Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātastantrayuktimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातस्तन्त्रयुक्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
svasthavr̥ttānantaraṁ svasthavidhyarthasya tantrayuktibhiḥ prasādhānāttantrayuktayadhyāyārambhaḥ- athāta ityādi| athāta iti pūrvavat vyākhyēyam| trāyatē śarīramanēnēti tantraṁ śāstraṁ cikitsā ca, tasya yuktayō yōjanāstantrayuktayaḥ, tā adhikr̥tya kr̥tō'dhyāyaḥ, tam| vēdōtpattivadatra taddhitalōpaḥ| tāśca tantrayōjanā dvividhāḥ- vākyayōjanā arthayōjanāśca; tatra vākyayōjanā yōgōddēśanirdēśādyāḥ, arthayōjanā adhikaraṇapadārthādayaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dvātriṁśattantrayuktayō bhavanti śāstrē |
tadyathā- adhikaraṇaṁ(1), yōgaḥ(2), padārthaḥ(3), hētvarthaḥ(4), uddēśaḥ(5), nirdēśaḥ(6), upadēśaḥ(7), apadēśaḥ(8), pradēśaḥ(9), atidēśaḥ(10), apavarjaḥ(11), vākyaśēṣaḥ(12), arthāpattiḥ(13), viparyayaḥ(14), prasaṅgaḥ(15), ēkāntaḥ(16), anēkāntaḥ(17), pūrvapakṣaḥ(18), nirṇayaḥ(19), anumataṁ(20), vidhānam(21), anāgatāvēkṣaṇam(22), atikrāntāvēkṣaṇaṁ(23), saṁśayaḥ(24), vyākhyānaṁ(25), svasañjñā(26), nirvacanaṁ(27), nidarśanaṁ(28), niyōgaḥ(29), vikalpaḥ(30), samuccayaḥ(31), ūhyam(32) iti ||3||
View original
द्वात्रिंशत्तन्त्रयुक्तयो भवन्ति शास्त्रे |
तद्यथा- अधिकरणं(१), योगः(२), पदार्थः(३), हेत्वर्थः(४), उद्देशः(५), निर्देशः(६), उपदेशः(७), अपदेशः(८), प्रदेशः(९), अतिदेशः(१०), अपवर्जः(११), वाक्यशेषः(१२), अर्थापत्तिः(१३), विपर्ययः(१४), प्रसङ्गः(१५), एकान्तः(१६), अनेकान्तः(१७), पूर्वपक्षः(१८), निर्णयः(१९), अनुमतं(२०), विधानम्(२१), अनागतावेक्षणम्(२२), अतिक्रान्तावेक्षणं(२३), संशयः(२४), व्याख्यानं(२५), स्वसञ्ज्ञा(२६), निर्वचनं(२७), निदर्शनं(२८), नियोगः(२९), विकल्पः(३०), समुच्चयः(३१), ऊह्यम्(३२) इति ||३||
saṅkhyābhēdēna tantrayuktīrnirdiśannāha- dvātriṁśadityādi| śāstrē sauśrutē| adhikaraṇamityādisaṅkhyēyanirdēśādēva dvātriṁśat saṅkhyā labdhā, atastatkaraṇamanyatantrōktāḥ ṣaṭtriṁśaccatvāriṁśadvā tantrayuktaya iti saṅkhyāniṣēdhārtham| śāstrē ityatrānyē samāsēnēti paṭhitvā vyākhyānayanti- anyatra vistarēṇa ṣaṭtriṁśaccatvāriṁśadvā tantrāyuktayaḥ; atra dvātriṁśaditi samāsēnōktam| katamāstāstantrayuktaya ityāha- tadyathētyādi| tadyathēti nidarśanam| adhikaraṇādīni sūtrakāra ēva vyākhyāsyati||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
atrāsāṁ tantrayuktīnāṁ kiṁ prayōjanam? ucyatē- vākyayōjanamarthayōjanaṁ ca ||4||
View original
अत्रासां तन्त्रयुक्तीनां किं प्रयोजनम्? उच्यते- वाक्ययोजनमर्थयोजनं च ||४||
ēvaṁ tantrayuktīruddēśataḥ pratīpādya tāsāṁ tantrayuktīnāṁ prayōjanamāha- atrāsāmityādi| atra cikitsāśāstrē| vākyayōjanamarthayōjanaṁ cēti vākyasyāsambaddhasya yōjanaṁ sambandhanaṁ vākyayōjanaṁ, līnasyāsaṅgatasya cārthasya prakāśanaṁ saṅgatīkaraṇaṁ cārthayōjanam| tatra kāsāñcittantrayuktīnāṁ yōgōddēśanirdēśādīnāṁ vākyayōjanaṁ, kāsāñcidadhikaraṇapadārthōhyādīnāmarthayōjanaṁ prayōjanam||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
bhavanti cātra ślōkāḥ- asadvādiprayuktānāṁ vākyānāṁ pratiṣēdhanam |
svavākyasiddhirapi ca kriyatē tantrayuktitaḥ ||5||
vyaktā nōktāstu yē hyārthā līnā yē cāpyanirmalāḥ |
lēśōktā yē ca kēcitsyustēṣāṁ cāpi prasādhanam ||6||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- असद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधनम् |
स्ववाक्यसिद्धिरपि च क्रियते तन्त्रयुक्तितः ||५||
व्यक्ता नोक्तास्तु ये ह्यार्था लीना ये चाप्यनिर्मलाः |
लेशोक्ता ये च केचित्स्युस्तेषां चापि प्रसाधनम् ||६||
