51. śvāsapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

అథాతః శ్వాసప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| యైరేవ కారణైర్హిక్కా బహుభిః సంప్రవర్తతే | తైరేవ కారణైః శ్వాసో ఘోరో భవతి దేహినాం ||3||

హిక్కాప్రతిషేధానంతరం తుల్యహేత్వాదిసామ్యాత్ శ్వాసప్రతిషేధారంభః; అత ఏవ వేగవదూర్ధ్వాగతవాతయోగిత్వసాధర్మ్యాత్ హిక్కాశ్వాసచికిత్సితమేకమేవోక్తం చరకే| శ్వాసనిదానమాహ- యైరేవేత్యాది| యైరేవేతి విదాహ్యాదిభిః| కారణైః హేతుభిః| బహుభిః అనేకైః, బహుభిరితి కథనం శ్వాసస్య బహుప్రకారత్వసూచనార్థం| హిక్కా సంప్రవర్తతే జాయతే, తైరేవ కారణైః శ్వాసో దేహినాం ప్రాణినం భవతి| కింవిశిష్టః? ఘోరః| కార్తికకుండస్తు అముం పాఠమయుక్తం వదతి, హిక్కాప్రతిషేధ ఏవ హిక్కాశ్వాసయోస్తుల్యహేతుత్వప్రతిపాదితత్వాత్; మయా పునః శ్రీజేజ్జటపఠితత్వాత్ పఠితః||1-3||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

విహాయ ప్రకృతిం వాయుః ప్రాణోఽథ కఫసంయుతః | శ్వాసయత్యూర్ధ్వగో భూత్వా తం శ్వాసం పరిచక్షతే ||4||

ఇదానీం శ్వాససంప్రాప్తిమాహ- విహాయేత్యాది| ప్రాణో వాయుః, ప్రకృతిం విహాయ విగుణో భూత్వేత్యర్థః, ఊర్ధ్వగో భూత్వా తథా కఫసంయుతః సన్ యదా శ్వాసయతి తం బుధాః శ్వాసం పరిచక్షతే కథయంతి| ప్రాణో వాయుః కఫసంయుత ఇత్యుక్తేఽపి తత్రాన్యేఽపి దోషాః సముచ్చీయంతే; యదుక్తం తంత్రాంతరే- “క్షుద్రకో వాతికః శ్లేష్మభూయిష్ఠస్తమకః స్మృతః| ఛిన్నః పిత్తప్రధానః స్యాదన్యౌ మారుతకోపజౌ”- ఇతి||4||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

క్షుద్రకస్తమకశ్ఛిన్నో మహానూర్ధ్వశ్చ పంచధా | భిద్యతే స మహావ్యాధిః శ్వాస ఏకో విశేషతః ||5||

శ్వాసభేదానాహ- క్షుద్రక ఇత్యాది| స శ్వాస ఏకోఽపి క్షుద్రకాదిభేదాత్ పంచధా భిద్యతే| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ పంచప్రకారత్వే సిద్ధే పంచవచనం తమకభేదస్య ప్రతమకస్య పృథక్సంఖ్యానిషేధార్థం||5||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ప్రాగ్రూపం తస్య హృత్పీడా భక్తద్వేషోఽరతిః పరా | ఆనాహః పార్శ్వయోః శూలం వైరస్యం వదనస్య చ ||6||

పూర్వరూపమాహ- ప్రాగ్రూపం తస్యేత్యాది| తస్య శ్వాసస్య హృత్పీడాదికం ప్రాగ్రూపం భవతి||6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

కించిదారభమాణస్య యస్య శ్వాసః ప్రవర్తతే | నిషణ్ణస్యైతి శాంతిం చ స క్షుద్ర ఇతి సంజ్ఞితః ||7||

క్షుద్రశ్వాసం లక్షయతి- కించిదారభమాణస్యేత్యాది| యస్య కించిత్ కర్మ ఆరభమాణస్య పురుషస్య యః శ్వాసః ప్రవర్తతే నిషణ్ణస్య చ శాంతిమేతి స క్షుద్రః శ్వాస ఇతి సంజ్ఞితః||7||

Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10

తృట్స్వేదవమథుప్రాయః కంఠఘుర్ఘురికాన్వితః | విశేషాద్దుర్దినే తామ్యేచ్ఛ్వాసః స తమకో మతః ||8|| ఘోషేణ మహతాఽఽవిష్టః సకాసః సకఫో నరః | యః శ్వసిత్యబలోఽన్నద్విట్ సుప్తస్తమకపీడితః ||9|| స శామ్యతి కఫే హీనే స్వపతశ్చ వివర్ధతే | మూర్చ్ఛాజ్వరాభిభూతస్య జ్ఞేయః ప్రతమకస్తు సః ||10||

