವದುಪಚಾರಾತ್ ಪ್ರಭಾಯಾಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತು ಜರಾಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮತ್ರ ನ ಪಠತಿ, ಸಪ್ತತೇಸ್ತೂರ್ಧ್ವಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಆತುರೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇ ಉಕ್ತತ್ವಾತ್||೧೯-೨೦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

ಅಧ್ವಪ್ರಶೋಷೀ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಃ ಸಮ್ಭೃಷ್ಟಪರುಷಚ್ಛವಿಃ | ಪ್ರಸುಪ್ತಗಾತ್ರಾವಯವಃ ಶುಷ್ಕಕ್ಲೋಮಗಲಾನನಃ ||೨೧||

ಅಧ್ವಶೋಷಿಣಮಾಹ- ಅಧ್ವಪ್ರಶೋಷೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಃ ಶಿಥಿಲಗಾತ್ರಾವಯವಃ| ಪ್ರಸುಪ್ತಮಾತ್ರಾವಯವ ಇತ್ಯನೇನ ಅಕರ್ಮಣ್ಯಶರೀರಪ್ರದೇಶ ಉಕ್ತಃ| ಶುಷ್ಕಶಬ್ದಃ ಕ್ಲೋಮಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಕ್ಲೋಮ ತಿಲಕಮ್, ಆನನಂ ಮುಖಕುಹರಮ್| ಸಮ್ಭೃಷ್ಟಪರುಷಚ್ಛವಿರಿತಿ ದಗ್ಧಸ್ಯೇವ ಪರುಷಾ ಛವಿರ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಕೇಚಿತ್ ‘ಸಮ್ಭೃಷ್ಟಪರುಷಚ್ಛವಿಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸಂಸೃಷ್ಟಪರುಷಚ್ಛವಿಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಸಂಸೃಷ್ಟಾ ಪರುಷಾ ಛವಿಃ ಯಸ್ಯ ಸ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಜರಾಶೋಷ್ಯನನ್ತರಂ ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷೀ ವಾಚ್ಯೋ ನಾಧ್ವಶೋಷೀ, ತಥಾಽಪ್ಯಧ್ವಶೋಷಿಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷಿಣ್ಯತಿದೇಶಾತ್ ಪೂರ್ವಮತ್ರಾಧ್ವಶೋಷಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷಿಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವ ಕುತೋಽಧ್ವಶೋಷಿಣಿ ನಾತಿದಿಶ್ಯನ್ತೇ? ಸತ್ಯಮ್, ಉರಃಕ್ಷತಲಿಙ್ಗಾನಾಮಧಿಕಾನಾಂ ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷಿಣಿ ಸದ್ಭಾವಾತ್| ಕೇಚಿದತ್ರ ‘ತೃಡಙ್ಗಮರ್ದದೌರ್ಬಲ್ಯಪಾರುಷ್ಯೈರರ್ದಿತೋಽಧ್ವನಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೨೧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷೀ ಭೂಯಿಷ್ಠಮೇಭಿರೇವ ಸಮನ್ವಿತಃ | ಉರಃಕ್ಷತಕೃತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಂಯುಕ್ತಶ್ಚ ಕ್ಷತಾದ್ವಿನಾ ||೨೨||

ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷಿಣಮಾಹ- ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷೀ ಭೂಯಿಷ್ಠಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಭಿರೇವೇತಿ ಅನನ್ತರೋಕ್ತೈಃ ಅಧ್ವಶೋಷಿಲಕ್ಷಣೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪವಾಸಶೋಷಿಲಕ್ಷಣಂ ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಕ್ತಂ ‘ತತ್ರ ವಾತಲಾಹಾರಸೇವಿನ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್||೨೨||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

ರಕ್ತಕ್ಷಯಾದ್ವೇದನಾಭಿಸ್ತಥೈವಾಹಾರಯನ್ತ್ರಣಾತ್ | ವ್ರಣಿತಸ್ಯ ಭವೇಚ್ಛೋಷಃ ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೨೩||

ವ್ರಣಶೋಷಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ರಕ್ತಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ರಣಶೋಷಿಣೋ ವೈಶೇಷಿಕಲಕ್ಷಣಾನುಪದೇಶಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದ್ಯೇವಂ ಕುತೋಽಸ್ಯ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಮಿತಿ ಚೇತ್, ವಿಶಿಷ್ಟಕಾರಣತಯಾ ಅಸಾಧ್ಯತಮತ್ವಖ್ಯಾತೇಃ ||೨೩||

Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 26

ವ್ಯಾಯಾಮಭಾರಾಧ್ಯಯನೈರಭಿಘಾತಾತಿಮೈಥುನೈಃ | ಕರ್ಮಣಾ ಚಾಪ್ಯುರಸ್ಯೇನ ವಕ್ಷೋ ಯಸ್ಯ ವಿದಾರಿತಮ್ | ತಸ್ಯೋರಸಿ ಕ್ಷತೇ ರಕ್ತಂ ಪೂಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚ ಗಚ್ಛತಿ ||೨೪|| ಕಾಸಮಾನಶ್ಛರ್ದಯೇಚ್ಚ ಪೀತರಕ್ತಾಸಿತಾರುಣಮ್ | ಸನ್ತಪ್ತವಕ್ಷಾಃ ಸೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ದೂಯನಾತ್ಪರಿತಾಮ್ಯತಿ ||೨೫|| ದುರ್ಗನ್ಧವದನೋಚ್ಛ್ವಾಸೋ ಭಿನ್ನವರ್ಣಸ್ವರೋ ನರಃ |೨೬|

