Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ svasthavr̥ttamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः स्वस्थवृत्तमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
rasabhēdavikalpānantaraṁ pūrvōktakramēṇaiva svasthavr̥ttārambhaḥ- athāta ityādi| vr̥ttam ācāraḥ| kēcit svastharakṣaṇīyamiti paṭhitvā svasthasya rakṣaṇaṁ yasminnadhyāyē sa tathā, taṁ vyākhyāsyāma iti vyākhyānayanti||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
sūtrasthānē samuddiṣṭaḥ svasthō bhavati yādr̥śaḥ | tasya yadrakṣaṇaṁ taddhi cikitsāyāḥ prayōjanam ||3||
सूत्रस्थाने समुद्दिष्टः स्वस्थो भवति यादृशः | तस्य यद्रक्षणं तद्धि चिकित्सायाः प्रयोजनम् ||३||
🔊 Audio coming soon
idānīmatidēśēna svasthalakṣaṇaṁ cikitsāprayōjanaṁ cāha- sūtrētyādi| samuddiṣṭaḥ ‘samadōṣaḥ samāgniśca’ (sū. 15) ityādinā dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyē| tādr̥śasvasthasya rakṣaṇaṁ bhāvivyādhinivāraṇatvēna pālanam| hi sphuṭārthaḥ| yē tu ‘sūtrasthāna’ ityādi ślōkārdhaṁ na paṭhanti tē ‘samadōṣaḥ’ ityādikaṁ sūtrasthānōktaṁ svasthalakṣaṇamatrāpi paṭhanti, anuvādatvēna na paunaruktyamiti manyantē| ‘cikitsāyāḥ’ prayōjanaṁ’ ityatra ‘cikitsāyāḥ paraṁ vapuḥ’ iti kēcit paṭhanti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tasya yadvr̥ttamuktaṁ hi rakṣaṇaṁ ca mayā''ditaḥ | tasminnarthāḥ samāsōktā vistarēṇēha vakṣyatē ||4||
तस्य यद्वृत्तमुक्तं हि रक्षणं च मयाऽऽदितः | तस्मिन्नर्थाः समासोक्ता विस्तरेणेह वक्ष्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
nanu, cānāgatabādha ēva svasthavr̥ttasya darśitatvāt kasmāt punaratra tadabhidhānamityāśaṅkyāha- tasyētyādi| tasya svasthasya| āditaḥ anāgatabādhē| tasmin anāgatabādhōktasvasthavr̥ttē| samāsōktāḥ saṅkṣēpēṇaivōktāḥ| iha asminnadhyāyē, vakṣyatē ‘svasthavr̥taṁ’ iti śēṣaḥ| kēcit ‘vistarastasya vakṣyatē’ iti paṭhanti, tasyēti svasthavr̥ttasya| aparē ‘vistaraścātra vakṣyatē’ iti paṭhitvā tēṣāmarthānāṁ vistarō'tra vakṣyatē’ iti vyākhyānayanti||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
yasmin yasminnr̥tau yē yē dōṣāḥ kupyanti dēhinām | tēṣu tēṣu pradātavyāḥ rasāstē tē vijānatā ||5||
यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् | तेषु तेषु प्रदातव्याः रसास्ते ते विजानता ||५||
🔊 Audio coming soon
r̥tvāśrayaṁ svasthavr̥taṁ saṅkṣēpēṇāha- yasminnityādi| dēhināmityatra dēhiśabdēnāmēdōpacārāccharīramucyatē; na ātmā, tasya nirvikāratvāta| tēṣu tēṣviti dhātuṣu| tē tē rasāḥ taddōṣapratyanīkā rasāḥ| atra rasaśabdēna rasavanti dravyāṇi bhaṇyantē, kēvalarasasyōpayōgāsambhavāt| vijānatā vaidyēna||5||
Adhikarana 5 (6-12) · Śloka 13
praklinnatvāccharīrāṇāṁ varṣāsu bhiṣajā khalu | mandē'gnau kōpamāyānti sarvēṣāṁ mārutādayaḥ ||6|| tasmāt klēdaviśuddhyarthaṁ dōṣasaṁharaṇāya ca | kaṣāyatiktakaṭukai rasairyuktamapadravam ||7|| nātisnigdhaṁ nātirūkṣamuṣṇaṁ dīpanamēva ca | dēyamannaṁ nr̥patayē yajjalaṁ cōktamāditaḥ ||8|| taptāvaratamambhō vā pibēnmadhusamāyutam | ahni mēghānilāviṣṭē'tyarthaśītāmbusaṅkulē ||9|| taruṇatvādvidāhaṁ ca gacchantyōṣadhayastadā | matimāṁstannimittaṁ ca nātivyāyāmamācarēt ||10|| atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṁstyajēt | bhūbāṣpaparihārārthaṁ śayīta ca vihāyasi ||11|| śītē sāgnau nivātē ca guruprāvaraṇē gr̥hē | yāyānnāgavadhūbhiśca praśastāgurubhūṣitaḥ ||12|| divāsvapnamajīrṇaṁ ca varjayēttatra yatnataḥ |13|
प्रक्लिन्नत्वाच्छरीराणां वर्षासु भिषजा खलु | मन्देऽग्नौ कोपमायान्ति सर्वेषां मारुतादयः ||६|| तस्मात् क्लेदविशुद्ध्यर्थं दोषसंहरणाय च | कषायतिक्तकटुकै रसैर्युक्तमपद्रवम् ||७|| नातिस्निग्धं नातिरूक्षमुष्णं दीपनमेव च | देयमन्नं नृपतये यज्जलं चोक्तमादितः ||८|| तप्तावरतमम्भो वा पिबेन्मधुसमायुतम् | अह्नि मेघानिलाविष्टेऽत्यर्थशीताम्बुसङ्कुले ||९|| तरुणत्वाद्विदाहं च गच्छन्त्योषधयस्तदा | मतिमांस्तन्निमित्तं च नातिव्यायाममाचरेत् ||१०|| अत्यम्बुपानावश्यायग्राम्यधर्मातपांस्त्यजेत् | भूबाष्पपरिहारार्थं शयीत च विहायसि ||११|| शीते साग्नौ निवाते च गुरुप्रावरणे गृहे | यायान्नागवधूभिश्च प्रशस्तागुरुभूषितः ||१२|| दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः |१३|
🔊 Audio coming soon