atraiva pūrvācāryāpaṭhitau ślōkāvadhikārthakhyāpanāyāha- asadvādiprayuktānāmityādi| asadvādinō hi pratirasapākavādinaḥ pākatrayavādinō guṇakartr̥tvavādinō vētyādayaḥ| pratiṣēdhanam apadēśādibhistantrayuktibhiḥ parapakṣadūṣaṇam| svavākyasiddhiḥ svavākyasthāpanaṁ nirṇayākhyayā tantrayuktayā| yathā- pratirasaṁ pāka ityasadvādidarśanamapadēśākhyayā tantrayuktayā dravyādivijñānē nirākr̥taṁ, tatraiva dvividhaḥ pāka ityādisvamatasādhanaṁ nirṇayākhyayā tantrayuktayā kr̥tam| vyaktā nōktāḥ spaṣṭatayā nōktāḥ| līnā asamyagdarśitāḥ| anirmalā lēśēnōktāḥ| tēṣāṁ prasādhanaṁ yōgaprabhr̥tibhiḥ kriyatē ||5-6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpō vēśmanō yathā |
prabōdhasya prakāśārthaṁ tathā tantrasya yuktayaḥ ||7||
View original
यथाऽम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा |
प्रबोधस्य प्रकाशार्थं तथा तन्त्रस्य युक्तयः ||७||
kēcidatra tantrayuktīnāṁ stutyartha ślōkaṁ paṭhanti- yathā'mbujavanasyārka ityādi| ēṣa ca ślōkaṣṭīkāsu mūlatvēna na varṇitaḥ||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
tatra yamarthamadhikr̥tyōcyatē tadadhikaraṇaṁ; yathā rasaṁ dōṣaṁ vā ||8||
View original
तत्र यमर्थमधिकृत्योच्यते तदधिकरणं; यथा रसं दोषं वा ||८||
ataḥ paramuddiṣṭānāṁ tantrayuktīnāṁ vivaraṇamāha- tatrētyādi| tatra tāsu tantrayuktiṣu madhyē; yamarthamadhikr̥tya aparē arthā abhidhīyantē tadadhikaraṇasañjñaṁ bhavati udāharaṇamāha- rasaṁ dōṣaṁ vēti| ētēnaitaduktaṁ bhavati- rasaṁ dōṣaṁ vā adhikr̥tya yattadullēkhābhāvē'pyarthajātamabhihitaṁ tat sarvaṁ tadadhikārē pratīyata ityarthaḥ||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
yēna vākyaṁ yujyatē sa yōgaḥ |
yathā- ‘tailaṁ pibēccāmr̥tavallinimbahiṁsrābhayāvr̥kṣakapippalībhiḥ |
siddhaṁ balābhyāṁ ca sadēvadāru hitāya nityaṁ galagaṇḍarōgē’ |
ityatra tailaṁ siddhaṁ pibēditi prathamaṁ vaktavyē tr̥tīyapādē siddhamiti prayuktaṁ, ēvaṁ dūrasthānāmapi padānāmēkīkaraṇaṁ yōgaḥ ||9||
View original
येन वाक्यं युज्यते स योगः |
यथा- ‘तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहिंस्राभयावृक्षकपिप्पलीभिः |
सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे’ |
इत्यत्र तैलं सिद्धं पिबेदिति प्रथमं वक्तव्ये तृतीयपादे सिद्धमिति प्रयुक्तं, एवं दूरस्थानामपि पदानामेकीकरणं योगः ||९||
yōgākhyāṁ tantrayuktimāha- yēnētyādi| yēna vyatyāsōktānāṁ sannikr̥ṣṭaviprakr̥ṣṭānāṁ padānāmēkīkaraṇaṁ sa yōga ityarthaḥ| vyatyāsēnōktaṁ padayōgaṁ darśayannāha- tailamityādi| viparyayēṇōktasya padasyaikīkaraṇaṁ yōga ityarthaḥ| yēnētyādi sūtraṁ, yēna vyatyāsōktānāṁ ityādisūtrārthaḥ, yathētyādyudāharaṇam| ēvaṁ sannikr̥ṣṭasya viparyayōktasya padasyāpaharaṇaṁ mukhyamēkīkaraṇaṁ pratipādya dūrasthānāmapyuddēśēnāha- ēvaṁ dūrasthānāmapīti||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
yō'rthō'bhihitaḥ sūtrē padē vā sa padārthaḥ padasya padayōḥ padānāṁ vā'rthaḥ padārthaḥ; aparimitāśca padārthāḥ |
yathā- snēhasvēdāñjanēṣu nirdiṣṭēṣu dvayōstrayāṇāṁ vā'rthānāmupapattirdr̥śyatē, tatra yō'rthaḥ pūrvāparayōgasiddhō bhavati sa grahītavyaḥ; yathā- ‘vēdōtpattimadhyāyaṁ vyākhyāsyāma’ ityuktē sandihyatē buddhiḥ- katamasya vēdasyōtpattiṁ vakṣyatīti, yataḥ r̥gvēdādayastu vēdāḥ; ‘vida vicāraṇē, vidlr̥ lābhē,’ ityētayōśca dhātvōranēkārthayōḥ prayōgāt, tatra pūrvāparayōgamupalabhya pratipattirbhavati- āyurvēdōtpattimayaṁ vivakṣuriti; ēṣa padārthaḥ ||10||
View original
योऽर्थोऽभिहितः सूत्रे पदे वा स पदार्थः पदस्य पदयोः पदानां वाऽर्थः पदार्थः; अपरिमिताश्च पदार्थाः |