ಉರಃಕ್ಷತಶೋಷಿಣಮಾಹ- ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮಣಾ ಚಾಪ್ಯುರಸ್ಯೇನೇತಿ ಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದಿನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷತೇ ಅತಿದಾರಿತೇ| ಅಸಿತಮ್ ಈಷತ್ಕೃಷ್ಣಮ್, ಅರುಣಮ್ ಈಷದ್ರಕ್ತಮ್| ದೂಯನಾತ್ ಅತಿವೇದನಾತ್, ಪರಿತಾಮ್ಯತಿ ಮೋಹಂ ಯಾತಿ| ದುರ್ಗನ್ಧಶಬ್ದೋ ವದನೋಚ್ಛ್ವಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೨೪-೨೫||-

Adhikarana 21 (26) · Śloka 27

ಕೇಷಾಞ್ಚಿದೇವಂ ಶೋಷೋ ಹಿ ಕಾರಣೈರ್ಭೇದಮಾಗತಃ ||೨೬|| ನ ತತ್ರ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮಸ್ತಾನಾಂ ನಿಪಾತನಮ್ |೨೭|

ಏಕೀಯಮತಮಾಹ- ಕೇಷಾಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಷಾಞ್ಚಿದಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಮತೇ ಏವಂ ವ್ಯವಾಯಾದಿಭಿರನೇಕೈಃ ಕಾರಣೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಶೋಷೋ ಭೇದಮಾಗತಃ; ಅತ ಏಕ ಏವ ಸ್ವಮತೇ ಶೋಷೋ ನೇತರೇ ವ್ಯವಾಯಾದಿಜಾಃ| ಕುತೋ ವ್ಯವಾಯಾದಿಜಾಃ ಶೋಷಾ ನ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ನ ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ವ್ಯವಾಯಾದಿಜೇಷು||೨೬||-

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

ಕ್ಷಯಾ ಏವ ಹಿ ತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಧಾತುಸಞ್ಜ್ಞಿತಾಃ ||೨೭||

ಯದಿ ತೇ ವ್ಯವಾಯಾದಿಜಾಃ ಶೋಷಾಃ ನ ಭವನ್ತಿ ತರ್ಹಿ ಕಿನ್ನಾಮಧೇಯಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಕ್ಷಯಾ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ವ್ಯವಾಯಾದಿಜಾಃ ಕ್ಷಯಾ ಏವ, ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾಃ? ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಧಾತುಸಞ್ಜ್ಞಿತಾಃ ಧಾತುಕ್ಷಯಸಞ್ಜ್ಞಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತಃ ಶುಕ್ರಮಾರಭ್ಯ ವಿಲೋಮೇನ ವ್ಯವಾಯಾದಿಭಿರ್ಧಾತೂನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್||೨೭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ತು ತೇಷಾಂ ಹಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ಧಾತುಸಙ್ಕ್ಷಯೇ ||೨೮||

ತೇಷಾಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ತು ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುಸಙ್ಕ್ಷಯೇ ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ||೨೮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

ಶ್ವಾಸಾಙ್ಗಸಾದಕಫಸಂಸ್ರವತಾಲುಶೋಷಚ್ಛರ್ದ್ಯಗ್ನಿಸಾದಮದಪೀನಸಪಾಣ್ಡುನಿದ್ರಾಃ | ಶೋಷೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಭವನ್ತಿ ಸ ಚಾಪಿ ಜನ್ತುಃ ಶುಕ್ಲೇಕ್ಷಣೋ ಭವತಿ ಮಾಂಸಪರೋ ರಿರಂಸುಃ ||೨೯|| ಸ್ವಪ್ನೇಷು ಕಾಕಶುಕಶಲ್ಲಕಿನೀಲಕಣ್ಠಗೃಧ್ರಾಸ್ತಥೈವ ಕಪಯಃ ಕೃಕಲಾಸಕಾಶ್ಚ | ತಂ ವಾಹಯನ್ತಿ ಸ ನದೀರ್ವಿಜಲಾಶ್ಚ ಪಶ್ಯೇಚ್ಛುಷ್ಕಾಂಸ್ತರೂನ್ ಪವನಧೂಮದವಾರ್ದಿತಾಂಶ್ಚ ||೩೦||

ಇದಾನೀಮೇಕೀಯಮತಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯನನ್ತರಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯಾಹ- ಶ್ವಾಸಾಙ್ಗಸಾದಕಫಸಂಸ್ರವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಸಾದಃ ಅಙ್ಗಾನಾಮನುತ್ಸಾಹಃ, ಅಗ್ನಿಸಾದಃ ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮ್| ಮದಃ ಪೂಗಫಲೇನೇವ ಮತ್ತತಾ| ಮಾಂಸಪರೋ ಮಾಂಸಾಭಿಲಾಷೀ| ರಿರಂಸುಃ ರನ್ತುಮಿಚ್ಛುಃ| ಶಲ್ಲಕೀ ಗೋಧಾನುಕಾರೀ ವಜ್ರಶಕಲಃ, ‘ಶಲ್ಲಕ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ನೀಲಕಣ್ಠೋ ಮಯೂರಃ, ಗೃಧ್ರಃ ಆಮಿಷಾಶೀ ಯೋಜನದೃಷ್ಟಿಃ| ಕಪಯೋ ವಾನರಾಃ| ಕೃಕಲಾಸಃ ಕೃಕಣ್ಟಕಃ ‘ಗಿರಗಿಟ’ ಇತಿ ಪೂರ್ವದೇಶೀಯಾ ಭಾಷನ್ತೇ| ತಂ ಶೋಷಿಣಂ, ವಾಹಯನ್ತಿ ಪ್ರಾಪಯನ್ತಿ ಸ ಶೋಷೀ| ನನು, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯನನ್ತರಂ ಪೂರ್ವರೂಪೇಷು ವಕ್ತವ್ಯೇಷು ಕಥಂ ರೂಪಾಣ್ಯಭಿಧಾಯ ಪೂರ್ವರೂಪೋಪಾದಾನಂ ಕೃತಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ರೂಪಾಣ್ಯವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯಸ್ಯೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್||೨೯-೩೦||