ārtavavidhiṁ saṅkṣēpēṇābhidhāyēdānīṁ vistarēṇāha- praklinnatvādityādi| praklinnatvāt atyantārdratvāt| bhiṣajēti padaṁ ‘dēyamannam’ ityatra yōjyam| praklinnatvāditi agnimāndyahētuḥ, yatō'mbuguṇabāhulyēnāgnimāndyaṁ bhavati| nanu, varṣāsu sañcayarūpatayā pittamēva kupitamasti nētarau, tat kathaṁ kupyanti mārutādaya ityuktaṁ? satyaṁ, prāvr̥ṭprakupitō vāyurupaśamahētvabhāvādvarṣāsvapi kupita ēvānuvartatē , kaphaśca mēghaniḥsyandādihētubhirasañcitō'pi kupyati , atō yukta ēva dōṣatrayaprakōpaḥ| athavā agnimāndyāddōṣatrayaprakōpaḥ; tathā cōktaṁ, - ‘śamaprakōpau dōṣāṇāṁ sarvēṣāmagnisaṁśritau’ iti| tasmāditi yatō varṣāsu śarīraklēdō dōṣaprakōpaśca bhavati tasmādityarthaḥ| dōṣasaṁrakṣaṇaṁ ca sañcayādinivāraṇēna jñēyam| rasairyuktamityannamityētasya viśēṣaṇam| apadrāvam apagatadravaṁ, dravahīnamityarthaḥ; anyē ‘athādravaṁ’ iti paṭhanti, īṣaddravamiti ca vyākhyānayanti| nātisnigdhaṁ nātirūkṣaṁ sādhāraṇamityarthaḥ| nr̥patigrahaṇam īśvarōpalakṣaṇārtham| yajjalaṁ cōktamādita iti ‘varṣāsvantarikṣaṁ’ ityādinā pānīyavargē kathitam| taptāvarataṁ śr̥taśītaṁ, tat sañcitapittōpaśamanārtham| madhusamāyutaṁ samadhu, ētaccānubalasya kaphasyōpaśamanārtham| nanu, ‘varṣāsu na pibēttōyaṁ’ ityanēna saha kathamētanna virudhyatē? ucyatē,- na pibēdityasyālpapānē vyavasthitēḥ| taruṇatvāt abhinavatvāt| vidāham amlapākam| tadā varṣākālē, tannimittaṁ vidāhakāraṇāt | nātivyāyāmamācarēdityanēna mr̥duvyāyāmamācarēdityuktaṁ; sa ca śarīraklēdōpaśōṣārthaṁ vahnisandhukṣaṇārthaṁ ca| avaśyāyō vinā mēghaṁ sūkṣmajalakaṇānipātaḥ| grāmyadharmō maithunam| ātapō gharmaḥ| tathēti nācarēdityarthaḥ| vihāyaḥśabdēnātra dhavalagr̥hōpraribhūrabhiprētā, anyē mañcādikaṁ manyantē| śītē sāgninivātagr̥hē śayanaṁ vātakōpōpaśamanāya| guruprāvaraṇō guruvastrāvr̥tāṅgaḥ puruṣaḥ| gr̥hē ityatrāpi śayīta iti yōjyam| yāyād gacchēt| nāgavadhūbhiriti hastinīgamanaṁ ca kardamāmbunōḥ parihārārtham| praśastāgurubhūṣita iti aguruṇaḥ, śaityanivārakatvāt | ajīrṇaṁ cēti cakārāt pūrvānilamudamanthaṁ ca varjayēt| sarijjalamavihitatvēnaiva varjyam| tatrēti varṣāsu| ativyāyāmādērniṣēdhyagaṇatvāddivāsvapnājīrṇayōḥ pr̥thagupādānamatyantaniṣēdhārtham||6-12||-
Adhikarana 6 (13-20) · Śloka 21
sēvyāḥ śaradi yatnēna kaṣāyasvādutiktakāḥ ||13|| kṣīrēkṣuvikr̥tikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ | śvētasrajaścandrapādāḥ pradōṣē laghu cāmbaram ||14|| salilaṁ ca prasannatvāt sarvamēva tadā hitam | saraḥsvāplavanaṁ caiva kamalōtpalaśāliṣu ||15|| pradōṣē śaśinaḥ pādāścandanaṁ cānulēpanam | tiktasya sarpiṣaḥ pānairasr̥ksrāvaiśca yuktitaḥ ||16|| varṣāsūpacitaṁ pittaṁ harēccāpi virēcanaiḥ | nōpēyāttīkṣṇamamlōṣṇaṁ kṣāraṁ svapnaṁ divā''tapam ||17|| rātrau jāgaraṇaṁ caiva maithunaṁ cāpi varjayēt | (svāduśītajalaṁ mēdhyaṁ śucisphaṭikanirmalam ||18|| śaraccandrāṁśunirdhautamagastyōdayanirviṣam | prasannatvācca salilaṁ sarvamēva tadā hitam ||19|| sacandanaṁ sakarpūraṁ vāsaścāmalinaṁ laghu | bhajēcca śāradaṁ mālyaṁ sīdhōḥ pānaṁ ca yuktitaḥ ||20|| pittapraśamanaṁ yacca tacca sarvaṁ samācarēt) |21|
सेव्याः शरदि यत्नेन कषायस्वादुतिक्तकाः ||१३|| क्षीरेक्षुविकृतिक्षौद्रशालिमुद्गादिजाङ्गलाः | श्वेतस्रजश्चन्द्रपादाः प्रदोषे लघु चाम्बरम् ||१४|| सलिलं च प्रसन्नत्वात् सर्वमेव तदा हितम् | सरःस्वाप्लवनं चैव कमलोत्पलशालिषु ||१५|| प्रदोषे शशिनः पादाश्चन्दनं चानुलेपनम् | तिक्तस्य सर्पिषः पानैरसृक्स्रावैश्च युक्तितः ||१६|| वर्षासूपचितं पित्तं हरेच्चापि विरेचनैः | नोपेयात्तीक्ष्णमम्लोष्णं क्षारं स्वप्नं दिवाऽऽतपम् ||१७|| रात्रौ जागरणं चैव मैथुनं चापि वर्जयेत् | (स्वादुशीतजलं मेध्यं शुचिस्फटिकनिर्मलम् ||१८|| शरच्चन्द्रांशुनिर्धौतमगस्त्योदयनिर्विषम् | प्रसन्नत्वाच्च सलिलं सर्वमेव तदा हितम् ||१९|| सचन्दनं सकर्पूरं वासश्चामलिनं लघु | भजेच्च शारदं माल्यं सीधोः पानं च युक्तितः ||२०|| पित्तप्रशमनं यच्च तच्च सर्वं समाचरेत्) |२१|
🔊 Audio coming soon
vārṣikaṁ vidhimabhidhāya śāradamāha- sēvyā ityādi| kṣīrēkṣuvikr̥tītyatra vikr̥tiśabdaḥ kṣīrēkṣubhyāṁ sambadhyatē; kṣīravikr̥tiḥ, ikṣuvikr̥tiriti| kṣaudraṁ madhu| śālayō vividhāḥ| mudgādīnāmityādiśabdājjīrṇā yavagōdhūmādayō gr̥hyantē| jāṅgalā iti ēṇādyā lāvādyāśca| śvētasrajaḥ śuklapuṣpamālāḥ| candrapādāḥ candraraśmayaḥ| pradōṣē rātriprathamapraharārdhē| laghu cāmbaraṁ sūkṣmavastram| salilaṁ ca prasannatvāditi| yadyapi ‘śaradisarvaṁ prasannatvāt’ ityanēnaiva sarvaṁ jalaṁ prāptaṁ, tathā'pi prakaraṇāntaratvādupādānam| saraḥsu divyakhātēṣu| āplavanaṁ prataraṇam| kamalōtpalaśāliṣu kamalōtpalabhrājiṣu , śāliṣvityatra śōbhiṣviti kēcit paṭhanti; kamalādiyuktāyā viśēṣēṇa pittaharatvam| pradōṣē śaśinaḥ pādā iti punarabhidhānaṁ pradōṣē ēvāvaśyaṁ candrapādasēvā kāryā natu sarvarātraṁ, anubalakaphasyābhiṣyandabhayāt| pittasaṁśamanamabhidhāyēdānīṁ saṁśōdhanamāha- tiktasyētyādi| tiktaghr̥tapānaṁ kapharaktapratyanīkatvāt| asr̥ṅbhōkṣaṇaṁ ca raktasya praduṣṭatvāt| yuktita iti yōgataḥ, aturabalādikaṁ vīkṣyētyarthaḥ| sēvyamabhidhāya varjyamāha- nōpēyādityādi| nōpēyāt na sēvēta| svapnaṁ divēti divāsvāpam| maithunaṁ cāpītyatra apiśabdādavaśyāyapurōvātādikamapi samānatantrōktaṁ varjayēt||13-20||-
Adhikarana 7 (21-31) · Śloka 31
