4. śuklagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಶುಕ್ಲಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ವರ್ತ್ಮಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಾನನ್ತರಂ ವರ್ತ್ಮಮಣ್ಡಲಾಚ್ಛುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಸ್ಯಾನನ್ತರ್ಯಾತ್ತದ್ಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯತ ಆಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

ಪ್ರಸ್ತಾರಿಶುಕ್ಲಕ್ಷತಜಾಧಿಮಾಂಸಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಾಃ ಖಲು ಪಞ್ಚ ರೋಗಾಃ | ಸ್ಯುಃ ಶುಕ್ತಿಕಾ ಚಾರ್ಜುನಪಿಷ್ಟಕೌ ಚ ಜಾಲಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಪಿಡಕಾಶ್ಚ ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ||೩|| ರೋಗಾ ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತೇನ ಸಾರ್ಧಮೇಕಾದಶಾಕ್ಷ್ಣೋಃ ಖಲು ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ |೪|

ತಾನೇವ ರೋಗಾನ್ನಾಮಭಿರಾಹ- ಪ್ರಸ್ತಾರೀತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಮಶಬ್ದಃ ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಜಾಲಂ ಸಿರಾಣಾಮಿತಿ ಸಿರಾಶಬ್ದೋ ಜಾಲಪಿಡಕಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ಸಿರಾಜಾಲಂ, ಸಿರಾಪಿಡಕಾಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೩||-

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಪ್ರಸ್ತಾರಿ ಪ್ರಥಿತಮಿಹಾರ್ಮ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ತನು ರುಧಿರಪ್ರಭಂ ಸನೀಲಮ್ ||೪||

ಪ್ರಸ್ತಾರೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಿತಂ ಪ್ರಖ್ಯಾತಂ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ವಿತತಂ, ತನು ವಿರಲಂ, ರುಧಿರಪ್ರಭಂ ರಕ್ತನಿಭಂ, ಸನೀಲಮ್ ಈಷನ್ನೀಲಮ್, ಏತೇನೇಷನ್ನೀಲಲೋಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತು ವಿದೇಹೋಕ್ತಂ ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮಲಕ್ಷಣಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸನೀಲಮಿತ್ಯತ್ರ ವಾಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ರಕ್ತಮೀಷನ್ನೀಲಂ ವೇತ್ಯರ್ಥ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹವಾಕ್ಯಂ- “ಸಮನ್ತಾದ್ವಿಸ್ತೃತಃ ಶ್ಯಾವೋ ರಕ್ತೋ ವಾ ಮಾಂಸಸಞ್ಚಯಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮ ತದುಚ್ಯತೇ”- ಇತಿ| ತ್ರಿದೋಷಜಮಿದಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಚ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಶುಕ್ಲಾಖ್ಯಂ ಮೃದು ಕಥಯನ್ತಿ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ಸಶ್ವೇತಂ ಸಮಮಿಹ ವರ್ಧತೇ ಚಿರೇಣ |೫|

ಶುಕ್ಲಾಖ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ಲಾಖ್ಯಂ ಶುಕ್ಲನಾಮಾರ್ಮ| ಮೃದು ಕೋಮಲಂ, ಸಶ್ವೇತಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛ್ವೇತಂ; ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಮಿದಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಚ|೫|-

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ಯನ್ಮಾಂಸಂ ಪ್ರಚಯಮುಪೈತಿ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ಪದ್ಮಾಭಂ ತದುಪದಿಶನ್ತಿ ಲೋಹಿತಾರ್ಮ ||೫||

ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಚಯಂ ವೃದ್ಧಿಮ್, ಉಪೈತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಪದ್ಮಾಭಮ್ ಅರುಣಪದ್ಮಪ್ರಭಂ, ಲೋಹಿತಾರ್ಮ ಶೋಣಿತಾರ್ಮೇತ್ಯಾರ್ಥಃ| ಏತದ್ರಕ್ತಜಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಚ||೫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಮೃದು ಬಹಲಂ ಯಕೃತ್ಪ್ರಕಾಶಂ ಶ್ಯಾವಂ ವಾ ತದಧಿಕಮಾಂಸಜಾರ್ಮ ವಿದ್ಯಾತ್ |೬|

ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮಿತಿ| ಬಹಲಂ ಸ್ಥೂಲಮ್| ಏತತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಚ|೬|-

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

ಶುಕ್ಲೇ ಯತ್ ಪಿಶಿತಮುಪೈತಿ ವೃದ್ಧಿಮೇತತ್ ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮೇತ್ಯಭಿಪಠಿತಂ ಖರಂ ಪ್ರಪಾಣ್ಡು ||೬||

ಶುಕ್ಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ತ್ರಿದೋಷಜಮಪಿ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಖರಂ ಖರಸ್ಪರ್ಶಮ್| ‘ಸ್ನಾಯ್ವಾಭಂ ಪಿಶಿತಾಂಶಮುಪೈತಿ ಯತ್ತು ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮ’ ಇತ್ಯಪಿ ಪಾಠಃ| ‘ಖರಂ ಚ ಶುಕ್ಲಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೬||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 7

ಶ್ಯಾವಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪಿಶಿತನಿಭಾಶ್ಚ ಬಿನ್ದವೋ ಯೇ ಶುಕ್ತ್ಯಾಭಾಃ ಸಿತನಯನೇ ಸ ಶುಕ್ತಿಸಞ್ಜ್ಞಃ |೭|