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

ಮಹಾಶನಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಮತೀಸಾರನಿಪೀಡಿತಮ್ | ಶೂನಮುಷ್ಕೋದರಂ ಚೈವ ಯಕ್ಷ್ಮಿಣಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೩೧||

ವರ್ಜ್ಯಮಾಹ- ಮಹಾಶನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮುಷ್ಕೋ ವೃಷಣಮ್| ‘ಯಕ್ಷ್ಮಿಣಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ಶೋಷಿಣಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೩೧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

ಉಪಾಚರೇದಾತ್ಮವನ್ತಂ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿಮಕೃಶಂ ನವಮ್ |೩೨|

ಉಪಕ್ರಮ್ಯಮಾಹ- ಉಪಾಚರೇದಾತ್ಮವನ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮವನ್ತಂ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಮ್|೩೨|-

Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33

ಸ್ಥಿರಾದಿವರ್ಗಸಿದ್ಧೇನ ಘೃತೇನಾಜಾವಿಕೇನ ಚ ||೩೨|| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಮೃದು ಕರ್ತವ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ಶೋಧನಮ್ | ಆಸ್ಥಾಪನಂ ತಥಾ ಕಾರ್ಯಂ ಶಿರಸಶ್ಚ ವಿರೇಚನಮ್ ||೩೩||

ತದೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸ್ಥಿರಾದಿವರ್ಗಸಿದ್ಧೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಾದಿಃ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಃ| ಮೃದು ಯತ್ ಕರ್ಶನಂ ನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಸ್ಥಾಪನಂ ನಿರೂಹಃ| ತಥೇತಿ ಮೃದ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿರಸೋ ವಿರೇಚನಂ ನಸ್ಯಮ್||೩೨-೩೩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

ಯವಗೋಧೂಮಶಾಲೀಂಶ್ಚ ರಸೈರ್ಭುಞ್ಜೀತ ಶೋಧಿತಃ |೩೪|

ಶೋಧಿತಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮ ಆಹ- ಯವಗೋಧೂಮೇತ್ಯಾದಿ| ರಸೈಃ ಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸರಸೈಃ|೩೪|-

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

ದೃಢೇಽಗ್ನೌ ಬೃಂಹಯೇಚ್ಚಾಪಿ ನಿವೃತ್ತೋಪದ್ರವಂ ನರಮ್ ||೩೪||

ಬೃಂಹಣವಿಷಯಮಾಹ- ದೃಢೇಽಗ್ನಾವಿತ್ಯಾದಿ| ನಿವೃತ್ತೋಪದ್ರವಮಿತಿ ಪ್ರಶಾನ್ತಸ್ವರಭೇದಾದಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೪||

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

ವ್ಯವಾಯಶೋಷಿಣಂ ಪ್ರಾಯೋ ಭಜನ್ತೇ ವಾತಜಾ ಗದಾಃ | ಬೃಂಹಣೀಯೋ ವಿಧಿಸ್ತಸ್ಮೈ ಹಿತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽನಿಲಾಪಹಃ ||೩೫||

ಇದಾನೀಂ ವ್ಯವಾಯಶೋಷಿಣೋ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ವ್ಯವಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ‘ವ್ಯವಾಯಶೋಷಿಣಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯಂ ಕೇಚಿನ್ನೇಚ್ಛನ್ತಿ, ‘ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚಾವಿಭಾಗೇನ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಘಾತಾತ್||೩೫||

Adhikarana 31 (36-39) · Śloka 39

ಕಾಕಾನುಲೂಕಾನ್ನಕುಲಾನ್ ಬಿಡಾಲಾನ್ ಗಣ್ಡೂಪದಾನ್ ವ್ಯಾಲಬಿಲೇಶಯಾಖೂನ್ | ಗೃಧ್ರಾಂಶ್ಚ ದದ್ಯಾದ್ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರವಾದೈಃ ಸಸೈನ್ಧವಾನ್ ಸರ್ಷಪತೈಲಭೃಷ್ಟಾನ್ ||೩೬|| ದೇಯಾನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ಚ ಜಾಙ್ಗಲಾನಿ ಮುದ್ಗಾಢಕೀಸೂಪರಸಾಶ್ಚ ಹೃದ್ಯಾಃ | ಖರೋಷ್ಟ್ರನಾಗಾಶ್ವತರಾಶ್ವಜಾನಿ ದೇಯಾನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ಸುಕಲ್ಪಿತಾನಿ ||೩೭|| ಮಾಂಸೋಪದಂಶಾಂಶ್ಚ ಪಿಬೇದರಿಷ್ಟಾನ್ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಯುಕ್ತಾನ್ ಮದಿರಾಶ್ಚ ಸೇವ್ಯಾಃ | ಅರ್ಕಾಮೃತಾಕ್ಷಾರಜಲೋಷಿತೇಭ್ಯಃ ಕೃತ್ವಾ ಯವೇಭ್ಯೋ ವಿವಿಧಾಂಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ||೩೮|| ಖಾದೇತ್, ಪಿಬೇತ್ ಸರ್ಪಿರಜಾವಿಕಂ ವಾ ಕೃಶೋ ಯವಾಗ್ವಾ ಸಹ ಭಕ್ತಕಾಲೇ | ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಕಟು ಪ್ರಲಿಹ್ಯಾಚ್ಚವ್ಯಾವಿಡಙ್ಗೋಪಹಿತಂ ಕ್ಷಯಾರ್ತಃ ||೩೯||