(hēmantaḥ śītalō rūkṣō mandasūryō'nilākulaḥ ||21|| tatastu śītamāsādya vāyustatra prakupyati | kōṣṭhasthaḥ śītasaṁsparśādantaḥpiṇḍīkr̥tō'nalaḥ ||22|| rasamucchōṣayatyāśu tasmāt snigdhaṁ tadā hitam) | hēmantē lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukōtkaṭam ||23|| sasarpistailamahimamaśanaṁ hitamucyatē | tīkṣṇānyapi ca pānāni pibēdagurubhūṣitaḥ ||24|| tailāktasya sukhōṣṇē ca vārikōṣṭhē'vagāhanam | sāṅgārayānē mahati kauśēyāstaraṇāstr̥tē ||25|| śayīta śayanē taistairvr̥tō garbhagr̥hōdarē | strīḥ śliṣṭvā'gurudhūpāḍhyāḥ pīnōrujaghanastanīḥ ||26|| prakāmaṁ ca niṣēvēta maithunaṁ tarpitō nr̥paḥ | (madhuraṁ tiktakaṭukamamlaṁ lavaṇamēva ca ||27|| annapānaṁ tilān māṣāñchākāni ca dadhīni ca | tathēkṣuvikr̥tīḥ śālīn sugandhāṁśca navānapi ||28|| prasahānūpamāṁsāni kravyādabilaśāyinām | audakānāṁ plavānāṁ ca pādināṁ cōpasēvayēt ||29|| madyāni ca prasannāni yacca kiñcit balapradam | kāmatastanniṣēvēta puṣṭimicchan himāgamē ||30|| divāsvapnamajīrṇaṁ ca varjayēttatra yatnataḥ) | ēṣa ēva vidhiḥ kāryaḥ śiśirē samudāhr̥taḥ ||31||
(हेमन्तः शीतलो रूक्षो मन्दसूर्योऽनिलाकुलः ||२१|| ततस्तु शीतमासाद्य वायुस्तत्र प्रकुप्यति | कोष्ठस्थः शीतसंस्पर्शादन्तःपिण्डीकृतोऽनलः ||२२|| रसमुच्छोषयत्याशु तस्मात् स्निग्धं तदा हितम्) | हेमन्ते लवणक्षारतिक्ताम्लकटुकोत्कटम् ||२३|| ससर्पिस्तैलमहिममशनं हितमुच्यते | तीक्ष्णान्यपि च पानानि पिबेदगुरुभूषितः ||२४|| तैलाक्तस्य सुखोष्णे च वारिकोष्ठेऽवगाहनम् | साङ्गारयाने महति कौशेयास्तरणास्तृते ||२५|| शयीत शयने तैस्तैर्वृतो गर्भगृहोदरे | स्त्रीः श्लिष्ट्वाऽगुरुधूपाढ्याः पीनोरुजघनस्तनीः ||२६|| प्रकामं च निषेवेत मैथुनं तर्पितो नृपः | (मधुरं तिक्तकटुकमम्लं लवणमेव च ||२७|| अन्नपानं तिलान् माषाञ्छाकानि च दधीनि च | तथेक्षुविकृतीः शालीन् सुगन्धांश्च नवानपि ||२८|| प्रसहानूपमांसानि क्रव्यादबिलशायिनाम् | औदकानां प्लवानां च पादिनां चोपसेवयेत् ||२९|| मद्यानि च प्रसन्नानि यच्च किञ्चित् बलप्रदम् | कामतस्तन्निषेवेत पुष्टिमिच्छन् हिमागमे ||३०|| दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः) | एष एव विधिः कार्यः शिशिरे समुदाहृतः ||३१||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ haimantikaṁ vidhimāha- hēmanta ityādi| ahimam uṣṇam| aśanaṁ bhōjanaṁ, pānāni madyādīni| agurubhūṣitaḥ agurucūrṇāvaliptaḥ| vārikōṣṭhē pāṣāṇādiviracitē kuśūlākārē jalapātrē| sāṅgārayānē aṅgārapūrṇaśakaṭikāsahitē, ētadgarbhagr̥hōdarē ityētasya viśēṣaṇam| mahati vistīrṇē| kauśēyāstaraṇāstr̥tē paṭṭavastrīyatūlikācchāditē| kauśēyamityupalakṣaṇaṁ, tēna prāvārājinādīni tantrāntarōktāni gr̥hyantē| taistairiti śītāpahaistantrāntarōktairvastraviśēṣaiḥ, vr̥ta iti ācchāditāṅgaḥ puruṣaḥ| garbhagr̥hōdarē iti br̥hadgr̥hamadhyē aparaṁ yat kṣudragr̥haṁ tasyābhyantarē| garbhagr̥hōdarē ityupalakṣaṇaṁ, tēna bhūgr̥hamapi gr̥hyatē| śliṣṭvā āliṅgya| pīnaṁ māṁsalaṁ, ūru jānuvaṅkṣaṇayōrmadhyaṁ, jaghanaṁ kaṭhyā agrimabhāgaḥ| nanu, tantrāntarē ‘gōrasānikṣuvikr̥tīḥ’ ityādinā yādr̥śa āhārō hēmantē darśitastādr̥śaḥ kimiti na nirdiṣṭaḥ? satyaṁ, hēmantē sañcīyamānasya kaphasya śaityāt prakupitasya vātasyōpaśamanārthaṁ sādhāraṇa ēva vidhiryasmādyuktaḥ, ataḥ sādhāraṇavidhiratra nirdiṣṭō na tādr̥śa āhāraḥ| yadyēvaṁ tarhi tantrāntarē tādr̥śa ēvāhāraḥ kutō nirdiṣṭa iti cēt? ucyatē- hēmantē śītānilasparśasaṁruddhō balī vahniryadi tādr̥śamāhāraṁ na labhatē tadā dhātukṣayamāvahati, dhātukṣayācca tīvravātakōpaḥ syāditi bhayāttantrāntarē tādr̥śa āhārō darśitaḥ| (athavā yasmāddhēmantē prabalāgnitvādapathyakṣamō dēhō bhavati)| kārtikakuṇḍō'muṁ pāṭhamanyathā paṭhati, sa cābhāvānna likhitaḥ| hēmantaśiśirayōstulyatvāddhaimantika ēva vidhiḥ śiśirē'pi sēvyaḥ; ataḥ śiśiravidhānaṁ pr̥thaṅgōktam| yatkēcidatra varjyavidhānaṁ ‘...prāgvātaṁ rūkṣabhōjanam| vātalāni ca dravyāṇi śītasnānaṁ ca varjayēt’ iti paṭhanti; sa tvanārṣaḥ pāṭhaḥ, paramparāvicchēdāsmaraṇāt samānatantrānabhidhānācca||21-31||
Adhikarana 8 (32-39) · Śloka 40
(hēmantē nicitaḥ ślēṣmā śaityācchītaśarīriṇām | auṣṇyādvasantē kupitaḥ kurutē ca gadān bahūn ||32|| tatō'mlamadhurasnigdhalavaṇāni gurūṇi ca | varjayēdvamanādīni karmāṇyapi ca kārayēt ||33|| ṣaṣṭikānnaṁ yavāñchītān mudgān nīvārakōdravān | lāvādiviṣkirarasairdadyādyūṣaiśca yuktitaḥ ||34|| paṭōlanimbavārtākatiktakaiśca himātyayē | sēvēnmadhvāsavāriṣṭān sīdhumādhvīkamādhavān ||35|| vyāyāmamañjanaṁ dhūmaṁ tīkṣṇaṁ ca kavalagraham | sukhāmbunā ca sarvārthān sēvēta kusumāgamē) ||36|| tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṁ kōṣṇamadravam | yavamudgamadhuprāyaṁ vasantē bhōjanaṁ hitam ||37|| vyāyamō'tra niyuddhādhvaśilānirghātajō hitaḥ | utsādanaṁ tathā snānaṁ vanitāḥ kānanāni ca ||38|| sēvēta nirharēccāpi hēmantōpacitaṁ kapham | śirōvirēkavamananirūhakavalādibhiḥ ||39|| varjayēnmadhurasnigdhadivāsvapnagurudravān |40|