ಶ್ಯಾವಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ತ್ಯಾಭಾ ಇತಿ ಜಲಶುಕ್ತಿರಿವ ಕಿಞ್ಜಿದ್ದೀರ್ಘಾಃ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲೇ ಯೇ ಬಿನ್ದವಃ ಸ ಶುಕ್ತಿಕಾವಿಕಾರ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ಪಿತ್ತಜಶ್ಚ|೭|-

Adhikarana 9 (7) · Śloka 7

ಏಕೋ ಯಃ ಶಶರುಧಿರೋಪಮಸ್ತು ಬಿನ್ದುಃ ಶುಕ್ಲಸ್ಥೋ ಭವತಿ ತಮರ್ಜುನಂ ವದನ್ತಿ ||೭||

ಏಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಜೋಽಯಂ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ||೭||

Adhikarana 10 (8) · Śloka 8

ಉತ್ಸನ್ನಃ ಸಲಿಲನಿಭೋಽಥ ಪಿಷ್ಟಶುಕ್ಲೋ ಬಿನ್ದುರ್ಯೋ ಭವತಿ ಸ ಪಿಷ್ಟಕಃ ಸುವೃತ್ತಃ |೮|

ಉತ್ಸನ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಷ್ಟಶುಕ್ಲಃ ತಣ್ಡುಲಪಿಷ್ಟವಚ್ಛುಕ್ಲಃ, ಶುಕ್ಲತ್ವೇಽಪ್ಯಚ್ಛತ್ವಾತ್ ಸಲಿಲನಿಭಃ, ಪಿಷ್ಟಕಃ ಪಿಷ್ಟಕನಾಮಾ| ಅಯಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ|೮|-

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

ಜಾಲಾಭಃ ಕಠಿನಸಿರೋ ಮಹಾನ್ ಸರಕ್ತಃ ಸನ್ತಾನಃ ಸ್ಮೃತ ಇಹ ಜಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತಸ್ತು ||೮||

ಜಾಲಾಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಲೋಮವಿಲೋಮವಿಸ್ತೃತಸಿರಾನಿಚಯವಿರಚಿತತ್ವಾಜ್ಜಾಲಸ್ಯೇವ ಆಭಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ರಕ್ತೋ ಲೋಹಿತೋ ಲೋಹಿತಜನಿತಶ್ಚ, ಸನ್ತಾನಃ ಸಿರಾಸನ್ತಾನಃ| ಏಷ ಸಿರಾಜಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತೋ ರಕ್ತಜಃ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ||೮||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

ಶುಕ್ಲಸ್ಥಾಃ ಸಿತಪಿಡಕಾಃ ಸಿರಾವೃತಾ ಯಾಸ್ತಾ ವಿದ್ಯಾದಸಿತಸಮೀಪಜಾಃ ಸಿರಾಜಾಃ |೯|

ಶುಕ್ಲಸ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಿರಾಜಾಃ ‘ಪಿಡಕಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಾಸ್ತುಸ್ಥಿತಸಿರಾವೃತ್ತತ್ವಾತ್ ಸಿರಾಜಾಃ, ನ ತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಿರಾಜಾಃ| ಏಷ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ|೯|-

Adhikarana 13 (9) · Śloka 9

ಕಾಂಸ್ಯಾಭೋ ಭವತಿ ಸಿತೇಽಮ್ಬುಬಿನ್ದುತುಲ್ಯಃ ಸ ಜ್ಞೇಯೋಽಮೃದುರರುಜೋ ಬಲಾಸಕಾಖ್ಯಃ ||೯||

ಕಾಂಸ್ಯಾಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಂಸ್ಯಸ್ಯೇವ ಆಭಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ಸಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಬುಬಿನ್ದುತುಲ್ಯಃ ವಾರಿಬಿನ್ದುರಿವೋದ್ಗತ್ವಾತ್| ಅಮೃದುಃ ಕಠಿನಃ| ಅರುಜಃ ಅವ್ಯಥಃ| ಏತದ್ದ್ವಯಮಪಿ ಕಫಜನಿತತ್ವಾತ್ ನಾಮಾನ್ವಯೇನ ಬಲಾಸನಾಮಾ ವಿಕಾರೋ ಬಲಾಸಜ ಏವ| ಅತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ,- “ಮಾರುತೋತ್ಪೀಡಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಜಲಬಿನ್ದುರಿವೋಚ್ಛೂನೋ ಮೃದುಃ ಕಫಸಮುದ್ಭವಃ”- ಇತಿ| ಪುಸ್ತಕಾನ್ತರೇ ಚಾನ್ಯಥಾ ಪಾಠಃ, ಯಥಾ- ‘ಸನ್ತಾನೋ ಭವತಿ ಸಿರಾವೃತಃ ಸಿತೇ ಯೋ ಬಿನ್ದುರ್ವಾ ಸ ತು ನಿರುಜೋ ಬಲಾಸಕಾಖ್ಯಃ’- ಇತಿ| ಈದೃಶಸ್ಯ ಪಾಠಸ್ಯ ಟೀಕಾಕಾರಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಂ ನ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಶ್ಚ||೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಶುಕ್ಲಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||