ಶೋಷಿಣಾಂ ಯಾನಿ ಮಾಂಸಾನ್ಯಾದೇಯಾನಿ ತಾನ್ಯಾಹ- ಕಾಕಾನುಲೂಕಾನ್ನಕುಲಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಬಿಡಾಲಾ ಗ್ರಾಮ್ಯಾದಿಭೇದೇನ ಷಟ್ಪ್ರಕಾರಾ ಮಾರ್ಜಾರಾಃ; ತಥಾ ಚ- “ಗ್ರಾಮ್ಯೋ ವನ್ಯಸ್ತೋಯಜಾತಃ ಪಕ್ಷಿಮಾರ್ಜಾರವಿಜ್ಜಕೌ| ಸುಗನ್ಧವೃಷಣಶ್ಚೇತಿ ಮಾರ್ಜಾರಾಃ ಷಟ್ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ”- ಇತಿ| ವ್ಯಾಲಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ, ಬಿಲೇಶಯಾಃ ಶ್ವಾವಿಚ್ಛಲ್ಲಕೀಪ್ರಭೃತಯಃ ಆಖುರತ್ರ ವೃಕ್ಷಮೂಷಿಕಃ| ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರವಾದೈರಿತಿ “ಕಾಕಾಂಸ್ತಿತ್ತಿರಿಶಬ್ದೇನ ಮತ್ಸ್ಯಶಬ್ದೇನ ಚೋರಗಾನ್| ಭೃಷ್ಟಮತ್ಸ್ಯಾನ್ತ್ರಶಬ್ದೇನ ದದ್ಯಾದ್ಗಣ್ಡೂಪದಾನಪಿ” ಇತ್ಯಾದಿಭಿರ್ನಾನಾಪ್ರಕಾರೈರ್ವಚನೈಃ| ಏವಂ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದಾನೇ ಕಿಂ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ ಚೇತ್? ಅಜುಗುಪ್ಸಯಾ ಭಕ್ಷಣಂ ಭಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಚಾನುಲ್ಲೇಖನಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- “ಜಾನನ್ ಜುಗುಪ್ಸುರ್ನೈವಾದ್ಯಾದ್ಭುಕ್ತಂ ವಾ ಪುನರುಲ್ಲಿಖೇತ್| ತಸ್ಮಾಚ್ಛದ್ಮೋಪಸಿದ್ಧಾನಿ ಮಾಂಸಾನ್ಯೇತಾನಿ ದಾಪಯೇತ್”- ಇತಿ| ಜಾಙ್ಗಲಾನಿ ಜಙ್ಘಾಲವಿಷ್ಕಿರಪ್ರತುದಜಾನಿ, ಶೇಷಜಾಙ್ಗಲವರ್ಗಾಣಾಮತ್ರ ವಿಶೇಷೇಣಾಭಿಧಾನತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಜಾಙ್ಗಲಶಬ್ದೇನೈವ ಗೃಧ್ರಾದಯೋಽಪಿ ಲಬ್ಧಾಃ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ಯನ್ತಬೃಂಹಣತ್ವಾದ್ಗೃಧ್ರಾದೀನಾಂ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಮ್| ಮುದ್ಗಾಢಕೀಸೂಪರಸಾಃ ಸ್ರೋತಃಶುದ್ಧಿಕತ್ವಾದ್ದೇಯಾಃ| ನಾಗೋ ಹಸ್ತೀ, ಅಶ್ವತರೋ ವೇಶರಃ| ಸುಕಲ್ಪಿತಾನಿ ವೇಶವಾರೀಕೃತಾನಿ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಪ್ರಕಲ್ಪಿತಾನಿ | ತಥಾ ಚ ವೃದ್ಧಭೋಜಃ- “ಖರೋಷ್ಟ್ರಾಶ್ವತರಂ ನಾಗಂ ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸಾಭಿವೃದ್ಧಯೇ| ದದ್ಯಾನ್ಮಾಹಿಷಶಬ್ದೇನ ವೇಸವಾರೀಕೃತಂ ಭಿಷಕ್”- ಇತಿ| ಮಾಂಸೋಪದಂಶಾನರಿಷ್ಟಾನ್ ಅಭಯಾರಿಷ್ಟಪ್ರಭೃತೀನ್, ಮಾರ್ದ್ವೀಕಯುಕ್ತಾನ್ ದ್ರಾಕ್ಷಾಸವಯುಕ್ತಾನ್, ಮದಿರಾ ಮದ್ಯಮ್| ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಅರ್ಕಾಮೃತಕ್ಷಾರಜಲೋಷಿತೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಕಗುಡೂಚೀಕ್ಷಾರಪಾನೀಯೋಷಿತೇಭ್ಯೋ ಯವೇಭ್ಯೋ ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ಖಾದೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಉಷಿತೇಭ್ಯೋ ರಾತ್ರೌ ಸ್ಥಿತೇಭ್ಯಃ| ಅರ್ಕಾದಿಭಸ್ಮ ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಜಲೇನ ಗಾಲಯಿತ್ವಾ ಪಚೇದ್ಯಾವದರ್ಧಾವಶಿಷ್ಟಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- “ಪಾನಾಯ ಭೋಜನಾಯಾಥ ಭಸ್ಮ ಸ್ರಾವ್ಯಂ ಚತುರ್ಗುಣೇ| ಜಲೇಽರ್ಧಮವಶಿಷ್ಟೇ(ಷ್ಟಂ) ತು ಕ್ಷಾರಾಮ್ಭೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿಷ್ಯತೇ”- ಇತಿ| ಪಿಬೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಜಾವಿಕಂ ವೇತಿ ಆಜಂ ವಾ ಆವಿಕಂ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಜೇತ್ಯತ್ರ ಹ್ರಸ್ವತ್ವಂ ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾತ್| ಭಕ್ತಕಾಲೇ ಭೋಜನಕಾಲೇ| ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪಹಿತಂ ಸಂಯುಕ್ತಮ್||೩೬-೩೯||