यथा- स्नेहस्वेदाञ्जनेषु निर्दिष्टेषु द्वयोस्त्रयाणां वाऽर्थानामुपपत्तिर्दृश्यते, तत्र योऽर्थः पूर्वापरयोगसिद्धो भवति स ग्रहीतव्यः; यथा- ‘वेदोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्याम’ इत्युक्ते सन्दिह्यते बुद्धिः- कतमस्य वेदस्योत्पत्तिं वक्ष्यतीति, यतः ऋग्वेदादयस्तु वेदाः; ‘विद विचारणे, विद्लृ लाभे,’ इत्येतयोश्च धात्वोरनेकार्थयोः प्रयोगात्, तत्र पूर्वापरयोगमुपलभ्य प्रतिपत्तिर्भवति- आयुर्वेदोत्पत्तिमयं विवक्षुरिति; एष पदार्थः ||१०||
padārthābhidhāṁ tantrayuktimāha- yō'rthō'bhihita ityādi| padyatē gamyatē yēnārtha iti sūtrasyāpi padatvāt sūtrē yō'rthaḥ pratipāditaḥ sa padārthaḥ| padārthakhyatantrayuktipratipādakaṁ lakṣaṇamabhidhāyēdānīṁ tadvyākhyātukāmaḥ prathamaṁ tadavayavasya samāsamabhidhattē- padasyētyādi| adhunā bahuṣu padārthēṣu nirdhārya viśiṣṭapadārthagrahaṇāya padārthabahutvaṁ pratipādayati- aparimitā ityādi| kathamityāha- yathētyādi| tatra snēhaśabdē nirdiṣṭē hi guṇaprēmasarpiṣāṁ trayāṇāmarthānāmupapattirdr̥śyatē, svēdaśabdēnāpi sāgniniragnikayōruṣmaṇōḥ prāptiḥ, añjanaśabdēnāpi nayanāñjanābhyāṅgayōḥ prāptiḥ, tēṣu padārthaṣu yādr̥śaḥ padārthō gr̥hyatē tādr̥śamāha- tatra yō'rtha ityādi| pūrvōktaparōktavākyasambandhēnōpapannō yō'rthō bhavati sa grahītavya ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā vēdōtpattimityādi| sandihyatē sandēhaṁ gacchatītyarthaḥ| kathaṁ sandihyata ityāha- katamasyētyādi| yataḥ r̥gvēdādayō vēdāstataḥ katamasyā vēdasyōtpattiṁ vakṣyatīti sandihyatē, tasmin sandēhē yathā pratyayārthaḥ svīkartavyastathā''ha- vidityādi- ‘āyurvēdamicchāma ihōpadiśyamānam’ ityasminnāyurvēdaśabdaḥ śrūyatē, atō'tra vēda āyurvēda ityabhiprāyaḥ ||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
yadanyaduktamanyārthasādhakaṁ bhavati sa hētvarthaḥ |
yathā- mr̥tpiṇḍō'dbhiḥ praklighatē tathā māṣadugdhaprabhr̥tibhirvraṇaḥ praklighata iti ||11||
View original
यदन्यदुक्तमन्यार्थसाधकं भवति स हेत्वर्थः |
यथा- मृत्पिण्डोऽद्भिः प्रक्लिघते तथा माषदुग्धप्रभृतिभिर्व्रणः प्रक्लिघत इति ||११||
hētvarthatantrayuktērlakṣaṇamāha- yadanyadityādi| udāharaṇamāha- yathā mr̥dityādi| atra bāhyēna mr̥tpiṇḍadr̥ṣṭāntēna māṣadugdhayōgādibhirābhyantarō vraṇapraklēdaḥ sādhyatē||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
samāsavacanamuddēśaḥ |
yathā- śalyamiti ||12||
View original
समासवचनमुद्देशः |
यथा- शल्यमिति ||१२||
uddēśalakṣaṇamāha- samāsētyādi| saṅkṣēpēṇa bhaṇanamuddēśa ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā śalyamiti| sarvamēvābādhajananaṁ saṅkṣēpēṇa śalyamucyatē, natu śārīrāgantubhēdēna prapañcanāt||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
vistaravacanaṁ nirdēśaḥ |
yathā- śārīramāgantukaṁ cēti ||13||
View original
विस्तरवचनं निर्देशः |
यथा- शारीरमागन्तुकं चेति ||१३||
nirdēśalakṣaṇamāha- vistarētyādi| vistarēṇa bhāṣaṇaṁ nirdēśa ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā śārīramāgantukaṁ cēti| śārīraśalyamāgantukaṁ ca śalyamiti śalyaṁ dvividhamucyatē||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ēvamityupadēśaḥ |
yathā- ‘tathā na jāgr̥yādrātrau divāsvapnaṁ ca varjayēt’ iti ||14||
View original
एवमित्युपदेशः |
यथा- ‘तथा न जागृयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत्’ इति ||१४||