తమకలక్షణమాహ- తృట్స్వేదేత్యాది| సః తమకః శ్వాసో మతః| కింవిశిష్టః? తృట్స్వేదవమథుప్రాయః| తృట్ తృష్ణా, స్వేదః ప్రస్వేదః, వమథుః థూత్కృతిః, కంఠే ఘుర్ఘురికయా అన్వితో యుక్తః| ప్రతమకలక్షణమాహ- మూర్చ్ఛేత్యాది||8-10||

Adhikarana 7 (11) · Śloka 11

ఆధ్మాతో దహ్యమానేన బస్తినా సరుజం నరః | సర్వప్రాణేన విచ్ఛిన్నం శ్వస్యాచ్ఛిన్నం తమాదిశేత్ ||11||

ఛిన్నలక్షణమాహ- ఆధ్మాతో దహ్యమానేనేత్యాది||11||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

నిఃసంజ్ఞః పార్శ్వశూలార్తః శుష్కకంఠోఽతిఘోషవాన్ | సంరబ్ధనేత్రస్త్వాయమ్య యః శ్వస్యాత్ స మహాన్ స్మృతః ||12||

మహాశ్వాసలక్షణమాహ- నిఃసంజ్ఞ ఇత్యాది| నిఃసంజ్ఞః చేతనారహితః, సంరబ్ధనేత్రః సశోథలోచనః, ఆయమ్య ద్విధీభూయేవ, శ్వస్యాత్ శ్వాసం కుర్యాత్, స మహాన్ మహాశ్వాసః| అత్ర ఆశ్రయాశ్రయిణోరభేదాత్ మహాశ్వాస ఏవ ‘మహాన్’ శబ్దేనోచ్యతే; ఏవం సర్వత్ర||12||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

మర్మస్వాయమ్యమానేషు శ్వసన్మూఢో ముహుశ్చ యః | ఊర్ధ్వప్రేక్షీ హతరవస్తమూర్ధ్వశ్వాసమాదిశేత్ ||13||

ఊర్ధ్వశ్వాసలక్షణమాహ- మర్మస్విత్యాది| మర్మసు హృద్బస్తిశిరఃసు| ఆయమ్యమానేషు ఆకృష్యమాణేషు| మూఢో నిశ్చేష్టః| ముహుః అనవరతం| ఊర్ధ్వప్రేక్షీ ఊర్ధ్వప్రేక్షణశీలః| హతరవో హతస్వనః||13||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

క్షుద్రః సాధ్యతమస్తేషాం తమకః కృచ్ఛ్ర ఉచ్యతే | త్రయః శ్వాసా న సిధ్యంతి తమకో దుర్బలస్య చ ||14||

ఇదానీం శ్వాసానాం సాధ్యాసాధ్యత్వమాహ- క్షుద్ర ఇత్యాది| కృచ్ఛ్రః కృచ్ఛ్రసాధ్యః| త్రయః శ్వాసాః ఛిన్నశ్వాసమహాశ్వాసోర్ధ్వశ్వాసాః| తమకో దుర్బలస్య చేతి దుర్బలస్య పుంసస్తమకశ్వాసో న సిధ్యతీత్యర్థః; చకారాత్ తంత్రాంతరోక్తం ‘జ్వరమూర్చ్ఛాదియుక్తస్య’ ఇత్యపి లభ్యతే||14||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

స్నేహబస్తిం వినా కేచిదూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధనం | మృదు ప్రాణవతాం శ్రేష్ఠం శ్వాసినామాదిశంతి హి ||15||

ఇదానీం చికిత్సామాహ- స్నేహబస్తిం వినేత్యాది| యద్యపి శ్వాసే స్నేహబస్తిః ప్రాఙ్నిషిద్ధః, తథాఽప్యత్ర పునర్నిషేధకరణం శ్వాసేఽవస్థావశేనాపి తస్యాప్రయోగార్థం| వినా ఋతే| ఊర్ధ్వం శోధనం వమనం, అధః శోధనం విరేకః; మృదు అపీడాకరం, ఏతద్వమనవిరేకయోర్విశేషణం| ప్రాణవతాం బలవతాం| ఆదిశంతి కథయంతి| పరమతమప్రతిషిద్ధమనుమతమేవ||15||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

శ్వాసే కాసే చ హిక్కాయాం హృద్రోగే చాపి పూజితం | ఘృతం పురాణం సంసిద్ధమభయావిడరామఠైః ||16||