Adhikarana 32 (40) · Śloka 40

ಮಾಂಸಾದಮಾಂಸೇಷು ಘೃತಂ ಚ ಸಿದ್ಧಂ ಶೋಷಾಪಹಂ ಕ್ಷೌದ್ರಕಣಾಸಮೇತಮ್ |೪೦|

ಮಾಂಸಾದಮಾಂಸೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸಾದಾ ಗೃಧ್ರಾದಯಃ, ತನ್ಮಾಂಸರಸೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೌದ್ರಪಿಪ್ಪಲೀಯುಕ್ತಂ ಶೋಷಾಪಹಂ ಭವತಿ| ಕ್ಷೌದ್ರಕಣೇತ್ಯತ್ರ ದನ್ತಿಕಣೇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ|೪೦|-

Adhikarana 33 (41) · Śloka 41

ದ್ರಾಕ್ಷಾಸಿತಾಮಾಗಧಿಕಾವಲೇಹಃ ಸಕ್ಷೌದ್ರತೈಲಃ ಕ್ಷಯರೋಗಘಾತೀ ||೪೦|| ಘೃತೇನ ಚಾಜೇನ ಸಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ತುರಙ್ಗಗನ್ಧಾತಿಲಮಾಷಚೂರ್ಣಮ್ |೪೧|

ದ್ರಾಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಲೇಹೋಽಯಮ್|೪೧|-

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

ಸಿತಾಶ್ವಗನ್ಧಾಮಗಧೋದ್ಭವಾನಾಂ ಚೂರ್ಣಂ ಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಯುತಂ ಪ್ರಲಿಹ್ಯಾತ್ ||೪೧||

ಸಿತಾಶ್ವಗನ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಸಿತಾ ಶರ್ಕರಾ, ಮಗಧೋದ್ಭವಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ||೪೧||

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

ಕ್ಷೀರಂ ಪಿಬೇದ್ವಾಽಪ್ಯಥ ವಾಜಿಗನ್ಧಾವಿಪಕ್ವಮೇವಂ ಲಭತೇಽಙ್ಗಪುಷ್ಟಿಮ್ |೪೨|

ಕ್ಷೀರಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಜಿಗನ್ಧಾವಿಪಕ್ವಂ ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಷೀರಪಾಕಪರಿಭಾಷಯಾ| ವಾಜಿಗನ್ಧಾ ಅಶ್ವಗನ್ಧಾ|೪೨|-

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

ತದುತ್ಥಿತಂ ಕ್ಷೀರಘೃತಂ ಸಿತಾಢ್ಯಂ ಪ್ರಾತಃ ಪಿಬೇದ್ವಾಽಪಿ ಪಯೋನುಪಾನಮ್ ||೪೨||

ತದುತ್ಥಿತಂ ಕ್ಷೀರಘೃತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದುತ್ಥಿತಮ್ ಅಶ್ವಗನ್ಧಾವಿಪಕ್ವಕ್ಷೀರೋತ್ಥಂ, ಕ್ಷೀರಘೃತಂ ಕ್ಷೀರದ್ವಿಲೋಡಿತಾದುದ್ಭೂತಂ ಘೃತಮ್||೪೨||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

ಉತ್ಸಾದನೇ ಚಾಪಿ ತುರಙ್ಗಗನ್ಧಾ ಯೋಜ್ಯಾ ಯವಾಶ್ಚೈವ ಪುನರ್ನವೇ ಚ |೪೩|

ಉದ್ವರ್ತನಮುಪಚರ್ಯಾರ್ಥಮಾಹ- ಉತ್ಸಾದನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಸಾದನಮ್ ಉದ್ವರ್ತನಮ್| ತುರಙ್ಗಗನ್ಧಾ ಅಶ್ವಗನ್ಧಾ| ಪುನರ್ನವೇ ಶ್ವೇತರಕ್ತೇ ದ್ವೇ| ನನು, ಶೋಷೇ ಬೃಂಹಣಮುಪಯುಜ್ಯತೇ, ಏತಾಶ್ಚ ವಿಲೇಖನಾಃ, ತತಃ ಕಥಂ ತದುಪಯೋಗಃ? ಸತ್ಯಂ, ಬಾಹ್ಯೋಪಯೋಗೇನ ತೇಷಾಂ ಬೃಂಹಣತ್ವೇನೋಪಯೋಗಾತ್|೪೩|-

Adhikarana 38 (43) · Śloka 44

ಕೃತ್ಸ್ನೇ ವೃಷೇ ತತ್ಕುಸುಮೈಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿಬೇತ್ಕ್ಷೌದ್ರಯುತಂ ಹಿತಾಶೀ ||೪೩|| ಯಕ್ಷ್ಮಾಣಮೇತತ್ ಪ್ರಬಲಂ ಚ ಕಾಸಂ ಶ್ವಾಸಂ ಚ ಹನ್ಯಾದಪಿ ಪಾಣ್ಡುತಾಂ ಚ |೪೪|

ಕೃತ್ಸ್ನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೃತ್ಸ್ನೇ ವೃಷೇ ಇತಿ ಸಮೂಲಪತ್ರಶಾಖಾಙ್ಕುರೇ| ವಾಸಕಾಙ್ಗೇಭ್ಯಃ ಕ್ವಾಥೇ, ತತ್ಕುಸುಮೈಃ ವಾಸಕಪುಷ್ಪೈಃ, ‘ಕಲ್ಕೀಕೃತೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿರಿತಿ ಚತುರ್ಗುಣಕ್ವಾಥೇನ ಪುಷ್ಪಕಲ್ಕೇನಾಷ್ಟಮಭಾಗೇನ ಚ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ,- “ಶಣಸ್ಯ ಕೋವಿದಾರಸ್ಯ ವೃಷಸ್ಯ ಚ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್| ಕಲ್ಕಾಢ್ಯತ್ವಾನ್ನ ಶಂಸನ್ತಿ ಪುಷ್ಪಕಲ್ಪಂ ಚತುಷ್ಪಲಮ್”- ಇತಿ||೪೩||-