upadēśalakṣaṇamāha- ēvamityādi| ēvaṁ kuryādityupadēśa ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathētyādi| nanu, upadēśaniyōgayōḥ kō bhēdaḥ? ucyatē, prāyika upadēśaḥ, yathā- rātrau na jāgr̥yāditi prāyikatvēnōpanyastaṁ, kaphādyabhibhūtē tu tatra rātrijāgaraṇasyāpi śastatvāt divā na svāpaṁ kuryādityapi prāyikaṁ, grīṣmē tr̥ṣṇādyanvayē ca divāsvāpasyōcitatvāt; niyōgaścāprāyikaḥ, yathā- pathyamēva bhōktavyamiti; yadyapi ‘jvaritō'hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavēt’ ityādinā'pathyabhōjanasyāpyavakāśaḥ, tathā'pi tadānīmapathyasyaiva pathyatvamiti niyōgasya vyabhicārō nāsti||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
anēna kāraṇēnētyapadēśaḥ, yathā'padiśyatē- madhuraḥ ślēṣmāṇamabhivardhayatīti ||15||
View original
अनेन कारणेनेत्यपदेशः, यथाऽपदिश्यते- मधुरः श्लेष्माणमभिवर्धयतीति ||१५||
apadēśalakṣaṇamāha- anēnētyādi| anēna kāraṇēnēti kārya prati hētukathanamapadēśa ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathāpadiśyata ityādi| yathāpadiśyata iti udāharaṇōpakramē| dravyaviśēṣō madhuraḥ kutaḥ ślēṣmāṇaṁ vardhayati? atra madhuraḥ ślēṣmāṇaṁ vardhayati arthānnijabhāvēna madhuratvēna vardhayati||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
prakr̥tasyātikrāntēna sādhanaṁ pradēśaḥ |
yathā- dēvadattasyānēna śalyamuddhr̥taṁ tathā yajñadattasyāpyayamuddhariṣyatīti ||16||
View original
प्रकृतस्यातिक्रान्तेन साधनं प्रदेशः |
यथा- देवदत्तस्यानेन शल्यमुद्धृतं तथा यज्ञदत्तस्याप्ययमुद्धरिष्यतीति ||१६||
pradēśamāha- prakr̥tasyētyādi| udāharaṇamāha- yathā dēvadattasyētyādi| atra yajñadattasya śalyōddharaṇaṁ prastutaṁ, taddēvadattasya śalyōddharaṇēnātikrāntēna sādhyatē||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
prakr̥tasyānāgatasya sādhanamatidēśaḥ |
yathā- yatō'sya vāyururdhvamuttiṣṭhatē tēnōdāvartī syāditi ||17||
View original
प्रकृतस्यानागतस्य साधनमतिदेशः |
यथा- यतोऽस्य वायुरुर्ध्वमुत्तिष्ठते तेनोदावर्ती स्यादिति ||१७||
atidēśamāha- prakr̥tasyētyādi| anāgatasya bhaviṣyataḥ| udāharaṇamāha- yathā yata ityādi| atra vāyōrurdhvamutthānaṁ prakr̥tam| tēna prastutēna anāgataṁ bhaviṣyadudāvartitvaṁ sādhyatē| udāvartī syāt udāvartī sambhāvyēta||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
abhivyāpyāpakarṣaṇamapavargaḥ |
yathā- asvēdyā viṣōpasr̥ṣṭāḥ, anyatra kīṭaviṣāditi ||18||
View original
अभिव्याप्यापकर्षणमपवर्गः |
यथा- अस्वेद्या विषोपसृष्टाः, अन्यत्र कीटविषादिति ||१८||
apavargamāha- abhivyāpyētyādi| (guṇakriyādibhiḥ sarvatō vā abhivyāpta kasyacit padārthasya tēbhyō guṇakriyādibhyaḥ pr̥thakkaraṇam apavargaḥ)| udāharaṇamāha- yathā asvēdyā ityādi| utsargarūpatayā viṣōpasr̥ṣṭānasvēdyān pratipādyāpavādamāha- anyētrētyādi||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
yēna padēnānuktēna vākyaṁ samāpyēta sa vākyaśēṣaḥ |
yathā- śiraḥ pāṇipādapārśvapr̥ṣṭhōdarōrasāmityuktē puruṣagrahaṇaṁ vinā'pi gamyatē puruṣasyēti ||19||
View original
येन पदेनानुक्तेन वाक्यं समाप्येत स वाक्यशेषः |
यथा- शिरः पाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरोरसामित्युक्ते पुरुषग्रहणं विनाऽपि गम्यते पुरुषस्येति ||१९||
vākyaśēṣamāha- yēnētyādi| udāharaṇamāha- yathā śira ityādi| gamyatē jñāyata ityarthaḥ||19||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
yadakīrtitamarthādāpadyatē sā'rthāpattiḥ |
yathā- ōdanaṁ bhōkṣyē ityuktē'rthādāpannaṁ bhavati- nāyaṁ pipāsuryavāgūmiti ||20||
View original
यदकीर्तितमर्थादापद्यते साऽर्थापत्तिः |
यथा- ओदनं भोक्ष्ये इत्युक्तेऽर्थादापन्नं भवति- नायं पिपासुर्यवागूमिति ||२०||
arthāpattimāha- yadakīrtitamityādi| akīrtitam apratipāditam tadudāharaṇamāha- yathaudanamityādi| nāyaṁ pātumicchuryavāgūmityartha||20||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
yadyatrābhihitaṁ tasya prātilōmyaṁ viparyayaḥ |