(हेमन्ते निचितः श्लेष्मा शैत्याच्छीतशरीरिणाम् | औष्ण्याद्वसन्ते कुपितः कुरुते च गदान् बहून् ||३२|| ततोऽम्लमधुरस्निग्धलवणानि गुरूणि च | वर्जयेद्वमनादीनि कर्माण्यपि च कारयेत् ||३३|| षष्टिकान्नं यवाञ्छीतान् मुद्गान् नीवारकोद्रवान् | लावादिविष्किररसैर्दद्याद्यूषैश्च युक्तितः ||३४|| पटोलनिम्बवार्ताकतिक्तकैश्च हिमात्यये | सेवेन्मध्वासवारिष्टान् सीधुमाध्वीकमाधवान् ||३५|| व्यायाममञ्जनं धूमं तीक्ष्णं च कवलग्रहम् | सुखाम्बुना च सर्वार्थान् सेवेत कुसुमागमे) ||३६|| तीक्ष्णरूक्षकटुक्षारकषायं कोष्णमद्रवम् | यवमुद्गमधुप्रायं वसन्ते भोजनं हितम् ||३७|| व्यायमोऽत्र नियुद्धाध्वशिलानिर्घातजो हितः | उत्सादनं तथा स्नानं वनिताः काननानि च ||३८|| सेवेत निर्हरेच्चापि हेमन्तोपचितं कफम् | शिरोविरेकवमननिरूहकवलादिभिः ||३९|| वर्जयेन्मधुरस्निग्धदिवास्वप्नगुरुद्रवान् |४०|
🔊 Audio coming soon
vasantavidhimāha- auṣṇyādityādi| kōṣṇam īṣaduṣṇam| adravaṁ dravarahitam| yavamudgamadhuprāyaṁ yavādibahulam| vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṁ karma| atra vasantē| niyuddhādikaṁ vyāyāma ityētasya vivaraṇam| niyuddhaṁ bāhuyuddham, adhvā mārgagamanaṁ, śilānirghātaḥ pāṣāṇāsphālanam| utsādanam udvartanam| vanitāḥ striyaḥ| saṁśamanamabhidhāya saṁśōdhanamāha- nirharēccāpītyādi| śirōvirēkaḥ nasyam| yadyapi bāhulyēna vātē nirūhō'bhihitaḥ, tathā'pi sarvadōṣaharatvāt kaphē'pi yōjyaḥ| tathā ca, - “bastirvātē ca pittē ca kaphē raktē ca śasyatē” ityādi| kavalō gaṇḍūṣabhēdaḥ| varjyamāha- varjayēdityādi| madhurādivarjanam utklēśaparihārārtham| kēcidatra ‘hēmantē nicitaḥ ślēṣmā’ ityādikaṁ pāṭhaṁ paṭhanti, sa ca granthagauravabhayāt parityaktaḥ||32-39||-
Adhikarana 9 (40) · Śloka 41
vyāyāmamuṣṇamāyāsaṁ maithunaṁ pariśōṣi ca ||40|| rasāṁścāgniguṇōdriktān nidāghē parivarjayēt |41|
व्यायाममुष्णमायासं मैथुनं परिशोषि च ||४०|| रसांश्चाग्निगुणोद्रिक्तान् निदाघे परिवर्जयेत् |४१|
🔊 Audio coming soon
yasmādgrīṣmē vyāyāmādisēvanāttīvratarā rōgā bhavantyatō vyāyāmādisēvāṁ tyajēditi pratipādanārthaṁ graiṣmaṁ vidhiṁ vivakṣurādau varjanīyānāha- vyāyāmamityādi| tatrāyāsasyālpaklēśatayā vyayāmatō bhēdaḥ| uṣṇam ātapādikam| maithunamiti yadyapi pūrvamanāgatābādhē grīṣmakālē pakṣānmaithunamuktaṁ, tathā'pyatra yattasya sarvathā niṣēdhābhidhānaṁ tadgrīṣmasyātirūkṣatāpratipādanārtham| pariśōṣi śōṣaṇātmakam | agniguṇōdriktā rasāḥ kaṭvamlalavaṇāḥ||40||
Adhikarana 10 (41-45) · Śloka 46
sarāṁsi saritō vāpīrvanāni rucirāṇi ca ||41|| candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalōtpalāḥ | tālavr̥ntānilāhārāṁstathā śītagr̥hāṇi ca ||42|| gharmakālē niṣēvēta vāsāṁsi sulaghūni ca | śarkarākhaṇḍadigdhāni sugandhīni himāni ca ||43|| pānakāni ca sēvēta manthāṁścāpi saśarkarān | bhōjanaṁ ca hitaṁ śītaṁ saghr̥taṁ madhuradravam ||44|| śr̥tēna payasā rātrau śarkarāmadhurēṇa ca | pratyagrakusumākīrṇē śayanē harmyasaṁsthitē ||45|| śayīta candanārdrāṅgaḥ spr̥śyamānō'nilaiḥ sukhaiḥ |46|
सरांसि सरितो वापीर्वनानि रुचिराणि च ||४१|| चन्दनानि परार्ध्यानि स्रजः सकमलोत्पलाः | तालवृन्तानिलाहारांस्तथा शीतगृहाणि च ||४२|| घर्मकाले निषेवेत वासांसि सुलघूनि च | शर्कराखण्डदिग्धानि सुगन्धीनि हिमानि च ||४३|| पानकानि च सेवेत मन्थांश्चापि सशर्करान् | भोजनं च हितं शीतं सघृतं मधुरद्रवम् ||४४|| शृतेन पयसा रात्रौ शर्करामधुरेण च | प्रत्यग्रकुसुमाकीर्णे शयने हर्म्यसंस्थिते ||४५|| शयीत चन्दनार्द्राङ्गः स्पृश्यमानोऽनिलैः सुखैः |४६|
🔊 Audio coming soon
ataḥparaṁ sēvanīyānāha- sarāṁsītyādi| sarāṁsi amanuṣyakhātāni jalādhārāṇi, sarit nadī, vāpī pāṣāṇādibaddhā sasōpānā svalpā jalādhārikā| vanāni rucirāṇīti sacchāyāni manōharāṇi kānanāni| parārdhyāni utkr̥ṣṭāni| tālavr̥ntānilān tālapatraviracitavyajanapavanān| digdhāni yuktāni| sugandhīni karpūrādivāsitāni| himāni śītalāni| pānakāni cēti cakārānmadyōcitasya bahūdakaṁ madyaṁ kēcidicchanti| madhuradravō rasālapānakādiryatra bhōjanē tanmadhuradravam| manthān jalaghr̥tāktasaktūn| śr̥tēna payasā kvathitēna dugdhēna| bhōjanaṁ rātrau hitamityuktē divā manthādipānamēvēti gamyatē| tathā ca tantrāntaraṁ- “divā pānāni śītāni hitaṁ rātrau ca bhōjanam| sasarpiḥśarkaraṁ śītaṁ śr̥tēna payasā yutam” iti| pratyagrakusumākīrṇē iti nūtanapuṣpāstr̥tē| harmyasaṁśritē dhavalagr̥hōparisthitē| śayītētyatrāpi rātrāviti sambadhyatē; tēna rātrau harmyapr̥ṣṭhē śayīta, divā tu śītagr̥hē| tathā ca tantrāntaram- ‘divā śītagr̥hē nidrāṁ niśi candrāṁśuśītalē| bhajēccandanadigdhāṅgaḥ pravātē harmyamastakē’ (ca. sū. 6) iti| sukhaiḥ sukhōtpādakaiḥ| atra kēcidbahūni pāṭhāntarāṇi manyantē; tāni tu vistarabhayānna likhitāni||41-45||-