Adhikarana 39 (44-45) · Śloka 46

ಶಕೃದ್ರಸಾ ಗೋಶ್ವಗಜಾವ್ಯಜಾನಾಂ ಕ್ವಾಥಾ ಮಿತಾಶ್ಚಾಪಿ ತಥೈವ ಭಾಗೈಃ ||೪೪|| ಮೂರ್ವಾಹರಿದ್ರಾಖದಿರದ್ರುಮಾಣಾಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಭಾಗಸ್ತ್ವಪರೋ ಘೃತಸ್ಯ | ಭಾಗಾನ್ ದಶೈತಾನ್ ವಿಪಚೇದ್ವಿಧಿಜ್ಞೋ ದತ್ತ್ವಾ ತ್ರಿವರ್ಗಂ ಮಧುರಂ ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ ||೪೫|| ಕಟುತ್ರಿಕಂ ಚೈವ ಸಭದ್ರದಾರು ಘೃತೋತ್ತಮಂ ಯಕ್ಷ್ಮನಿವಾರಣಾಯ |೪೬|

ಶಕೃದ್ರಸಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗೋಶ್ವಗಜಾವಿಚ್ಛಗಲೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಶಕೃದ್ರಸಾಃ, ತಥೈವ ಮೂರ್ವಾಹರಿದ್ರಾಖದಿರದ್ರುಮಾಣಾಂ ಕ್ವಾಥಭಾಗೈರ್ಮಿತಾಃ ಸ್ವಲ್ಪಾ ಭಾಗಾಃ, ತಥಾ ಕ್ಷೀರಸ್ಯಾಪರೋ ನವಮೋ ಭಾಗಃ, ಘೃತಸ್ಯ ದಶಮ ಇತಿ , ಏತಾನ್ ದಶಭಾಗಾನ್ ತ್ರಿವರ್ಗಾದಿಕೇನ ಕಲ್ಕೇನ ವಿಪಚೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೂರ್ವಾ ಚೋರಸ್ನಾಯುಃ| ಖದಿರದ್ರುಮಾಣಾಮಿತಿ ದ್ರುಮಗ್ರಹಣಂ ಮಧ್ಯಮವಯಸಃ ಖದಿರಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ತ್ರಿವರ್ಗಃ ತ್ರಿಫಲಾ| ಮಧುರಂ ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಕಮ್; ಅಪರೇಽಷ್ಟವರ್ಗಮಾಹುಃ||೪೪-೪೫||-

Adhikarana 40 (46-48) · Śloka 48

ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯೌ ವರುಣಂ ಕರಞ್ಜಂ ಭಲ್ಲಾತಕಂ ಬಿಲ್ವಪುನರ್ನವೇ ಚ ||೪೬|| ಯವಾನ್ ಕುಲತ್ಥಾನ್ ಬದರಾಣಿ ಭಾರ್ಗೀಂ ಪಾಠಾಂ ಹುತಾಶಂ ಸಮಹೀಕದಮ್ಬಮ್ | ಕೃತ್ವಾ ಕಷಾಯಂ ವಿಪಚೇದ್ಧಿ ತಸ್ಯ ಷಡ್ಭಿರ್ಹಿ ಪಾತ್ರೈರ್ಘೃತಪಾತ್ರಮೇಕಮ್ ||೪೭|| ವ್ಯೋಷಂ ಮಹಾವೃಕ್ಷಪಯೋಽಭಯಾಂ ಚ ಚವ್ಯಂ ಸುರಾಖ್ಯಂ ಲವಣೋತ್ತಮಂ ಚ | ಏತದ್ಧಿ ಶೋಷಂ ಜಠರಾಣಿ ಚೈವ ಹನ್ಯಾತ್ ಪ್ರಮೇಹಾಂಶ್ಚ ಸಹಾನಿಲೇನ ||೪೮||

ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯಾವಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯೌ ದಶಮೂಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಿಲ್ವಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ಪಾಠಾದತ್ರ ಫಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಹುತಾಶಃ ಚಿತ್ರಕಃ, ಮಹೀಕದಮ್ಬೋ ಮುಣ್ಡಿತಿಕಾ| ಕೃತ್ವಾ ಕಷಾಯಮಿತಿ ದಶಮೂಲಾದೀನಾಮಷ್ಟಷಷ್ಟ್ಯಧಿಕಾನಿ ಸಪ್ತಶತಪಲಾನಿ ಚತುರ್ಗುಣೇನಾಮ್ಭಸಾ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟಃ ಕ್ವಾಥೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ತಸ್ಯ ಕ್ವಾಥಸ್ಯ, ಪಾತ್ರೈಃ ಆಢಕೈಃ| ಕಲ್ಕದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ವ್ಯೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯೋಷಂ ತ್ರಿಕಟುಕಂ, ಮಹಾವೃಕ್ಷಪಯಃ ಸೇಹುಣ್ಡಕ್ಷೀರಂ, ಸುರಾಖ್ಯಂ ದೇವದಾರು, ಲವಣೋತ್ತಮಂ ಸೈನ್ಧವಮ್; ಕೇಚಿತ್ ‘ಲವಣೋತ್ತಮಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಮಗಧೋದ್ಭವಾಂ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಪಿಪ್ಪಲೀಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಪ್ರಮೇಹಾಂಶ್ಚ ಸಹಾನಿಲೇನೇತಿ ವಾತಿಕಾನಪಿಪ್ರಮೇಹಾನ್ ಹನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತಚ್ಚ ಸ್ತುತಿಪರಂ , ವಾತಿಕಮೇಹಾನಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್||೪೬-೪೮||