yathā- kr̥śālpaprāṇabhīravō duścikitsyā ityuktē viparītaṁ gr̥hyatē dr̥ḍhādayaḥ sucikitsyā iti ||21||
View original
यद्यत्राभिहितं तस्य प्रातिलोम्यं विपर्ययः |
यथा- कृशाल्पप्राणभीरवो दुश्चिकित्स्या इत्युक्ते विपरीतं गृह्यते दृढादयः सुचिकित्स्या इति ||२१||
viparyayamāha- yadyatrābhihitamityādi| prātilōmyaṁ viparītam| udāharaṇamāha- yathā kr̥śālpētyādi| viparyayēṇa viparītamēva gamyatē, arthāpattyā aviparīta ēvārthaḥ pratīyata ityanayōrbhēdaḥ||21||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
prakaraṇāntarēṇa samāpanaṁ prasaṅgaḥ, yadvā prakaraṇāntaritō yō'rthō'sakr̥duktaḥ samāpyatē sa prasaṅgaḥ |
yathā- pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣastasmin kriyā sō'dhiṣṭhānamiti vēdōtpattāvabhidhāya, bhūtacintāyāṁ punaruktaṁ- yatō'bhihitaṁ pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ purūṣa iti, sa khalvēṣa karmapuruṣaścikitsādhikr̥ta iti ||22||
View original
प्रकरणान्तरेण समापनं प्रसङ्गः, यद्वा प्रकरणान्तरितो योऽर्थोऽसकृदुक्तः समाप्यते स प्रसङ्गः |
यथा- पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषस्तस्मिन् क्रिया सोऽधिष्ठानमिति वेदोत्पत्तावभिधाय, भूतचिन्तायां पुनरुक्तं- यतोऽभिहितं पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरूष इति, स खल्वेष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृत इति ||२२||
prasaṅgamāha- prakaraṇāntarēṇētyādi| prakaraṇāntarēṇēti prakaraṇāntarōktēnārthēnētyarthaḥ| samānaṁ tulyam| udāharaṇamāha- yathētyādi| prakaraṇāntarēṣu asakr̥duktaḥ punaḥ punaruktaḥ| samāpyatē samāptiṁ nīyatē| tadēva kathyatē- yathētyādi| aparē tu ‘adhikaraṇāntaritō yō'rthō'sakr̥dukta’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- snēhavirēkādhikārayōrnavajvarī niṣiddhaḥ, punarjvarādhikārē taruṇajvariṇaḥ snēhaśōdhanē niṣiddhē iti adhikaraṇē'ntaritasyarthasyāsakr̥duktiḥ||22||
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
(sarvatra )yadavadhāraṇēnōcyatē sa ēkāntaḥ |
yathā- trivr̥dvirēcayati, madanaphalaṁ vāmayati(ēva) ||23||
View original
(सर्वत्र )यदवधारणेनोच्यते स एकान्तः |
यथा- त्रिवृद्विरेचयति, मदनफलं वामयति(एव) ||२३||
ēkāntalakṣaṇamāha- sarvatrētyādi| avadhāraṇēna avikalpēna, niyamēnētyarthaḥ; udāharaṇē'vadhāraṇavācina ēvakārasya nirdēśāt udāharaṇamāha- yathā trivr̥dvirēcayatīyi||23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
kvacittathā kvacidanyathēti yaḥ sō'nēkāntaḥ |
yathā- kēcidācāryā bruvatē dravyaṁ pradhānaṁ, kēcidrasaṁ, kēcidvīryaṁ kēcidvipākamiti ||24||
View original
क्वचित्तथा क्वचिदन्यथेति यः सोऽनेकान्तः |
यथा- केचिदाचार्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं, केचिद्रसं, केचिद्वीर्यं केचिद्विपाकमिति ||२४||
anēkāntamāha- kvacittathētyādi| udāharaṇamāha- yathā kēcidācāryā bruvatē dravyaṁ pradhānamityādi| spaṣṭārthaḥ||24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
ākṣēpapūrvakaḥ praśnaḥ pūrvapakṣaḥ |
yathā- kathaṁ vātanimittāścatvāraḥ pramēha asādhyā bhavantīti ||25||
View original
आक्षेपपूर्वकः प्रश्नः पूर्वपक्षः |
यथा- कथं वातनिमित्ताश्चत्वारः प्रमेह असाध्या भवन्तीति ||२५||
pūrvapakṣamāha- ākṣēpētyādi| udāharaṇamāha- yathētyādi| atraiva dōṣajānāṁ sādhyatvēnōpalabdhēriti hētōḥ pūrvapakṣāvatāraḥ| nirṇayāṅgatvēnārthasādhanatvamēva saṁśayasyāpi||25||
Adhikarana 24 (26-27) · Śloka 27
tasyōttaraṁ nirṇayaḥ |
yathā- śarīraṁ prapīḍya paścādadhō gatvā vasāmēdōmajjānuviddhaṁ mūtraṁ visr̥jati vātaḥ ēvamasādhyā vātajā iti ||26||
tathā cōktam- kr̥tsnaṁ śarīraṁ niṣpīḍya mēdōmajjāvasāyutaḥ |
adhaḥ prakupyatē vāyustēnāsādhyāstu vātajāḥ ||27||
View original
तस्योत्तरं निर्णयः |