Adhikarana 11 (46-54) · Śloka 55
tāpātyayē hitā nityaṁ rasā yē guravastrayaḥ ||46|| payō māṁsarasāḥ kōṣṇāstailāni ca ghr̥tāni ca | br̥ṁhaṇaṁ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca ||47|| nidāghōpacitaṁ caiva prakupyantaṁ samīraṇam | nihanyādanilaghnēna vidhinā vidhikōvidaḥ ||48|| nadījalaṁ rūkṣamuṣṇamudamanthaṁ tathā''tapam | vyāyāmaṁ ca divāsvapnaṁ vyavāyaṁ cātra varjayēt ||49|| navānnarūkṣaśītāmbusaktūṁścāpi vivarjayēt | yavaṣaṣṭikagōdhūmān śālīṁścāpyanavāṁstathā ||50|| harmyamadhyē nivātē ca bhajēcchayyāṁ mr̥dūttarām | saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ ||51|| samāplutaṁ tadā tōyamāntarīkṣaṁ viṣōpamam | vāyunā viṣaduṣṭēna prāvr̥ṣēṇyēna dūṣitam ||52|| taddhi sarvōpayōgēṣu tasmin kālē vivarjayēt | ariṣṭāsavamairēyān sōpadaṁśāṁstu yuktitaḥ ||53|| pibēt prāvr̥ṣi jīrṇāṁstu rātrau tānapi varjayēt | nirūhairbastibhiścānyaistabhā'nyairmārutāpahaiḥ ||54|| kupitaṁ śamayēdvāyuṁ vārṣikaṁ cācarēdvidhim |55|
तापात्यये हिता नित्यं रसा ये गुरवस्त्रयः ||४६|| पयो मांसरसाः कोष्णास्तैलानि च घृतानि च | बृंहणं चापि यत्किञ्चिदभिष्यन्दि तथैव च ||४७|| निदाघोपचितं चैव प्रकुप्यन्तं समीरणम् | निहन्यादनिलघ्नेन विधिना विधिकोविदः ||४८|| नदीजलं रूक्षमुष्णमुदमन्थं तथाऽऽतपम् | व्यायामं च दिवास्वप्नं व्यवायं चात्र वर्जयेत् ||४९|| नवान्नरूक्षशीताम्बुसक्तूंश्चापि विवर्जयेत् | यवषष्टिकगोधूमान् शालींश्चाप्यनवांस्तथा ||५०|| हर्म्यमध्ये निवाते च भजेच्छय्यां मृदूत्तराम् | सविषप्राणिविण्मूत्रलालादिष्ठीवनादिभिः ||५१|| समाप्लुतं तदा तोयमान्तरीक्षं विषोपमम् | वायुना विषदुष्टेन प्रावृषेण्येन दूषितम् ||५२|| तद्धि सर्वोपयोगेषु तस्मिन् काले विवर्जयेत् | अरिष्टासवमैरेयान् सोपदंशांस्तु युक्तितः ||५३|| पिबेत् प्रावृषि जीर्णांस्तु रात्रौ तानपि वर्जयेत् | निरूहैर्बस्तिभिश्चान्यैस्तभाऽन्यैर्मारुतापहैः ||५४|| कुपितं शमयेद्वायुं वार्षिकं चाचरेद्विधिम् |५५|
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ naidāghaṁ vidhimupadiśyādhunā prāvr̥ṣēṇyaṁ bravīti- tāpātyaya ityādi| guravastrayō rasā madhurāmlalavaṇāḥ| br̥ṁhaṇaṁ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva cēti ādānakarśitasyapyāyanārtham| yadyapi madhuratvēnaiva payaḥprabhr̥tikaṁ prāptaṁ tathā'pi tēṣāmupādānamatyantahitatvāpādanārtham| br̥ṁhaṇaṁ cātyarthakarśitasyōpacayārtham| yat kiñciditi tr̥ptijanakam| nidāghōpacitaṁ grīṣmakālasañcitaṁ, prakupyantaṁ prakōpaṁ gacchantaṁ, samīraṇaṁ vātam| anilaghnēna vidhinā snēhasvēdādinā| vidhikōvidō vidhānapaṇḍitaḥ| atrāpi kēcit pāṭhāntaraṁ paṭhanti, tadapi granthagauravabhayāttyaktam| nanu, varṣāhēmantagrīṣmēṣu dōṣasañcaya ēva vamanādinā saṁśōdhanaṁ niṣēvataḥ śaradvasantaprāvr̥ṭsu dōṣaprakōpa ēva nāsti, kutastatrōktō vidhiḥ sārthakaḥ, tathā cānyatrāpyuktaṁ, - ‘sañcayē'pahr̥tā dōṣā labhantē nōttarā gatīḥ’- iti| naivaṁ, hētvantaravaśādyatra sañcayapūrvakaḥ prakōpastatra pratidōṣaprakōpaṁ sañcaya ēva vidhiḥ saṁśōdhanākhya uktaḥ; yastu sañcayō yathartuvidhisēvinaḥ, tatra svasthavr̥ttavidhinā saṁśamanaṁ kāryam||46-54||-
Adhikarana 12 (55) · Śloka 56
r̥tāvr̥tau ya ētēna vidhinā vartatē naraḥ ||55|| ghōrānr̥tukr̥tān rōgānnāpnōti sa kadācana |56|
ऋतावृतौ य एतेन विधिना वर्तते नरः ||५५|| घोरानृतुकृतान् रोगान्नाप्नोति स कदाचन |५६|
🔊 Audio coming soon
ēvamārtavavidhimabhidhāyēdānīṁ tamanusaratō mānavasya svāsthyalābhamāha- r̥tāvr̥tāvityādi| ētēna anantarōktēna| r̥tukr̥tāniti r̥tukr̥taśītōṣṇādibhiḥ kr̥tān| rōgān jvarādikān| kārtikasta ‘dōṣān’ iti paṭhitvā dōṣān vātādīn vikr̥tāniti vyākhyānayati| anyē tu vyākhyānayanti- r̥takr̥tāniti kr̥taśabdasyādau viśabdau luptō draṣṭavyaḥ, tēna r̥tuvikr̥tikr̥tān vātādidōṣānnāpnuyādityarthaḥ||55|-
Adhikarana 13 (56) · Śloka 56
ata ūrdhvaṁ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmḥ | tatra śītōṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadōṣapraśamanavr̥ttyarthāḥ ||56||
अत ऊर्ध्वं द्वादशाशनप्रविचारान् वक्ष्यामः | तत्र शीतोष्णस्निग्धरूक्षद्रवशुष्कैककालिकद्विकालिकौषधयुक्तमात्राहीनदोषप्रशमनवृत्त्यर्थाः ||५६||
🔊 Audio coming soon
ataḥ paramaśanapravicārān vivakṣurāha- ata ūrdhvamityādi| aśanaṁ bhōjanaṁ, vicārō'tra pr̥thagbhāvaḥ| nanu , dvādaśāśanapravicārasya rōgaviṣayatvāt svasthavr̥ttē'śanapravibhāgavidhānamayuktaṁ? ucyatē- svasthē'pi vayaḥprakr̥tibhēdēna sātmyāsātmyatayā cāhārapravicārasyaucityāt| tānēva dvādaśāśanapravibhāgānāha- tatrētyadi| tatra tēṣu dvādaśāśanapravibhāgēṣu, śītādayō dvādaśavidhā āhārā api vr̥ttyarthāḥ||56||
Adhikarana 14 (57) · Śloka 57
tr̥ṣṇōṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān | mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān śītairannairupācarēt ||57||