Adhikarana 41 (49) · Śloka 49

ಗೋಶ್ವಾವ್ಯಜೇಭೈಣಖರೋಷ್ಟ್ರಜಾತೈಃ ಶಕೃದ್ರಸಕ್ಷೀರರಸಕ್ಷತೋತ್ಥೈಃ | ದ್ರಾಕ್ಷಾಶ್ವಗನ್ಧಾಮಗಧಾಸಿತಾಭಿಃ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಯಕ್ಷ್ಮವಿಕಾರಹಾರಿ ||೪೯||

ಗೋಶ್ವಾವ್ಯಜೇಭೈಣೇತ್ಯಾದಿ| ಗೋಶ್ವಾದೀನಾಂ ಶಕೃದ್ರಸಕ್ಷೀರಮಾಂಸರಸರುಧಿರೈಃ ದ್ರಾಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಕೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಯಕ್ಷ್ಮವಿಕಾರಾನ್ ಹನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಇಭಾ ಹಸ್ತಿನೀ, ಏಣಃ ಕೃಷ್ಣಸಾರಃ| ಕ್ಷೀರಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ನ ತು ಸರ್ವೇಷಾಮ್||೪೯||

Adhikarana 42 (50-54) · Śloka 54

ಏಲಾಜಮೋದಾಮಲಕಾಭಯಾಕ್ಷಗಾಯತ್ರ್ಯರಿಷ್ಟಾಸನಶಾಲಸಾರಾನ್ | ವಿಡಙ್ಗಭಲ್ಲಾತಕಚಿತ್ರಕೋಗ್ರಾಕಟುತ್ರಿಕಾಮ್ಭೋದಸುರಾಷ್ಟ್ರಜಾಂಶ್ಚ ||೫೦|| ಪಕ್ತ್ವಾ ಜಲೇ ತೇನ ಪಚೇದ್ಧಿ ಸರ್ಪಿಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಸುಸಿದ್ಧೇ ತ್ವವತಾರಿತೇ ಚ | ತ್ರಿಂಶತ್ಪಲಾನ್ಯತ್ರ ಸಿತೋಪಲಾಯಾ ದತ್ತ್ವಾ ತುಗಾಕ್ಷೀರಿಪಲಾನಿ ಷಟ್ ಚ ||೫೧|| ಪ್ರಸ್ಥೇ ಘೃತಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣಂ ಚ ದದ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ತತೋ ಮನ್ಥಹತಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್ | ಪಲಂ ಪಲಂ ಪ್ರಾತರತಃ ಪ್ರಲಿಹ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪಿಬೇತ್ ಕ್ಷೀರಮತನ್ದ್ರಿತಶ್ಚ ||೫೨|| ಏತದ್ಧಿ ಮೇಧ್ಯಂ ಪರಮಂ ಪವಿತ್ರಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಮಥೋ ಯಶಸ್ಯಮ್ | ಯಕ್ಷ್ಮಾಣಮಾಶು ವ್ಯಪಹನ್ತಿ ಚೈತತ್ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಂ ಚೈವ ಭಗನ್ದರಂ ಚ ||೫೩|| ಶ್ವಾಸಂ ಚ ಹನ್ತಿ ಸ್ವರಭೇದಕಾಸಹೃತ್ಪ್ಲೀಹಗುಲ್ಮಗ್ರಹಣೀಗದಾಂಶ್ಚ | ನ ಚಾತ್ರ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪರಿವರ್ಜನೀಯಂ ರಸಾಯನಂ ಚೈತದುಪಾಸ್ಯಮಾನಮ್ ||೫೪||

ಏಲಾಜಮೋದೇತ್ಯಾದಿ| ಏಲಾದಿಕಾನ್ ಸುರಾಷ್ಟ್ರಜಾನ್ತಾನ್ ಕಷಾಯಕಲ್ಪೇನ ವಿಪಾಚ್ಯ, ತೇನ ಕ್ವಾಥೇನ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಪಚೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಸ್ಮಿನ್ ಕ್ವಾಥೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪೂತೇ ಶರ್ಕರಾಯಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ಪಲಾನಿ ದದ್ಯಾತ್, ತುಗಾಕ್ಷೀರ್ಯಾಶ್ಚ ಷಟ್ಪಲಾನಿ, ತಥಾ ಘೃತಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥೇ ದ್ವಿಗುಣಂ ದ್ವಿಪ್ರಸ್ಥಮಿತಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ದದ್ಯಾತ್| ಅಕ್ಷಂ ಬಿಭೀತಕಂ, ಗಾಯತ್ರೀ ಖದಿರಃ, ಅರಿಷ್ಟೋ ನಿಮ್ಬಃ, ಅಸನೋ ಬೀಜಕಃ, ಶಾಲಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಸಾರಶಬ್ದಃ ಖದಿರಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಉಗ್ರಾ ವಚಾ, ಅಮ್ಭೋದೋ ಮುಸ್ತಂ, ಸುರಾಷ್ಟ್ರಜಾ ತುವರಮೃತ್ತಿಕಾ| ತುಗಾಕ್ಷೀರೀ ವಂಶಲೋಚನಮ್; ಅನ್ಯೇ ವಂಶಲೋಚನಾನುಕಾರಿಪಾರ್ಥಿವದ್ರವ್ಯಮಾಹುಃ| ಮನ್ಥಹತಂ ಖಜವಿಲೋಡಿತಮ್| ಅತೋ ಅಸ್ಮಾದ್ರಸಾಯನಾತ್| ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ಅನಲಸಃ| ಮೇಧ್ಯಂ ಮೇಧಾಜನಕಮ್||೫೦-೫೪||