శ్వాసే నిత్యోపయోగికం ఘృతమాహ- శ్వాసే ఇత్యాది| అభయాదిభిః సంసిద్ధం పురాణం ఘృతం శ్వాసాదిషు పూజితమితి సంబంధః| పురాణం దశవర్షస్థితం| రామఠం హింగు||16||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 18

సౌవర్చలాభయాబిల్వైః సంస్కృతం వాఽనవం ఘృతం | పిప్పల్యాదిప్రతీవాపం సిద్ధం వా ప్రథమే గణే ||17|| సపంచలవణం సర్పిః శ్వాసకాసౌ వ్యపోహతి |18|

సౌవర్చలాభయాబిల్వైరిత్యాది| సౌవర్చలాదిభిః సిద్ధమనవం పురాణం ఘృతం శ్వాసాదిషు సంయోజ్యమితి సంబంధః| పిప్పల్యాదిప్రతీవాపమిత్యాది|- పిప్పల్యాదిప్రతీవాపం పిప్పల్యాదికల్కే సిద్ధం| ప్రథమో గణో విదారిగంధాదిః, తస్య క్వాథేన సిద్ధం| సపంచలవణమితి సిద్ధం సత్ పంచలవణప్రక్షేపం పాతవ్యమిత్యర్థః| వికల్పాభిధానం పూర్వయోగాపేక్షయా| కేచిత్ పంచలవణేన సహ సిద్ధమితి మన్యంతే; తన్నేచ్ఛంతి నిబంధకారాః, సమానతంత్రవిరోధాత్||17||-

Adhikarana 14 (18-20) · Śloka 21

హింస్రావిడంగపూతీకత్రిఫలావ్యోషచిత్రకైః ||18|| ద్విక్షీరం సాధితం సర్పిశ్చతుర్గుణజలాప్లుతం | కోలమాత్రైః పిబేత్తద్ధి శ్వాసకాసౌ వ్యపోహతి ||19|| అర్శాంస్యరోచకం గుల్మం శకృద్భేదం క్షయం తథా | కృత్స్నే వృషకషాయే వా పచేత్ సర్పిశ్చతుర్గుణే ||20|| తన్మూలకుసుమావాపం శీతం క్షౌద్రేణ యోజయేత్ |21|

హింస్రావిడంగేత్యాది| హింస్రా బృహదహింస్రా, పూతీకః చిరబిల్వః| ద్విక్షీరం ద్విగుణక్షీరం| సర్పిః ప్రస్థప్రమాణం| కోలమాత్రైః అర్ధకర్షప్రమాణైః; అన్యే కల్కస్యాల్పీయస్త్వాత్ కోలశబ్దేన కర్షమిచ్ఛంతి| కేచిదస్యాగ్రే ‘కృత్స్నే వృషకషాయే వా పచేత్’ ఇత్యాది పఠంతి; తన్నేచ్ఛతి శ్రీజేజ్జటః, ‘వాసాఘృతం షట్పలం చ ఘృతం చాత్ర హితం భవేత్’ ఇతి వక్ష్యమాణవచనేన వాసాఘృతస్య కథనాత్||18-20||-

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 23

శృంగీమధూలికాభార్గీశుంఠీతార్క్ష్యసితాంబుదైః ||21|| సహరిద్రైః సయష్ట్యాహ్వైః సమైరావాప్య యోగతః | ఘృతప్రస్థం పచేద్ధీమాన్ శీతతోయే చతుర్గుణే ||22|| శ్వాసం కాసం తథా హిక్కాం సర్పిరేతన్నియచ్ఛతి |23|

శృంగీత్యాది| శృంగీ కర్కటశృంగీ| మధూలికా తృణజాతిః ‘మర్కట’ ఇతి లోకే| తార్క్ష్యం రసాంజనం| అంబుదో ముస్తా| ఆవాప్య ప్రక్షిప్య| యోగతః యుక్తితః, యావత్ప్రమాణేన కల్కేన ఉత్కటగంధాదికం న స్యాత్తావత్ప్రమాణః కల్కో దేయో న తు స్నేహచతుర్థాంశేన, యోగత ఇత్యభిధానమంతరేణైవ తథా సిద్ధేః| యద్యపి స్నేహాచ్చతుర్గుణో ద్రవ ఇతి సామాన్యపరిభాషావశాదేవ జలచాతుర్గుణ్యం సిద్ధం, తథాఽపి చతుర్గుణే ఇతి కరణం సాహచర్యాద్వక్ష్యమాణసువహాదియోగోక్తజలద్వైగుణ్యమత్రాపి మా భూదితి దర్శనార్థం| నియచ్ఛతి నివారయతి||21-22||-