तृष्णोष्णमददाहार्तान् रक्तपित्तविषातुरान् | मूर्च्छार्तान् स्त्रीषु च क्षीणान् शीतैरन्नैरुपाचरेत् ||५७||
🔊 Audio coming soon
svasthavr̥ttādhikārē śītādīnāmāhārāṇāṁ kramēṇa viṣayānāha- (śītāhāraviṣayamāha)- tr̥ṣṇētyādi| śītairiti tr̥ṣṇādikṣīṇāntaiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē; tr̥ṣṇādipīḍitān narān śītasparśaiḥ śītavīryaiścānnapānairupācarēdityarthaḥ| madō madyaśōṇitōtthō vikāraḥ| annairiti bahuvacanēna pānasyāpi svīkāraḥ||57||
Adhikarana 15 (58) · Śloka 58
kaphavātāmayāviṣṭān viriktān snēhapāyinaḥ | aklinnakāyāṁśca narānuṣṇairannairupācarēt ||58||
कफवातामयाविष्टान् विरिक्तान् स्नेहपायिनः | अक्लिन्नकायांश्च नरानुष्णैरन्नैरुपाचरेत् ||५८||
🔊 Audio coming soon
aṣṇāhāraviṣayamāha- kaphētyādi| kaphavātāmayāviṣṭāniti kaphavātarōgākrāntān| aklinnakāyāniti klēdarahitaśarīrān||58||
Adhikarana 16 (59) · Śloka 59
vātikān rūkṣadēhāṁśca vyavāyōpahatāṁstathā | vyāyāminaścāpi narān snigdhairannairupācarēt ||59||
वातिकान् रूक्षदेहांश्च व्यवायोपहतांस्तथा | व्यायामिनश्चापि नरान् स्निग्धैरन्नैरुपाचरेत् ||५९||
🔊 Audio coming soon
snigdhāhāraviṣayamāha- vātikānityādi| vātikāniti vātaprakr̥tīn| vātikānāmēva rūkṣadēhatvād vātikānityētāvataiva rūkṣadēhāniti siddhaṁ, viśēṣēṇābhidhānamavātikānāmapi nimittatō rūkṣadēhatāpannānāṁ snigdhānnēnōpacaraṇārtham||59||
Adhikarana 17 (60) · Śloka 60
mēdasā'bhiparītāṁstu snigdhānmēhāturānapi | kaphābhipannadēhāṁśca rūkṣairannairupācarēt ||60||
मेदसाऽभिपरीतांस्तु स्निग्धान्मेहातुरानपि | कफाभिपन्नदेहांश्च रूक्षैरन्नैरुपाचरेत् ||६०||
🔊 Audio coming soon
rūkṣabhōjanaviṣayamāha- mēdasā'bhiparītānityādi| mēdasā'bhiparītāniti mēdōvyāptaśarīrānityarthaḥ| kaphābhipannadēhān kaphavyāptaśarīrān| snigdhāniti snigdhaśarīrān| kārtikasta snigdhānityatra sthūlāniti paṭhitvā vyākhyānayati- mēdasā'bhiparītānityuktē sthūlāniti labdhē tadabhidhānaṁ mēdōduṣṭibhyō viśēṣēṇa sthālyē rūkṣabhōjanapratipādanārtham||60||
Adhikarana 18 (61) · Śloka 61
śuṣkadēhān pipāsārtān durbalānapi ca dravaiḥ |61|
शुष्कदेहान् पिपासार्तान् दुर्बलानपि च द्रवैः |६१|
🔊 Audio coming soon
dravabhōjanaviṣayamāha- śuṣkadēhānityādi| śuṣkadēhādikān dravabahulairannairupācarēt|61|-
Adhikarana 19 (61) · Śloka 61
praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkairmēhina ēva ca ||61||
प्रक्लिन्नकायान् व्रणिनः शुष्कैर्मेहिन एव च ||६१||
🔊 Audio coming soon
śuṣkāhāraviṣayamāha- praklinnētyādi| praklinnakāyāniti kuṣṭhiprabhr̥tīn kuthitaśarīran| vraṇina iti klinnavraṇayuktān| vraṇitōpāsanīyē vraṇinō dravōttaramaśanamuktaṁ, tadaklinnaśuddhavraṇaviṣayam| yadā praklinnakāyāniti vraṇina ityasya viśēṣaṇaṁ tada avraṇānāṁ klinnakāyānāṁ śuṣkānnairupacaraṇaṁ na syāt, na ca tathēṣyatē, tasmānnaivaṁ viśēṣaṇam; atra tu saklēdatvācchuṣkaṁ vyavasthitamiti||61||
Adhikarana 20 (62) · Śloka 62
ēkakālaṁ bhavēddēyō durbalāgnivivr̥ddhayē |62|
एककालं भवेद्देयो दुर्बलाग्निविवृद्धये |६२|
🔊 Audio coming soon
ēkakālamityādi| ēkakālamapi hīnamātra ēva āhārō dātavyaḥ, vakṣyamāṇavākyāt| ‘durbalāgnivivr̥ddhayē’ ityatra ‘durbalāyāgnivr̥ddhayē’ iti kēcit paṭhanti| tatra durbalaśabdēnaiva dēhadaurbalyādagnidaurbalyamicchanti|62|-
Adhikarana 21 (62) · Śloka 62
samāgnayē tathā''hārō dvikālamapi pūjitaḥ ||62||
समाग्नये तथाऽऽहारो द्विकालमपि पूजितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
samāgnaya ityādi| na kēvalaṁ dvikālamapi tu ‘annēna kukṣērdvāvaṁśau’ ityādyuktamātrānvitō'pītyaśabdēna samuccīyatē||62||
Adhikarana 22 (63) · Śloka 63
auṣadhadvēṣiṇē dēyastathauṣadhasamāyutaḥ |63|
औषधद्वेषिणे देयस्तथौषधसमायुतः |६३|
🔊 Audio coming soon
auṣadhadvēṣiṇa ityādi| auṣadhasamāyutaḥ ‘āhāra’ iti śēṣaḥ|63|-
Adhikarana 23 (63) · Śloka 63
mandāgnayē rōgiṇē ca mātrāhīnaḥ praśasyatē ||63||
मन्दाग्नये रोगिणे च मात्राहीनः प्रशस्यते ||६३||
🔊 Audio coming soon
hīnamātrasya bhōjanasya viṣayamāha- mandāgnaya ityādi| mandānalāya rōgayuktāya ca mātrāhīna āhārō dēyaḥ; paramēkakālamēva, pūrvavākyāt||63||
Adhikarana 24 (64) · Śloka 64
yathartudattastvāhārō dōṣapraśamanaḥ smr̥taḥ |64|
यथर्तुदत्तस्त्वाहारो दोषप्रशमनः स्मृतः |६४|
🔊 Audio coming soon
yathārtvityādi| yathartudatta iti r̥tuṁ r̥tuṁ prati yathābhihitō yathāpravr̥tta āhārō dōṣapraśamanaḥ kathita ityarthaḥ|64|-
Adhikarana 25 (64) · Śloka 64
ataḥ paraṁ tu svasthānāṁ vr̥ttyarthaṁ sarva ēva ca | pravicārānimānēvaṁ dvādaśātra prayōjayēt ||64||
अतः परं तु स्वस्थानां वृत्त्यर्थं सर्व एव च | प्रविचारानिमानेवं द्वादशात्र प्रयोजयेत् ||६४||
🔊 Audio coming soon