यथा- शरीरं प्रपीड्य पश्चादधो गत्वा वसामेदोमज्जानुविद्धं मूत्रं विसृजति वातः एवमसाध्या वातजा इति ||२६||
तथा चोक्तम्- कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जावसायुतः |
अधः प्रकुप्यते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः ||२७||
nirṇayamāha- tasyōttaramityādi| tasya pūrvapakṣasya yaduttaraṁ sa nirṇaya ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā śarīramityādi| yataḥ śarīrapīḍādikaṁ kr̥tvā vasādyanvitaṁ mūtraṁ vātō visr̥jati, atō majjakṣayē pūrvapūrvadhātukṣayādasādhyatvamityarthaḥ||26-27||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
paramatamapratiṣiddhamanumatam |
yathā- anyō brūyāt- sapta rasā iti, taccāpratiṣēdhādanumanyatē kathañciditi ||28||
View original
परमतमप्रतिषिद्धमनुमतम् |
यथा- अन्यो ब्रूयात्- सप्त रसा इति, तच्चाप्रतिषेधादनुमन्यते कथञ्चिदिति ||२८||
anumatamāha- paramatamityādi| apratiṣiddham adhigatamityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathētyādi| kathañciditi kēnāpi prakārēṇētyartha||28||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
prakaraṇānupūrvyā'bhihitaṁ vidhānam |
yathā- sakthimarmāṇyēkādaśa prakaraṇānupūrvyā'bhihitāni ||29||
View original
प्रकरणानुपूर्व्याऽभिहितं विधानम् |
यथा- सक्थिमर्माण्येकादश प्रकरणानुपूर्व्याऽभिहितानि ||२९||
vidhānamāha- prakaraṇētyādi| prakaraṇānupūrvyā'bhihitamiti yathākramamuktam| candranandanēna ca ‘paripāṭhyā'rthakathanaṁ vidhānam’ iti vidhānalakṣaṇaṁ kr̥tam| udāharaṇamāha- yathā sakthītyādi| marmaṇāṁ prakaraṇānupūrvyā abhidhānaṁ kṣiptatalahr̥dayaityādikam||29||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
ēvaṁ vakṣyatītyanāgatāvēkṣaṇam |
yathā- ślōkasthānē brūyāt- cikitsitēṣu vakṣyāmīti ||30||
View original
एवं वक्ष्यतीत्यनागतावेक्षणम् |
यथा- श्लोकस्थाने ब्रूयात्- चिकित्सितेषु वक्ष्यामीति ||३०||
anāgatāvēkṣaṇamāha- ēvamityādi| anāgatasya bhaviṣyataḥ avalōkanaṁ kāryārthamavēkṣaṇamityarthaḥ udāharaṇamāha- yathā ślōkētyādi||30||
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
yatpūrvamuktaṁ tadatikrāntāvēkṣaṇam |
yathā- cikitsitēṣu brūyāt- ślōkasthānē yadīritamiti ||31||
View original
यत्पूर्वमुक्तं तदतिक्रान्तावेक्षणम् |
यथा- चिकित्सितेषु ब्रूयात्- श्लोकस्थाने यदीरितमिति ||३१||
atikrāntāvēkṣaṇamāha- yadityādi| atikrāntasya atītasya avēkṣanam| udāharaṇamāha- yathā cikitsitēṣvityādi||31||
Adhikarana 29 (32) · Śloka 32
ubhayahētudarśanaṁ saṁśayaḥ |
yathā - talahr̥dayābhighātaḥ prāṇaharaḥ, pāṇipādacchēdanamaprāṇaharamiti ||32||
View original
उभयहेतुदर्शनं संशयः |
यथा - तलहृदयाभिघातः प्राणहरः, पाणिपादच्छेदनमप्राणहरमिति ||३२||
saṁśayamāha- ubhayētyādi| ubhayōrvisadr̥śayōrarthayōrhētuḥ tasya darśanam| udāharaṇamāha- yathā talētyādi| nanu, ētat saṁśayajñānārthamudāhr̥taṁ, saṁśayō'sti kutaḥ? talahr̥dayābhighātasya tathā pāṇyādicchēdasya prāṇaharatvāprāṇaharatvābhyāṁ pr̥thagdarśitatvāt| satyaṁ, paraṁ yatra ghātacchēdayōrdvayōḥ sadbhāvastatra kiṁ talahr̥dayābhighātānmaraṇamuta pāṇipādacchēdājjīvanamityēvaṁ saṁśayaḥ ||32||
Adhikarana 30 (33) · Śloka 33
tantrē'tiśayōpavarṇanaṁ vyākhyānam |
yathā- iha pañcaviṁśatikaḥ purūṣō vyākhyāyatē, anyēṣvāyurvēdatantrēṣu bhūtādiprabhr̥tyārabhya cintā ||33||
View original
तन्त्रेऽतिशयोपवर्णनं व्याख्यानम् |
यथा- इह पञ्चविंशतिकः पुरूषो व्याख्यायते, अन्येष्वायुर्वेदतन्त्रेषु भूतादिप्रभृत्यारभ्य चिन्ता ||३३||