Adhikarana 16 (23-24) · Śloka 25

సువహా కాలికా భార్గీ శుకాఖ్యా నైచులం ఫలం ||23|| కాకాదనీ శృంగవేరం వర్షాభూర్బృహతీద్వయం | కోలమాత్రైర్ఘృతప్రస్థం పచేదేభిర్జలద్వికం ||24|| కటూష్ణం పీతమేతద్ధి శ్వాసామయవినాశనం |25|

సువహా కాలికా భార్గీత్యాది| సువహా గోధాపదీ, కాలికా కాలేయకం, శుకాఖ్యా చర్మకారవటః, శుకశింబామపరే, నైచులం ఫలం జలవేతసఫలం, కాకాదనీ వాయసతిందుకః, వర్షాభూః శ్వేతపునర్నవా, బృహతీద్వయం స్థూలఫలా చణకఫలా చ, కోలమాత్రైః అర్ధకర్షప్రమాణైః సువహాదిభిరిత్యర్థః; అన్యే కర్షప్రమాణైరితి మన్యంతే; తన్న, సమానతంత్రవిరోధాత్| జలద్వికం ద్విగుణజలమిత్యర్థః||23-24||-

Adhikarana 17 (25-26) · Śloka 26

సౌవర్చలయవక్షారకటుకావ్యోషచిత్రకైః ||25|| వచాభయావిడంగైశ్చ సాధితం శ్వాసశాంతయే | గోపవల్ల్యుదకే సిద్ధం స్యాదన్యద్ద్విగుణే ఘృతం ||26||

సౌవర్చలయవక్షారేత్యాది| వ్యోషం త్రికటుకం| సౌవర్చలాదీనాం విడంగాంతానాం కల్కేన ద్రవేణ వా అనుక్తేనాపి జలేన సాధితం ఘృతం పీతం సత్ శ్వాసశాంతయే భవతీతి యోజ్యం| గోపవల్ల్యుదకే సిద్ధమిత్యాది| గోపవల్ల్యుదకే సారివాక్వాథే| అన్యదితి ఘృతవిశేషణం| ద్విగుణే ఘృతద్విగుణే గోపవల్లీక్వాథే||25-26||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

పంచైతాని హవీంష్యాహుర్భిషజః శ్వాసకాసయోః |27|

ఇదానీం హింస్రాదిపంచఘృతానామత్యర్థం శ్వాసహితతమత్వప్రతిపాదనార్థముపసంహారమాహ- పంచైతాని హవీంష్యాహురిత్యాది| పంచైతానీతి హింస్రాదిశృంగ్యాదిసువహాదిసౌవర్చలాదిగోపవల్ల్యాదీని|27|-

Adhikarana 19 (27-29) · Śloka 29

తాలీశతామలక్యుగ్రాజీవంతీకుష్ఠసైంధవైః ||27|| బిల్వపుష్కరభూతీకసౌవర్చలకణాగ్నిభిః | పథ్యాతేజోవతీయుక్తైః సర్పిర్జలచతుర్గుణం ||28|| హింగుపాదయుతం సిద్ధం సర్వశ్వాసహరం పరం | వాసాఘృతం షట్పలం వా ఘృతం చాత్ర హితం భవేత్ ||29||

తాలీశతామలకీత్యాది| తామలకీ దలఫలికా, ఉగ్రా వచా, జీవంతీ పటోలసమానపత్రా కందవతీ పశ్చిమదేశే ప్రసిద్ధా, లాటదేశే స్థూలవల్లీ విలక్షణైవ, పుష్కరం పుష్కరమూలం, భూతీకం రోహిషం, కణా పిప్పలీ, అగ్నిః చిత్రకః, తేజోవతీ కాకమర్దనికా| హింగుపాదయుతమితి ఏకద్రవ్యచతుర్థాంశేన హింగ్విత్యర్థః| కేచిదముం పాఠమన్యథా పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః| వాసాఘృతం షట్పలం చేత్యాది వాసాఘృతం ‘కృత్స్నే వృషే తత్కుసుమైః’ ఇత్యాదినా రక్తపిత్తోక్తం, పిత్తప్రధానే శ్వాసే హితం; షట్పలం వాతవ్యాధ్యుక్తం, తచ్చ వాతప్రధానే శ్వాసే||27-29||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

తైలం దశగుణే సిద్ధం భృంగరాజరసే శుభే | సేవ్యమానం యథాన్యాయం శ్వాసకాసౌ వ్యపోహతి ||30||