Adhikarana 43 (55) · Śloka 55

ಪ್ಲೀಹೋದರೋಕ್ತಂ ವಿಹಿತಂ ಚ ಸರ್ಪಿಸ್ತ್ರೀಣ್ಯೇವ ಚಾನ್ಯಾನಿ ಹಿತಾನಿ ಚಾತ್ರ |೫೫|

ಅತ್ರ ರಸಾಯನೇಽಪರಾಣ್ಯಪಿ ಘೃತಾನ್ಯತಿದೇಶೇನಾಹ- ಪ್ಲೀಹೋದರೋಕ್ತಂ ವಿಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ಲೀಹೋದರೋಕ್ತಂ ಷಟ್ಪಲಕಂ, ತ್ರೀಣ್ಯೇವ ಚಾನ್ಯಾನಿ ಉದರೋಕ್ತಾನ್ಯೇವ; ತದ್ಯಥಾ- ಏಕಂ ‘ಹರೀತಕೀಚೂರ್ಣಪ್ರಸ್ಥಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ‘ಗವ್ಯೇ ಪಯಸಿ ಮಹಾವೃಕ್ಷಕ್ಷೀರಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ, ತೃತೀಯಂ ‘ಚವ್ಯಚಿತ್ರಕದನ್ತ್ಯತಿವಿಷಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಮ್| ಅತ್ರ ಶೋಷೇ| ಏತಾನಿ ಸ್ರೋತೋವರೋಧಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ರೇಚನತ್ವೇನ ಹಿತಾನಿ|೫೫|-

Adhikarana 44 (55) · Śloka 55

ಉಪದ್ರವಾಂಶ್ಚ ಸ್ವರವೈಕೃತಾದೀನ್ ಜಯೇದ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ ||೫೫||

ಸ್ವರಭೇದಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮತಿದೇಶೇನಾಹ- ಉಪದ್ರವಾಂಶ್ಚ ಸ್ವರವೈಕೃತಾದೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಸ್ಯ ಯದಾತ್ಮೀಯಂ ಸ್ವರಭೇದಾದಿಶಾಸ್ತ್ರಂ, ತತ್ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೫||

Adhikarana 45 (56) · Śloka 56

ಅಜಾಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಪಯೋಘೃತಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಾಲಯಾನಿ ಪ್ರತಿಸೇವಮಾನಃ | ಸ್ನಾನಾದಿನಾನಾವಿಧಿನಾ ಜಹಾತಿ ಮಾಸಾದಶೇಷಂ ನಿಯಮೇನ ಶೋಷಮ್ ||೫೬||

ಇದಾನೀಮಜಾಯಾಃ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರೇಣೋಪಯೋಗಮಾಹ- ಅಜಾಶಕೃನ್ಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜಾಶಕೃದಾದಿಕಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸ್ನಾನಾದಿವಿಧಿನಾ ಪುರುಷಃ ಸೇವಮಾನೋಽಶೇಷಂ ಶೋಷಂ ಮಾಸಾಜ್ಜಹಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಜಾಶಬ್ದಃ ಶಕೃದಾದಿಭಿರಾಲಯಾನ್ತೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಆಲಯಂ ಗೃಹಮ್, ಅಜಾನಾಮೇವ||೫೬||

Adhikarana 46 (57) · Śloka 57

ರಸೋನಯೋಗಂ ವಿಧಿವತ್ ಕ್ಷಯಾರ್ತಃ ಕ್ಷೀರೇಣ ವಾ ನಾಗಬಲಾಪ್ರಯೋಗಮ್ | ಸೇವೇತ ವಾ ಮಾಗಧಿಕಾವಿಧಾನಂ ತಥೋಪಯೋಗಂ ಜತುನೋಽಶ್ಮಜಸ್ಯ ||೫೭||

ರಸೋನಯೋಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಧಿವತ್ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮ್| ಕ್ಷೀರೇಣೇತಿ ನಾಗಬಲಾಪ್ರಯೋಗಮಾಗಧಿಕಾವಿಧಾನಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತಥೇತಿ ಕ್ಷೀರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜತುನಃ ಅಶ್ಮಜಸ್ಯ ಶಿಲಾಜತುನಃ||೫೭||

Adhikarana 47 (58) · Śloka 58

ಶೋಕಂ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಕ್ರೋಧಮಸೂಯನಂ ಚ ತ್ಯಜೇ... |೫೮|

ಇದಾನೀಂ ಪರಿಹಾರ್ಯಮಾಹ- ಶೋಕಂ ಸ್ತ್ರಿಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರೋಧಃ ಪರಾಭಿದ್ರೋಹಲಕ್ಷಣಃ; ಅಸೂಯನಂ ಪರಗುಣೇಷು ದೋಷಾರೋಪಣಮ್|೫೮|-

Adhikarana 48 (58) · Śloka 58

...ದುದಾರಾನ್ ವಿಷಯಾನ್ ಭಜೇತ | ವೈದ್ಯಾನ್ ದ್ವಿಜಾತೀಂಸ್ತ್ರಿದಶಾನ್ ಗುರೂಂಶ್ಚ ವಾಚಶ್ಚ ಪುಣ್ಯಾಃ ಶೃಣುಯಾದ್ದ್ವಿಜೇಭ್ಯಃ ||೫೮||

ಇದಾನೀಂ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಉದಾರಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಉದಾರಾ ವಿಷಯಾ ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧಾ ಮನೋನುಕೂಲಾಶ್ಚ ಶಬ್ದಾದಯಃ| ಭಜೇತ ಸೇವೇತ| ದ್ವಿಜಾತೀನ್ ವಿಪ್ರಾನ್, ತ್ರಿದಶಾನ್ ದೇವಾನ್, ಗುರೂನ್ ಪಿತೃಮಾತೃಪ್ರಭೃತೀನ್| ಪುಣ್ಯಾ ವಾಚೋ ವೇದೋಕ್ತಾ ರುದ್ರಸ್ತುತಿಪ್ರಭೃತಯಃ||೫೮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 41

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ (ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತ) ಏಕಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಶೋಷಪ್ರತಿಷೇಧನಾಮೈಕಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೧||