vyākhyānamāha- tantrē ityādi| tantrē śāstrē| atiśayasya atiriktasyārthasya upavarṇanaṁ khyāpanaṁ vyākhyānam| ‘tatrātiśaya’ iti pāṭhē tatrēti nirdhāraṇē| udāharaṇamāha- yathā ihētyādi| pañcaviṁśatikaḥ puruṣa iti pañcaviṁśatitama ityarthaḥ, avyaktādīnāmaṣṭānāṁ prakr̥tivikāraiḥ ṣōḍaśabhiḥ saha caturviśatitvāt| puruṣa iti kṣētrajñaḥ| svamatamabhidhāya paramatamāha- anyēṣvāyurvēdatantrēṣvityādi| bhūtādistāmasō'haṅkāraḥ ; ētēna bhūtādimahaṅkāramārabhyānyāyurvēdatantrēṣu cintā natvavyaktamārabhyēti||33||
Adhikarana 31 (34) · Śloka 34
anyaśāstrāsāmānyā svasañjñā |
yathā- mithunamiti madhusarpiṣōrgragaṇaṁ; lōkaprasiddhamudāharaṇaṁ vā ||34||
View original
अन्यशास्त्रासामान्या स्वसञ्ज्ञा |
यथा- मिथुनमिति मधुसर्पिषोर्ग्रगणं; लोकप्रसिद्धमुदाहरणं वा ||३४||
svasañjñāmāha- anyaśāstrāsāmānyā svasañjñētyādi| anyāni śāstrāṇi āyurvēdādaparāṇi vyākaraṇādīni tēṣu, asāmānyā asādhāraṇā, tatrānanugatā svaśāstrēṣvēva prayōjanavatītyarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā mithunamityādi| nanu, svasañjñāpraṇayanaṁ vyavahārārtha kriyatē, na cātra mithunasañjñayā yanmadhusarpiṣōrgrahaṇaṁ tadvārēṇa vyavahārō dr̥śyatē? ucyatē- udāharaṇamātramētadyathākathañciditi| ata ēva pakṣāntaramāha- lōkē prasiddhamudāharaṇaṁ vā| svasañjñāyā grāhyāmityarthaḥ- yathā caturṣu snēhēṣu mahāsnēhasañjñā| ataḥ paraṁ kēcidadhīyatē- yathōṣṇabhayāt chāyāmanusaratīti| tē tūdāharaṇamapi tantrayuktiṣvicchanti| tanna yuktaṁ, uddēśasūtrē udāharaṇakhyatantrayuktēranuktēḥ, saṅkhyādhikyaprasaktēśca, tasmādyathōṣṇētyādikō'papāṭha ēvēti||34||
Adhikarana 32 (35) · Śloka 35
niścitaṁ vacanaṁ nirvacanam |
yathā- āyurvidyatē'sminnanēna vā āyurvindatītyāyurvēdaḥ ||35||
View original
निश्चितं वचनं निर्वचनम् |
यथा- आयुर्विद्यतेऽस्मिन्ननेन वा आयुर्विन्दतीत्यायुर्वेदः ||३५||
nirvacanamāha- niścitamityādi| udāharaṇamāha- yathā āyurvidyatē'smin ityādi||35||
Adhikarana 33 (36) · Śloka 36
dr̥ṣṭāntavyaktirnidarśanam |
yathā- agnirvāyunā sahitaḥ kakṣē vr̥rddhi gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭō vraṇa iti ||36||
View original
दृष्टान्तव्यक्तिर्निदर्शनम् |
यथा- अग्निर्वायुना सहितः कक्षे वृर्द्धि गच्छति तथा वातपित्तकफदुष्टो व्रण इति ||३६||
nidarśanamāha- dr̥ṣṭāntavyaktirityādi| dr̥ṣṭāntēna vyaktiryasmin vākyē tattathā| ētēnaitaduktaṁ bhavati- dr̥ṣṭāntēnārthaḥ prasādhyatē yatra tannidarśanamiti| ata ēva ca nidarśanāt hētvarthō bhidyatē, hētvarthasya dr̥ṣṭāntamātratvāt | udāharaṇamāha- yathā agnirityādi| tathēti abhivr̥ddhiṁ gacchatītyarthaḥ||36||
Adhikarana 34 (37) · Śloka 37
idamēva kartavyamiti niyōgaḥ |
yathā- pathyamēva bhōktavyamiti ||37||
View original
इदमेव कर्तव्यमिति नियोगः |
यथा- पथ्यमेव भोक्तव्यमिति ||३७||
niyōgamāha- idamityādi| udāharaṇamāha- yathā pathyamityādi| (kvacinniyōgō vyabhicarati, yathā- jvaritasyārucau satyāmapathyamapi dīyatē; taduktaṁ- ‘jvaritō'hitamaśnīyādyadyasya hyarucirbhavēt| annakālē hyabhuñjānaḥ kṣīyatē mriyatē'thavā’ iti| tantrāntarē'pyuktaṁ- ‘utpadyatē hi sā'vasthā dēśakālabalaṁ prati| yasyāṁ kāryamakārya syādvarjitaṁ kāryamēva ca’- iti )||37||
Adhikarana 35 (38) · Śloka 38
idaṁ cēdaṁ cēti samuccayaḥ |
yathā- māṁsavargē ēṇahariṇādayō lāvatittiriśāraṅgaśca pradhānānīti ||38||
View original
इदं चेदं चेति समुच्चयः |
यथा- मांसवर्गे एणहरिणादयो लावतित्तिरिशारङ्गश्च प्रधानानीति ||३८||
samuccayamāha- idamityādi| udāharaṇamāha- yathā māṁsētyādi| ēṇādayaḥ pradhānāni lāvādayaśca pradhānānīti samuccayaśca||38||
Adhikarana 36 (39) · Śloka 39
idaṁ vēdaṁ vēti vikalpaḥ |
yathā- rasaudanaḥ saghr̥tā yavāgūrvā (bhavatviti) ||39||
View original
इदं वेदं वेति विकल्पः |
यथा- रसौदनः सघृता यवागूर्वा (भवत्विति) ||३९||