పిత్తవాతప్రధానయోః శ్వాసయోః స్నేహమభిధాయేదానీం కఫప్రధానే స్నేహమాహ- తైలమిత్యాది| యథాన్యాయం యో యో యథా న్యాయ్యస్తథా; ఏతేన యథాయోగ్యతయా విచారణాత్స్నేహమచ్ఛపానం వా యోజ్యమిత్యుక్తం| అన్యే యథాన్యాయం యథావ్యాధీత్యాహుః| వ్యపోహతి నాశయతి||30||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 32

ఫలామ్లా విష్కిరరసాః స్నిగ్ధాః ప్రవ్యక్తసైంధవాః | ఏణాదీనాం శిరోభిర్వా కౌలత్థా వా సుసంస్కృతాః ||31|| హన్యుః శ్వాసం చ కాసం చ సంస్కృతాని పయాంసి చ |32|

ఫలామ్లా విష్కిరరసా ఇత్యాది| ఫలామ్లా దాడిమబీజపూరాదినా అమ్లీకృతాః| విష్కిరరసా లావాదిమాంసరసాః| ప్రవ్యక్తసైంధవా ఉత్కటసైంధవాః| ఏణాదీనాం శిరోభిర్వేతి కృష్ణహరిణాదిమస్తకైర్వా కృతా మాంసరసా వాతహరా ఇత్యర్థః| ఆదిశబ్దాత్ గౌరహరిణాదయః| కౌలత్థా వా సుసంస్కృతాః కులత్థసంస్కృతా యూషాః| సంస్కృతాని పయాంసి ‘వాతహరైః పంచమూలప్రభృతిభిః’ ఇతి శేషః||31||-

Adhikarana 22 (32-35) · Śloka 35

తిమిరస్య చ బీజాని కర్కటాఖ్యా చ చూర్ణితా ||32|| దురాలభాఽథ పిప్పల్యః కటుకాఖ్యా హరీతకీ | శ్వావిన్మయూరరోమాణి కోలా మాగధికాకణాః ||33|| భార్గీత్వక్ శృంగవేరం చ శర్కరా శల్లకాంగజం | నృత్తకౌండకబీజాని చూర్ణితాని తు కేవలం ||34|| పంచ శ్లోకార్ధికాస్త్వేతే లేహా యే సమ్యగీరితాః | సర్పిర్మధుభ్యాం తే లేహ్యాః కాసశ్వాసార్దితైర్నరైః ||35||

తిమిరస్యేత్యాది|తిమిరో నఖరాగిపత్రః ‘తివరియా’ ఇతి ప్రసిద్ధః, కర్కటాఖ్యః కర్కటశృంగీః, కేచిత్ ‘కర్కటాఖ్యా’ ఇత్యత్ర ‘కర్కటాఖ్యశ్చ’ ఇతి పఠంతి, తత్ర కర్కటాఖ్యః తృణజాతిః| శ్వావిత్ సేఢికా, తస్యాః సూచయ ఏవ రోమాణి| కోలా చవ్యం| మాగధికాకణా పిప్పలీతండులాః| శల్లకాంగజం శల్లకశకలం; అన్యే ‘శల్లకా గజం’ ఇతి పఠంతి, తత్ర శల్లకా శల్లకీ, గజం నాగకేశరం| నృత్తకౌండకో మర్కటకః; కేచిత్ ‘నృత్తకౌండకబీజాని’ ఇత్యత్ర ‘నీచైఃకదంబబీజాని’ ఇతి పఠంతి, తత్ర నీచైఃకదంబబీజాని లఘుకదంబబీజాని| శ్లోకార్ధికా అర్ధశ్లోకనిర్దిష్టాః||32-35||

Adhikarana 23 (36) · Śloka 36

సప్తచ్ఛదస్య పుష్పాణి పిప్పలీశ్చాపి మస్తునా | పిబేత్ సంచూర్ణ్య మధునా ధానాశ్చాప్యథ భక్షయేత్ ||36||

సప్తచ్ఛదస్యేత్యాది| సప్తచ్ఛదస్య పుష్పాణి పిప్పలీశ్చ సంచూర్ణ్య మస్తునా సహ పిబేదితి యోజ్యం| సప్తచ్ఛదః సప్తపర్ణః| ధానా భృష్టయవాః| కేచిత్ మధునేతి పదం ధానాశ్చాప్యథ భక్షయేదిత్యత్ర సంబధ్నంతి||36||

Adhikarana 24 (37-38) · Śloka 38

అర్కాంకురైర్భావితానాం యవానాం సాధ్వనేకశః | తర్పణం వా పిబేదేషాం సక్షౌద్రం శ్వాసపీడితః ||37|| శిరీషకదలీకుందపుష్పం మాగధికాయుతం | తండులాంబుయుతం పీత్వా జయేచ్ఛ్వాసానశేషతః ||38||