ata ityādi| ataḥ paramiti anantarōktāddōṣapramanāhārāt paramūrdhvam| vr̥ttyarthamiti śarīradhāraṇārtham| svasthānāmiti samadhātūnāṁ samadōṣaprakr̥tīnāṁ ca| sarva ēvēti samasarvarasa āhāraḥ smr̥ta ityarthaḥ||64||
Adhikarana 26 (65) · Śloka 65
ata ūrdhvaṁ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ | tatrābhaktaṁ prāgbhaktamadhōbhaktaṁ madhyēbhaktamantarābhaktaṁ sabhaktaṁ sāmudgaṁ muhurmuhurgrāsaṁ grāsāntaraṁ cēti daśauṣadhakālāḥ ||65||
अत ऊर्ध्वं दशौषधकालान् वक्ष्यामः | तत्राभक्तं प्राग्भक्तमधोभक्तं मध्येभक्तमन्तराभक्तं सभक्तं सामुद्गं मुहुर्मुहुर्ग्रासं ग्रासान्तरं चेति दशौषधकालाः ||६५||
🔊 Audio coming soon
atō daśauṣadhakālānnirdiśannāha - ata ūrdhvamityādi| tēṣvauṣadhakālēṣvabhaktādikaṁ daśaprakāramauṣadhaṁ yōjyam| auṣadhakālān pratyēkaṁ nirdiśannāha- tatrētyādi| ‘abhaktam’ ityasya sthānē ‘nirbhaktam’ ityantē paṭhanti||65||
Adhikarana 27 (66) · Śloka 66
tatrābhaktaṁ tu yat kēvalamēvauṣadhamupayujyatē ||66||
तत्राभक्तं तु यत् केवलमेवौषधमुपयुज्यते ||६६||
🔊 Audio coming soon
tatrābhaktamityādērauṣadhakālōddēśasya prapañcamāha- tatrābhaktamityādi| tatra tēṣvabhaktādiṣu madhyē yat kēvalamannarahitamauṣadhamupayujyatē tadabhaktam||66||
Adhikarana 28 (67) · Śloka 67
vīryādhikaṁ bhavati bhēṣajamannahīnaṁ hanyāttathā''mayamasaṁśayamāśu caiva | tadbālavr̥ddhavanitāmr̥davastu pītvā glāniṁ parāṁ samupayānti balakṣayaṁ ca ||67||
वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं हन्यात्तथाऽऽमयमसंशयमाशु चैव | तद्बालवृद्धवनितामृदवस्तु पीत्वा ग्लानिं परां समुपयान्ति बलक्षयं च ||६७||
🔊 Audio coming soon
abhaktasya svarūpamabhidhāya guṇaṁ viṣayaṁ ca pratipādayannāha- vīryādhikamityādi| vanitā strī, mr̥davaḥ sukumārāḥ| balādīnāmabhaktauṣadhaniṣēdhamabhidadhadbālādibhya itaraṁ tu abhaktaviṣayaṁ bōdhayati| tatrābhaktaṁ tvityādikaṁ bhāṣyaṁ, vīryādhikamityādikā guṇāḥ, balavr̥ddhavanitāmr̥duviparyayō viṣayaḥ| kārtikastu sarvēṣāmabhaktādīnāṁ prāgēva svarūpamabhidhāya paścāt sarvēṣāṁ guṇān viṣayāṁśca pratipādayati||67||
Adhikarana 29 (68) · Śloka 68
prāgbhaktaṁ nāma yat prāgbhaktasyōpayujyatē ||68||
प्राग्भक्तं नाम यत् प्राग्भक्तस्योपयुज्यते ||६८||
🔊 Audio coming soon
prāgbhaktasyēti bhaktasyādāvityarthaḥ||68||
Adhikarana 30 (69) · Śloka 69
śīghraṁ vipākamupayāti balaṁ na hiṁsyādannāvr̥taṁ na ca muhurvadanānnirēti | prāgbhaktasēvitamathauṣadhamētadēva dadyācca vr̥ddhaśiśubhīrukr̥śāṅganābhyaḥ ||69||
शीघ्रं विपाकमुपयाति बलं न हिंस्यादन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति | प्राग्भक्तसेवितमथौषधमेतदेव दद्याच्च वृद्धशिशुभीरुकृशाङ्गनाभ्यः ||६९||
🔊 Audio coming soon
prāgbhaktasya guṇaṁ viṣayaṁ cāha śīghramityādi| āhārāvr̥tatvānmuhurmuhurvāraṁvāraṁ vaktrādbahirna nirēti| vipākaṁ sukhapariṇāmam| na cēti nirētītyatra sambadhyatē| vadanāt mukhakuharāt| nirēti nirgacchati| auṣadhamētadēvēti prāgbhaktākhyamauṣadham||69||
Adhikarana 31 (70) · Śloka 70
adhōbhaktaṁ nāma- yadadhō bhaktasyēti ||70||
अधोभक्तं नाम- यदधो भक्तस्येति ||७०||
🔊 Audio coming soon
adhōbhaktasya svarūpamāha- adhōbhaktamityādi| adhōbhaktasyēti bhōjanānta ityarthaḥ||70||
Adhikarana 32 (71) · Śloka 71
madhyēbhaktaṁ nāma- yanmadhyē bhaktasya pīyatē ||71||
मध्येभक्तं नाम- यन्मध्ये भक्तस्य पीयते ||७१||
🔊 Audio coming soon
madhyēbhaktamāha- mādhyēbhaktamityādi||71||
Adhikarana 33 (72) · Śloka 72
pītaṁ yadannamupayujya tadūrdhvakāyē hanyādgadān bahuvidhāṁśca balaṁ dadāti | madhyē tu pītamapahantyavisāribhāvādyē madhyadēhamabhibhūya bhavanti rōgāḥ ||72||
पीतं यदन्नमुपयुज्य तदूर्ध्वकाये हन्याद्गदान् बहुविधांश्च बलं ददाति | मध्ये तु पीतमपहन्त्यविसारिभावाद्ये मध्यदेहमभिभूय भवन्ति रोगाः ||७२||
🔊 Audio coming soon
adhōbhaktamadhyēbhaktayōrguṇamāha- pītamityādi| balaṁ dadātīti ūrdhvakāya ēva| madhyē tu pītaṁ ‘bhaktasya’ iti śēṣaḥ| avisāribhāvāt aviprasaraṇasvabhāvāt| madhyadēśaṁ kōṣṭham| abhibhūya vyāpya||72||
Adhikarana 34 (73) · Śloka 73
antarābhaktaṁ nāma - yadantarā pīyatē pūrvāparayōrbhaktayōḥ ||73||
अन्तराभक्तं नाम - यदन्तरा पीयते पूर्वापरयोर्भक्तयोः ||७३||
🔊 Audio coming soon
antarābhaktamāha antarābhaktamityādi| antarābhaktaṁ yat pūrvāparayōrbhaktayōrantarā madhyē pīyatē, pūrvāparayōriti prātaḥsāyantanayōrbhējanayōrityarthaḥ||73||
Adhikarana 35 (74) · Śloka 74
sabhaktaṁ nāma - yat saha bhaktēna ||74||
सभक्तं नाम - यत् सह भक्तेन ||७४||
🔊 Audio coming soon
sabhaktamāha- sabhaktamityādi| sabhaktaṁ bhaktēna saha sādhitaṁ, bhaktayuktaṁ vā||74||
Adhikarana 36 (75) · Śloka 75
pathyaṁ sabhaktamabalābalayōrhi nityaṁ taddvēṣiṇāmapi tathā śiśuvr̥ddhayōśca | hr̥dyaṁ manōbalakaraṁ tvatha dīpanaṁ ca pathyaṁ sadā bhavati cāntarabhaktakaṁ yat ||75||