vikalpamāha- idaṁ vētyādi| pratyēkaṁ vāśabdōpādānamatrōdāharaṇē yanna kr̥taṁ tadēkēnāpi vāśabdēna bahuṣu vikalpatādarśanārtha; kvacid vāśabdaṁ vinā'pi vikalpō bhavati, yathaikaṁ rōgaṁ prati bahuṣu yōgēṣu vāśabdaṁ vinā'pyanyatamō yōgō yōjya iti vikalpaḥ| udāharaṇamāha- yathā rasaudana ityādi||39||
Adhikarana 37 (40) · Śloka 40
yadanirdiṣṭaṁ buddhayā'vagamyatē tadūhyam |
yathā- abhihitamannapānavidhau caturvidhaṁ cānnamupadiśyatē- bhakṣyaṁ bhōjyaṁ lēhyaṁ pēyamiti, ēvaṁ caturvidhē vaktavyē dvividhamabhihitam; idamatrōhyam- annapānē viśiṣṭayōrdvayōrgrahaṇē kr̥tē caturṇāmapi grahaṇaṁ bhavatīti; caturvidhaścāhāraḥ praviralaḥ, prāyēṇa dvividha ēva; atō dvitvaṁ prasiddhamiti |
kiñcānyat- annēna bhakṣyamavaruddhaṁ, ghanasādharmyāt; pēyēna lēhyaṁ, dravasādharmyāt ||40||
View original
यदनिर्दिष्टं बुद्धयाऽवगम्यते तदूह्यम् |
यथा- अभिहितमन्नपानविधौ चतुर्विधं चान्नमुपदिश्यते- भक्ष्यं भोज्यं लेह्यं पेयमिति, एवं चतुर्विधे वक्तव्ये द्विविधमभिहितम्; इदमत्रोह्यम्- अन्नपाने विशिष्टयोर्द्वयोर्ग्रहणे कृते चतुर्णामपि ग्रहणं भवतीति; चतुर्विधश्चाहारः प्रविरलः, प्रायेण द्विविध एव; अतो द्वित्वं प्रसिद्धमिति |
किञ्चान्यत्- अन्नेन भक्ष्यमवरुद्धं, घनसाधर्म्यात्; पेयेन लेह्यं, द्रवसाधर्म्यात् ||४०||
sāmpratamūhyākhyāṁ tantrayuktimāha- yadityādi| anirdiṣṭamiti sākṣādityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā'mihitamityādi| kathamatrōhyaṁ bhavatīti kathanāyāha- bhakṣyaṁ bhōjyaṁ lēhyaṁ pēyamiti caturdhā vaktavyē dvividhamamihitamatrōhyaṁ bhavati cāturvidhyamatrōhyaṁ bhavatītyarthaḥ| buddhigamyamūhyaṁ prāk pratipāditaṁ tat kīdr̥śyā buddhyā gamyata ityāha- annapānē ityādi| annapānayōrviśiṣṭayōrabhyavahāryayōrgrahaṇē caturṇāmabhyavahāryaviśēṣāṇāṁ bhakṣyabhōjyalēhyapēyānāṁ grahaṇaṁ bhavatīti| cāturvidhyamēva kimiti nōktamityāśaṅkayāha- caturvidha ityādi| pravirala iti prakarṣēṇa viralaḥ kvacitkathañcidbhāvāt| prakārāntarēṇāpi caturvidhatvamāha- kiñcānyadityādi| anna kēcitpūrvapakṣaṁ kurvanti vākyārthasyāspaṣṭāvidyamānasya yōjanādūhyaṁ na tantrayuktiriti, līnasyānirdiṣṭasya cārthasya vākyādēvōhanēnōbhayarūpasya yōjanādūhyaṁ tantrayuktērēva||40||
Adhikarana 38 (41-43) · Śloka 43
bhavanti cātra- sāmānyadarśanēnāsāṁ vyavasthā sampradarśitā |
viśēṣastu yathāyōgamupadhāryō vipaścitā ||41||
dvātriṁśadyuktayō hyētāstantrasāragavēṣaṇē |
mayā samyagvinihitāḥ śabdārthanyāyasaṁyutāḥ ||42||
yō hyōtā vidhivadvētti dīpībhūtāstu buddhimān |
sa pūjārhō bhiṣakśrēṣṭha iti dhanvantarērmatam ||43||
View original
भवन्ति चात्र- सामान्यदर्शनेनासां व्यवस्था सम्प्रदर्शिता |
विशेषस्तु यथायोगमुपधार्यो विपश्चिता ||४१||
द्वात्रिंशद्युक्तयो ह्येतास्तन्त्रसारगवेषणे |
मया सम्यग्विनिहिताः शब्दार्थन्यायसंयुताः ||४२||
यो ह्योता विधिवद्वेत्ति दीपीभूतास्तु बुद्धिमान् |
स पूजार्हो भिषक्श्रेष्ठ इति धन्वन्तरेर्मतम् ||४३||
ēvaṁ tantrayuktīrabhidhāyōpasaṁharan pratipāditatantrayuktiviśēṣapratipattayē ślōkamāha- bhavanti cātrētyādi| tantrayuktīnāṁ viśēṣō yathāsambandhaṁ viduṣā upadhāraṇīya ityarthaḥ| kārtikastu dvātriṁśadyuktaya ityādikaṁ ślōkadvayaṁ paṭhati||41-43||
Adhikarana puShpikA · Śloka 65
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrē tantrabhūṣaṇādhyāyēṣu tantrayuktirnāma (tr̥tīyō'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcaṣaṣṭimō'dhyāyaḥ ||65||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु तन्त्रयुक्तिर्नाम (तृतीयोऽध्यायः, आदितः) पञ्चषष्टिमोऽध्यायः ||६५||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē pañcaṣaṣṭitamō'dhyāyaḥ||65||