యాదృశానాం యవానాం ధానా భక్షయేత్తాదృశానాహ- అర్కాంకురైర్భావితానామిత్యాది| అర్కాంకురైః అర్కపల్లవపుష్పకృతైః క్వాథైః| సాధు శోభనం యథా భవతీత్యర్థః| అనేకశ ఇతి భావితానామిత్యత్ర యోజ్యం| తర్పణం వా పిబేదేషామిత్యాది| తర్పణం సక్తవః| ఏషాం పూర్వోక్తానామర్కాంకురైర్భావితయవానామిత్యర్థః| శిరీషేత్యాది| శిరీషాదిపుష్పం పిప్పలీయుతం తండులాంబునా పీత్వా అశేషతో నిఃశేషాన్ శ్వాసాన్ జయేదితి సంబంధః| కుందో నిర్గంధం శ్వేతపుష్పం| తండులాంబు తండులప్రక్షాలనోదకం||37-38||

Adhikarana 25 (39) · Śloka 40

కోలమజ్జాం తాలమూలమృష్యచర్మమసీమపి | లిహ్యాత్ క్షౌద్రేణ భార్గీం వా సర్పిర్మధుసమాయుతాం ||39|| నీచైఃకదంబబీజం వా సక్షౌద్రం తండులాంబునా |40|

కోలమజ్జామిత్యాది| కోలమజ్జా బదరమజ్జా, మజ్జాశబ్ద ఆకారాంతోఽప్యస్తి, తేన మజ్జామితి సాధుపాఠః| ‘తాలమూలం’ ఇత్యత్ర ‘తాలమూలీం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తత్ర తాలమూలీముషలీ| నీచైఃకదంబబీజమిత్యాది| నీచైఃకదంబబీజం లఘుకదంబబీజం| ‘తండులాంబునా’ ఇత్యత్ర ‘పేయం’ ఇత్యధ్యాహార్యం| కేచిత్ ‘నీపం కదంబం రక్తం చ తత్ పీతం తండులాంబునా’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- నీపం బృహత్కదంబఫలం, కదంబం లఘుకదంబవృక్షఫలం, రక్తమితి విశేషణాదనయోః పక్వయోర్గ్రహణం యతః పరిపక్వం రక్తం భవతి, పిష్టం పానే దేయమితి యావత్| అపరే తు తండులాంబునా పీతం సుదారుణాన్ శ్వాసాన్ హంతీతి యోజయంతి| యే పూర్వం పంచలేహప్రస్తావే ‘నీచైఃకదంబబీజాని’ ఇతి పఠంతి తన్మతేఽప్యత్ర న పునరుక్తతా, యతః పూర్వం మధుసర్పిర్భ్యాం విలిహన్ శ్వాసాన్ హంతీతి లేహః, అత్ర తు తండులాంబునా పానం||39||-

Adhikarana 26 (40) · Śloka 41

ద్రాక్షాం హరీతకీం కృష్ణాం కర్కటాఖ్యాం దురాలభాం ||40|| సర్పిర్మధుభ్యాం విలిహన్ హంతి శ్వాసాన్ సుదారుణాన్ |41|

ద్రాక్షాం హరీతకీమిత్యాది| కృష్ణా పిప్పలీ| కర్కటాఖ్యా కర్కటశృంగీ||40||-

Adhikarana 27 (41) · Śloka 42

హరిద్రాం మరిచం ద్రాక్షాం గుడం రాస్నాం కణాం శటీం ||41|| లిహ్యాత్తైలేన తుల్యాని శ్వాసార్తో హితభోజనః |42|

హరిద్రామిత్యాది| కణా పిప్పలీ| కేచిదముం పాఠమన్యథా పఠంతి, స చాభావాన్న దర్శితః||41||-

Adhikarana 28 (42) · Śloka 43

గవాం పురీషస్వరసం మధుసర్పిఃకణాయుతం ||42|| లిహ్యాచ్ఛ్వాసేషు కాసేషు వాజినాం వా శకృద్రసం |43|

గవాం పురీషస్వరసమిత్యాది| గోశకృద్రసపిప్పల్యౌ మధుఘృతాభ్యాం లిహ్యాత్, అశ్వశకృద్రసపిప్పల్యౌ వా మధుఘృతాభ్యాం లిహ్యాత్||42||-

Adhikarana 29 (43) · Śloka 44

పాండురోగేషు శోథేషు యే యోగాః సంప్రకీర్తితాః ||43|| శ్వాసకాసాపహాస్తేఽపి కాసఘ్నా యే చ కీర్తితాః |44|