पथ्यं सभक्तमबलाबलयोर्हि नित्यं तद्द्वेषिणामपि तथा शिशुवृद्धयोश्च | हृद्यं मनोबलकरं त्वथ दीपनं च पथ्यं सदा भवति चान्तरभक्तकं यत् ||७५||
🔊 Audio coming soon
antarābhaktasabhaktayōrguṇaviṣayāvāha- hr̥dyamityādi| hr̥dyaṁ hr̥dayāya hitam| manōbalakaramiti manōbalaṁ manaḥsāmarthyaṁ, tatkarōtītyarthaḥ| abalābalayōriti strīdurbalayōrityarthaḥ| taddvēṣiṇāmiti bhēṣajadvēṣiṇāmityarthaḥ||75||
Adhikarana 37 (76-77) · Śloka 77
sāmudgaṁ nāma - yadbhaktasyādāvantē ca pīyatē ||76|| dōṣē dvidhā pravisr̥tē tu samudgasañjñamādyantayōryadaśanasya niṣēvyatē tu ||77||
सामुद्गं नाम - यद्भक्तस्यादावन्ते च पीयते ||७६|| दोषे द्विधा प्रविसृते तु समुद्गसञ्ज्ञमाद्यन्तयोर्यदशनस्य निषेव्यते तु ||७७||
🔊 Audio coming soon
sāmudgamāha- sāmudgamityādi| dvidhā pravisr̥tē ūrdhvādhaḥprasr̥tē ityarthaḥ| dōṣē samudgasañjñaṁ niṣēvyatē iti sambandhaḥ| nanu, sāmudgavivaraṇē bhaktasyādāvantē cētyupādānāt ‘ādyantayōryadaśanasya’ iti gatārtham? ucyatē- cūrṇakalkādīnāmapi samudgasañjñārthaṁ punaruktiḥ, anyathā'nantarōktasya ‘pītaṁ’ ityasyānuvartanāt pānasyaiva samudgasañjñā syāt||76-77||
Adhikarana 38 (78-79) · Śloka 79
muhurmuhurnāma - sabhaktamabhaktaṁ vā yadauṣadhaṁ muhurmuhurupayujyatē ||78|| śvāsē muhurmuhuratiprasr̥tē ca kāsē hikkāvamīṣu sa vadantyupayōjyamētat ||79||
मुहुर्मुहुर्नाम - सभक्तमभक्तं वा यदौषधं मुहुर्मुहुरुपयुज्यते ||७८|| श्वासे मुहुर्मुहुरतिप्रसृते च कासे हिक्कावमीषु स वदन्त्युपयोज्यमेतत् ||७९||
🔊 Audio coming soon
muhurmuhurauṣadhamāha- muhurmuhurityādi| muhurmuhuḥ bhaktasahitaṁ bhaktarahitaṁ vā yadauṣadhaṁ vāraṁ vāraṁ prayujyatē tanmuhurmuhurityarthaḥ| muhurmuhurityētacchvāsakāsādiṣūpayōjyam||78-79||
Adhikarana 39 (80) · Śloka 80
grāsaṁ tu- yatpiṇḍavyāmiśram ||80||
ग्रासं तु- यत्पिण्डव्यामिश्रम् ||८०||
🔊 Audio coming soon
grāsamāha- piṇḍavyāmiśramiti kavalavyāmiśramityarthaḥ| tantrāntaradarśanāt grāsaṁ grāsamiti bōddhavyam||80||
Adhikarana 40 (81) · Śloka 81
grāsāntaraṁ tu yadgrāsāntarēṣu ||81||
ग्रासान्तरं तु यद्ग्रासान्तरेषु ||८१||
🔊 Audio coming soon
grāsāntaramāha- grāsāntarēṣviti kavalāntarēṣvityarthaḥ||81||
Adhikarana 41 (82) · Śloka 82
grāsēṣu cūrṇamabalāgniṣu dīpanīyaṁ vājīkarāṇyapi tu yōjayituṁ yatēta | grāsāntarēṣu vitarēdvamanīyadhūmān śvāsādiṣu prathitadr̥ṣṭaguṇāṁśca lēhān ||82||
ग्रासेषु चूर्णमबलाग्निषु दीपनीयं वाजीकराण्यपि तु योजयितुं यतेत | ग्रासान्तरेषु वितरेद्वमनीयधूमान् श्वासादिषु प्रथितदृष्टगुणांश्च लेहान् ||८२||
🔊 Audio coming soon
anayōrviṣayamāha- grāsēṣvityādi| abalāgniṣu durbalāgniṣu| vamanīyadhūmāniti snāyucarmakhuraprabhr̥tibhiḥ kr̥tān||82||
Adhikarana 42 (83) · Śloka 83
ēvamētē daśauṣadhakālāḥ ||83||
एवमेते दशौषधकालाः ||८३||
🔊 Audio coming soon
sāmprataṁ saṅgrahamāha- ēvamityādi||83||
Adhikarana 43 (84) · Śloka 84
visr̥ṣṭē viṇmūtrē viśadakaraṇē dēhē ca sulaghau viśuddhē cōdgārē hr̥di suvimalē vātē ca sarati | tathā'nnaśraddhāyāṁ klamaparigamē kukṣau ca śithilē pradēyastvāhārō bhavati bhiṣajāṁ kālaḥ sa tu mataḥ ||84||
विसृष्टे विण्मूत्रे विशदकरणे देहे च सुलघौ विशुद्धे चोद्गारे हृदि सुविमले वाते च सरति | तथाऽन्नश्रद्धायां क्लमपरिगमे कुक्षौ च शिथिले प्रदेयस्त्वाहारो भवति भिषजां कालः स तु मतः ||८४||
🔊 Audio coming soon
ēvamauṣadhakālān pradarśyā'dhunā''hārasya śrēyaskaratvāttatkālamāha- visr̥ṣṭē ityādi| (pratyartuvihitāhārō hi kālōpayuktaḥ sukhatvāya sampadyatē, atastatkālaṁ niyamayannāha visr̥ṣṭē ityādi|) visr̥ṣṭē viṇmūtrē iti pravr̥tē viṇmūtrē| viśadakaraṇē iti viśadāni karaṇāni yasmin dēhē sa viśadakaraṇaḥ tasmin, viśadēndriyē ityarthaḥ| dēhē sulaghāviti śarīrē gurutvarahitē ityarthaḥ| viśuddhē cōdgārē iti madhurāmladhūmagandhiviyuktē ityarthaḥ| hr̥di suvimalē iti nirākulē hr̥dayē ityarthaḥ| vātē saratīti adhaḥ pravahati vātē ityarthaḥ| annaśraddhāyāṁ bhaktākāṅkṣāyāmityarthaḥ| klamaparigamē iti anāyāsaśramarahitē ityarthaḥ| kukṣau ca śithilē iti bubhukṣōdayāt srastē kukṣau stabdhatārahitē ityarthaḥ| āhārō dātavyō bhavati bhiṣajā vaidyēna, yataḥ kālaḥ sa tu mataḥ sa ēva mata ityarthaḥ| tu śabdō'tra avadhāraṇārthaḥ| bhiṣaggrahaṇaṁ vaidyapratyavēkṣitasyāhārasya bhōjyatvapratipādanārtham||84||
Adhikarana puShpikA · Śloka 64
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrē tantrabhūṣaṇādhyāyēṣu svasvavr̥ttādhyāyō nāma(dvitīyō'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥṣaṣṭitamō'dhyāyaḥ ||64||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु स्वस्ववृत्ताध्यायो नाम(द्वितीयोऽध्यायः, आदितः) चतुःषष्टितमोऽध्यायः ||६४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāmuttaratantrē catuḥṣaṣṭitamō'dhyāyaḥ||64||