ఇదానీం పాండురోగాద్యుక్తయోగానత్రాప్యతిదిశన్నాహ- పాండురోగేష్విత్యాది పాండురోగాదిప్రతిషేధేషు యే యోగాః కథితాస్తేఽపి శ్వాసకాసాపహాః, కాసఘ్నా యే చ కీర్తితాస్తేఽపి| కేచిదముం పాఠం న పఠంతి||43||-

Adhikarana 30 (44) · Śloka 45

భార్గీత్వక్ త్ర్యూషణం తైలం హరిద్రాం కటురోహిణీం ||44|| పిప్పలీం మరిచం చండాం గోశకృద్రసమేవ చ |45|

భార్గీత్వగిత్యాది| అత్ర లిహ్యాదితి సంబంధనీయం||44||-

Adhikarana 31 (45) · Śloka 46

తలకోటస్య బీజేషు పచేదుత్కారికాం శుభాం ||45|| సేవ్యమానా నిహంత్యేషా శ్వాసానాశు సుదుస్తరాన్ |46|

తలకోటస్యేత్యాది| తలకోటః అంకోఠః| ఉత్కారికా లప్సికా| కేచిత్ ‘భార్గీత్వక్’ ఇత్యాదికం ‘తలకోటస్య బీజేషు’ ఇతిపర్యంతముత్కారికార్యం మన్యంతే||45||-

Adhikarana 32 (46-47) · Śloka 47

పురాణసర్పిః పిప్పల్యః కౌలత్థా జాంగలా రసాః ||46|| సురా సౌవీరకం హింగుః మాతులుంగరసో మధు | ద్రాక్షామలకబిల్వాని శస్తాని శ్వాసిహిక్కినాం ||47||

ఇదానీం శ్వాసే హిక్కాయాం చాన్యదపి యద్ధితం తదాహ- పురాణసర్పిరిత్యాది| కౌలత్థాః కులత్థైః సంస్కృతాః| జాంగలా రసా ఏణాదీనామేవ మాంసరసాః| సౌవీరకం విరేచనకల్పోక్తం||46-47||

Adhikarana 33 (48) · Śloka 49

శ్వాసహిక్కాపరిగతం స్నిగ్ధైః స్వేదైరుపాచరేత్ | ఆక్తం లవణతైలాభ్యాం తైరస్య గ్రథితః కఫః ||48|| ఖస్థో విలయనం యాతి మారుతశ్చ ప్రశామ్యతి |49|

శ్వాసే తత్ప్రసంగేన చ హిక్కాయామపి తుల్యం ప్రతీకారమాహ- శ్వాసహిక్కాపరిగతమిత్యాది| శ్వాసహిక్కాపరిగతం శ్వాసహిక్కావ్యాప్తం| స్నిగ్ధైః స్వేదైః సాల్వణప్రభృతిభిః| ఆక్తం లవణతైలాభ్యాం సైంధవతిలతైలాభ్యాం చుప్పటితం ఆతురమిత్యర్థః| తైః స్నిగ్ధస్వైదేః| గ్రథితః ఘనీభూతః| ఖస్థః స్రోతఃస్థితః| విలయనం ద్రవభావం||48||-

Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 51

స్విన్నం జ్ఞాత్వా తతశ్చైవ భోజయిత్వా రసౌదనం ||49|| వాతశ్లేష్మవిబంధే వా భిషగ్ ధూమం ప్రయోజయేత్ | మనఃశిలాదేవదారుహరిద్రాచ్ఛదనామిషైః ||50|| లాక్షోరుబూకమూలైశ్చ కృత్వా వర్తీర్విధానతః |51|

స్వేదే కృతేఽపి యదా వాతకఫానుబంధో నోపశామ్యతి తదా కిం కర్తవ్యమిత్యాహ- స్విన్నమిత్యాది| స్విన్నం జ్ఞాత్వా రసౌదనం భోజయిత్వా వాతకఫానుబంధే సతి యుక్తం ధూమం ప్రయోజయేదితి పిండార్థః| కేషాం ధూమం ప్రయోజయేదిత్యాహ- మనఃశిలేత్యాది| ఛదనం పత్రకం, ఆమిషం గుగ్గులుః| ఉరుబూకమూలం రక్తైరండమూలం| విధానతః ధూమనస్యకవలగ్రహచికిత్సితోక్తవిధానేన||49-50||-

Adhikarana 35 (51) · Śloka 51

సర్పిర్యవమధుచ్ఛిష్టశాలనిర్యాసజం తథా ||51||

అపరమపి ధూమమాహ- సర్పిరిత్యాది| మధూచ్ఛిష్టం మదనం| శాలనిర్యాసో రాలా| సర్పిర్యవాదిజం ధూమం తథా తేనైవ ప్రకారేణ ప్రయోజయేదితి పిండార్థః||51||

Adhikarana 36 (52) · Śloka 52

శృంగబాలఖురస్నాయుత్వక్ సమస్తం గవామపి |52|

అపరాణ్యపి ధూమద్రవ్యాణ్యాహ- శృంగబాలఖురేత్యాది| గవాం శృంగాదికం త్వక్పర్యంతం సమస్తమపి ధూమార్థం ప్రయోజయేత్| స్నాయుః ధనుర్జ్యాబంధనార్థం ద్రవ్యం ‘నహారు’ ఇతి లోకే|52|-

Adhikarana 37 (52) · Śloka 52

తురుష్కశల్లకీనాం చ గుగ్గులోః పద్మకస్య చ ||52||

తురుష్కేత్యాది| తురుష్కః సిహ్లకః| తురుష్కాదిపద్మకాంతానాం వా ధూమం ప్రయోజయేత్||52||

Adhikarana 38 (53) · Śloka 53

ఏతే సర్వే ససర్పిష్కా ధూమాః కార్యా విజానతా |53|

పూర్వోక్తధూమానాముపసంహారమాహ- ఏత ఇత్యాది| ఏతే పూర్వోక్తా ధూమాః ససర్పిష్కాః సఘృతా విజానతా వైద్యేన కార్యాః|53|-

Adhikarana 39 (53) · Śloka 53

బలీయసి కఫగ్రస్తే వమనం సవిరేచనం ||53||

శ్వాసిహిక్కినామవస్థాయాం విరేచనమాహ- బలీయసీత్యాది| బలీయసి బలయుక్తే పురుషే, వమనం సవిరేచనం ‘మృదు హితం’ ఇత్యత్రాధ్యాహార్యం||53||

Adhikarana 40 (54) · Śloka 54

దుర్బలే చైవ రూక్షే చ తర్పణం హితముచ్యతే | జాంగలోరభ్రజైర్మాంసైరానూపైర్వా సుసంస్కృతైః ||54||

దుర్బలే ఇత్యాది| తర్పణం సంతర్పణం| కైస్తర్పణం ప్రయోక్తవ్యమిత్యాహ- జాంగలోరభ్రజైరిత్యాది| జాంగలా ఏణాదయో లావాదయశ్చ| ఉరభ్రో మేషః| ఆనూపాః కచ్ఛపాదయః| సుసంస్కృతైః సూదశాస్త్రోక్తవిధినా||54||

Adhikarana 41 (55) · Śloka 55

నిదిగ్ధికాం చామలకప్రమాణాం హింగ్వర్ధయుక్తాం మధునా సుయుక్తాం | లిహన్నరః శ్వాసనిపీడితో హి శ్వాసం జయత్యేవ బలాత్ర్యహేణ ||55||

ఇదానీం శ్వాసే సిద్ధతమం యోగమాహ- నిదిగ్ధికామిత్యాది| నిదిగ్ధికా కంటకారీ, తాం కల్కీకృతామామలకప్రమాణాం తదర్ధప్రమాణేన హింగునా మధునా చ యుక్తాం శ్వాసపీడితో నరః పురుషో లిహన్ బలాత్ శ్వాసమాశు త్ర్యహాజ్జయేదితి సంబంధః| ఏతత్ సర్వశ్వాసచికిత్సితం సామాన్యమపి ద్రవ్యస్వరూపమభిసమీక్ష్య విశేషాదూహ్యమితి||55||

Adhikarana 42 (56) · Śloka 56

యథాఽగ్నిరిద్ధః పవనానువిద్ధో వజ్రం యథా వా సురరాజముక్తం | రోగాస్తథైతే ఖలు దుర్నివారాః శ్వాసశ్చ కాసశ్చ విలంబికా చ ||56||

శ్వాసస్య తత్ప్రసంగేన చ కాసాదీనామపి దుఃఖోపచర్యత్వఖ్యాపనార్థమాహ- యథాఽగ్నిరిద్ధ ఇత్యాది| ఇద్ధః దీప్తః| పవనానువిద్ధో వాతసహితః||56||

Adhikarana puShpikA · Śloka 51

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే హిక్కాశ్వాసప్రతిషేధో నామ (త్రయోదశోఽధ్యాయః, ఆదితః) ఏకపంచాశత్తమోఽధ్యాయః ||51||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే హిక్కాశ్వాసప్రతిషేధో నామైకపంచాశత్తమోఽధ్యాయః||51||